Seysenbi, 10 Jeltoqsan 2019
Qazaqtıñ tili 1196 20 pikir 13 Qaraşa, 2019 sağat 12:08

Cauattı jarnama tildik sananı özgertuge ıqpal etedi

Bügingi qoğamnıñ latın grafikasına köşu belsendiligin eldi mekenderdegi, äleumettik jelilerdegi jarnamalardı, mekeme, wyım mañdayşaların, köşe, önim atauların  jaña älipbige qarqındı türde auıstıruınan añğaruğa boladı. Ärine bwl quantarlıq jağday. Jarnama – qoğamdı aqparattandırudıñ jazbaşa qwralı bolğandıqtan, qoğamnıñ jaña latın älipbiinen de praktikalıq twrğıda aqparat alatını sözsiz. Osığan oray jaña älipbimen jazılğan jarnama mätinderiniñ mınaday tiltanımdıq artıqşılıqtarı bar:

birinşiden, jaña grafikanı tanuda lingvopsihologiyalıq kedergiden oñay ötuge mümkindik beredi. Qala köşelerindegi ülkendi-kişili bannerlerde jarnama mätinderindegi nemese mañdayşalardağı jaña emlemen jazılğan jazular jarnama qabıldauşılardıñ közdağdı, oqılım äreketterin beyimdeydi. Professor Q.Küderinovanıñ aytuınşa, latın grafikasımen jazılğan jazular adam sanasında grafikalıq portret bolıp ornalasadı. Bir beyneni nemese tiptik beyneni qaytalap köre bergen köz sol obrazdı «suretke tüsirip», sanağa eles retinde salıp qoyadı.

ekinşiden, äli de qoğamda «öz tilimizdi jetildirmey twrğanda latın tiliniñ qanday qajettiligi bar» degen siyaqtı ara-twra latın älipbii men latın tilimen şatıstıratındarğa jarnama mätinderindegi jaña älipbimen jazılğan qazaq sözderi  latın älipbiine til auıspaydı, tañba auısadı degen grafikalıq aqparat beriledi.

üşinşiden, elimizdegi latınsanalı şeteldikter üşin qazaq tilin praktikada oñay meñgeruge septigin tigizedi. Kiril tañbaların tanımaytın şeteldikter mañdayşalardağı qazaq sözderi men söz tirkesterin oqi otırıp, onı sanalı türde praktikada meñgeredi. Mısalı, «Sen sulý» shashtarazy degen tirkesti söyleu barısında «Sen sulý» shashtarazy bar. «Sen sulý» shashtarazyna bardym degen tildik konstrukciyalardı praktikada qoldana aladı.

törtinşiden, äleumettik jelilerde otandıq önimder atauların jarnamalauda tek respublika köleminde ğana emes, halıqaralıq deñgeyde taralu aymağı keñeyedi.

Endi kezekte jaña grafikanı reformalauda kirill jazuımen bolğan jarnama mätinderindegi kemşilikterdi qayta boldırmaudıñ ädistemelik joldarın izdestirip, qoğamnıñ jaña älipbidi jarnama isinde sauattı paydalanuına jağday jasalu qajet.

Jalpı biz tek jarnama mätinderindegi sauattılıqtı ğana emes, kölikterdegi auızşa habarlamardıñ, äleumettik jelilerdegi audio- jäne beynejazbalardıñ da sauattılığına da asa köñil böluimiz qajet. Sebebi qala kölikterindegi qazaq tiliniñ märtebesine jäne tildik zañdılığına qayşı keletin auızşa habarlamalardıñ  qazaq tiliniñ orfoepiyalıq zañdılığına säykes dıbıstalmay jatqan jağdaylar da kezdesedi.  Sonımen qatar bügingi küni orıs orfoepiyasımen aytılıp jürgen orıs tili arqılı engen şettildik sözder jaña emle boyınşa  qazaq tiliniñ dıbıstıq äuezine säykes igerilip jazılıp jäne aytalatın bolsa, şetteldik sözderdiñ jazılım men aytılım normaları da qatar meñgertilu kerek.

Narıq zamanı bolğandıqtan, jarnama beruşi öz önimderine jwrtşılıqtıñ nazarın audaru üşin jarnamalauğa müddeli. Degenmen osınday grafikalıq keñistiktegi jarnamalardıñ köpşiligi qatelerge twnıp twr. Bwdan bügingi zamanaui qoğamnıñ jarnama mätinderin wsınu barısında tiltanımdıq mädenietiniñ tömendigin añğaramız. Osı boyınşa jaña emlemen jazılatın jarnama mätinderi men auızşa habarlamalar men beynejazbalardı äzirleu barısında mınaday mäselelerdi eskerudi qajet dep sanaymız:

- qazaq tiliniñ tazalığına jauap beretin jäne sauatsız jarnamalardı aldın alu üşin «Monitoring» ortalığın qwru;

- jaña emlemen tüzilgen jarnama mätinderin äzirleu barısında tiltanuşı mamandardı qatıstıru jäne jarnama jasauşılarğa ädistemelik keñester beru;

- jaña emle boyınşa auızşa habarlamalardıñ, audio jäne beynejazbalardıñ orfoepiyalıq zañdılıqqa säykes dayındaluın qadağalau;

- jarnama mätinderiniñ orfografiyalıq normağa säykes sauattılığı A. Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ lingvistikalıq saraptamasınan ötkizu;

- jarnama – köpaspektili lingvistikalıq qwbılıs. Osığan oray jarnama beruşiler jarnamanıñ pragmatikalıq, kommunikativtik, lingvomädeniettanımdıq, estetikalıq, poligrafiyalıq twstarına erekşe köñil bölinui kerek. Sebebi oqırmandar üşin jarnama mätinderiniñ orfografiyalıq jäne stil'dik normalarımen qosa estetikalıq qwndılığı, grafikalıq bezendirilui, verbal'dı komponentteriniñ, paralingvistikalıq qwraldarınıñ berilui adam sanasına vizualdı türde ıqpal etedi;

- jaña emle boyınşa jarnama mätinderiniñ birizdi jazıluına bağıttalğan nwsqaulıqtar men anıqtağıştar jariyalanıp, elektrondı formatta ärbir qoğamnıñ müşesine qoljetimdi etu;

- telearnalar arqılı jarnamalar men habarlamalar, audio-, beynejazbalardıñ qazaq tiliniñ jazbaşa jäne auızşa normalarına säykes sauattandıru boyınşa nasihattau jwmıstarın küşeytip, oqu sabaqtarın jürgizetin arnayı telebağdarlama qwru;

- elimizdegi jarnama agenttikterine, jarnama ortalıqtarına jaña emle boyınşa arnayı kurs sabaqtarın jürgizu;

- jılına bir ret respublikalıq deñgeyde «Üzdik jarnama» bayqauları men «Qazaq tiliniñ tazalığına» qatıstı jalpıqalalıq, audandıq akciyalardı jii wyımdastıru.

Qazaq elindegi qazaq tiliniñ şınayı bet-beynesi jarnama mätinderinen körinis tabadı. Jaña grafikağa köşu tiltanımdıq reforma bolğandıqtan, jarnama jasau isindegi bastı mäselelerdi nazardan tıs qaldırmay, asa män beruimiz qajet. Sebebi jaña emlemen jazılğan sauattı jarnama qoğamnıñ tildik sanasın özgertuine oñ ıqpalın tigizedi.

Aynwr Seyitbekova,

A. Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi institutınıñ Til tarihı böliminiñ jetekşi ğılımi qızmetkeri, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı.

Abai.kz

20 pikir