سەنبى, 11 شىلدە 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 56455. جازىلعاندار — 32500. قايتىس بولعاندار — 264
ءالىپبي 3093 26 پىكىر 30 قىركۇيەك, 2019 ساعات 10:29

ي مەن ۋ-دى جازۋعا جاڭا ۇسىنىس

بۇگىنگى كۇندە ي مەن ۋ-دى جازۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى عالىمداردىڭ پىكىرى ەكىگە جارىلىپ وتىر. ءبىرى ي-ءدىڭ الدىنان ەستىلەتىن ءى مەن ى دىبىستارى مەن ۋ-دىڭ الدىنان ەستىلەتىن ۇ، ءۇ، ى، ءى دىبىستارىن جازۋدى جاقتاسا، ەكىنشىلەرى ول دىبىستاردى جازبايتىن بۇگىنگى كۇنگى قولدانىمداعى ۇستانىمدى جاقتايدى. بۇل ەكى ۇستانىمنىڭ دا ارتىقشىلىقتارىمەن قوسا كەمشىلىكتەرى بار.

ءبىرىنشى ۇستانىمنىڭ كەمشىلىگى شەتەل سوزدەرى مەن تەرميندەر حالىقارالىق قالىپتان بولەك ءارى شۇبالاڭقى جازىلادى (مىسالى، مينۋت ءسوزى ءمىينۇۋت دەپ جازىلادى). سوعان وراي مۇنى جاقتاۋشىلار «قىساڭ دىبىستاردى قازاق سوزىندە جازىپ، شەتەلدىك سوزدەردە جازباي-اق قويايىق» دەيدى. بىراق شەتەلدىك سوزدەردىڭ كەيبىرى ءبىزدىڭ سوزىمىزشە ايتىلادى. مىسالى، قازاق بيت دەپ اتايتىن جاندىكپەن قاتار بيت دەگەن ينفورماتسيا ولشەمى بار. نەمەسە بۋرا دەپ اتالاتىن تۇيەنىڭ تۇرىمەن قاتار بۋرا دەگەن مينەرال بار. سوندا بۇل سوزدەر ەكى ءتۇرلى جازىلاتىن بولسا، جازۋ ءۇشىن قاي بۋرا، قاي بيت دەپ سۇرايمىز با؟  دەمەك، شەتەل سوزدەرى مەن قازاق سوزدەرىندەگى ي مەن ۋ-عا ەكى ءتۇرلى ەرەجە قولدانۋدىڭ دا كەلىسى كەلمەيدى. 

ال بۇگىنگى قولدانىمداعى ۇستانىمعا كەلسەك، ول قازاق ءتىلىنىڭ كەيبىر زاڭدىلىقتارىنا قايشى جانە ونىمەن جازىلعان سوزدەردىڭ كەيبىرى دۇرىس وقىلمايدى. اتاپ ايتساق:

1) «ءبىرىنشى بۋىننان باسقا بۋىن داۋىستىدان باستالمايدى» دەگەن زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋى. مىسالى، كيىم، تۋىس سوزدەرىنىڭ ەكىنشى بۋىندارى (كي-ءىم، تۋ-ىس) داۋىستىدان باستالىپ تۇر. 

2) كەي جاعدايدا ي مەن ۋ-دىڭ جۋان نە جىڭىشكە وقىلاتىنى بەلگىسىز بولۋى. مىسالى، مي ءسوزىنىڭ وقىلۋى ءمىي مە، مىي ما؟ قانبي ءسوزىنىڭ وقىلۋى قانبىي مە، قانبىي ما؟ شۋ ءسوزىنىڭ وقىلۋى شۇۋ ما، ءشۇۋ مە؟ جەتىسۋ ءسوزىنىڭ وقىلۋى جەتىسۇۋ ما، جەتىسىۋ مە؟

3) داۋىسسىز بەن تىركەستىڭ ءبىر ارىپپەن بەلگىلەنۋىنە بايلانىستى كەيبىر سوزدەردىڭ دۇرىس وقىلماۋى. مىسالى، جاۋىۋى دەپ ايتىلاتىن ءسوز جاۋى دەپ جازىلادى، بىراق بۇل جازۋ جاۋ-ۋى دەپ تە وقىلادى.

ەكى ۇستانىمدا دا كەمشىلىك بولۋىنا بايلانىستى بۇگىنگى ۇستانىمدى جاقتاۋشىلار «قازىرگى ەرەجەمىز جازۋعا قيىندىق كەلتىرىپ جۇرگەن جوق، سونىمەن جۇرە بەرەيىك» دەيدى. الايدا جازۋعا جەڭىل بولعانمەن، باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل ۇستانىم ۇيرەنۋدە قيىندىق كەلتىرەدى. ءتىپتى، ۇيرەنۋگە جەڭىل بولعاننىڭ وزىندە دە ەرەجەنىڭ ءتىلىمىزدىڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلۋىن اقتاۋعا بولمايدى. سوندىقتان ەكى تاراپتىڭ دا ۋاجدەرى ەسكەرىلگەن جاڭا ۇستانىم تابۋ ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. 

جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ، ءبىز ي-ءدىڭ الدىنان ەستىلەتىن ءى، ى دىبىستارىن جانە ۋ-دىڭ الدىنان ەستىلەتىن ۇ، ءۇ، ى، ءى دىبىستارىن جازۋدى، بىراق ولاردى ءارىپ تۇرىندە ەمەس، اكۋت، گراۆيس تاڭبالارى تۇرىندە ي مەن ۋ-دىڭ ۇستىنە قويۋدى ۇسىنامىز. مىسالى، كىي دەپ جىڭىشكە ايتىلاتىن ءسوزدى اكۋت ارقىلى كي́ دەپ، ساقىينا دەپ جۋان ايتىلاتىن ءسوزدى گراۆيس ارقىلى ساقي̀نا دەپ جازامىز. سول سياقتى گۇўىل، بەرىۋ دەپ جىڭىشكە ايتىلاتىن سوزدەر گۋ́ىل، بەرۋ́ دەپ اكۋت ارقىلى جازىلسا، تۇў، اسىў دەپ جۋان ايتىلاتىن سوزدەر تۋ̀، اسۋ̀ دەپ گراۆيس ارقىلى جازىلادى. ويتكەنى داۋىسسىزدىڭ ۇستىنە قويىلعان اكۋت ونىڭ جىڭىشكە وقىلاتىنىن، گراۆيس جۋان وقىلاتىنىن بىلدىرەدى. 

بۇل ەرەجەنى قولدانعاندا جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن ەكى ۇستانىمداعى كەمشىلىكتەردىڭ جويىلاتىن-جويىلمايتىنىن تەكسەرەيىك. 

مينۋت دەپ جازىلىپ جۇرگەن ءسوز ءبىزدىڭ ەرەجەمىز بويىنشا مي́نۋ́ت دەپ جازىلادى. بۇل جازىلىم حالىقارالىق قالىپقا جاقىن. سونىمەن قاتار ول ءمىينىۋت دەپ قازاق ءتىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا ساي وقىلادى. 

  ەكىنشى ۇستانىمدا بەرىلگەن مىسالداردى قاراستىرايىق. 

1) ءبىزدىڭ ەرەجەمىز بويىنشا كيىم، تۋىس سوزدەرى كي́ىم، تۋ̀ىس دەپ جازىلادى دا، كىيىم، تۇۋىس دەپ وقىلادى. سوندىقتان بۇل سوزدەر بۋىنعا كى-ءيىم، تۇ-ۋىس دەپ دۇرىس بولىنەدى.

2) اكۋت جىڭىشكە وقىلۋدى، گراۆيس جۋان وقىلۋدى بىلدىرەتىندىكتەن ي مەن ۋ-دىڭ جۋان نە جىڭىشكە وقىلۋىنا قاتىستى شاتاستىرۋ بولمايدى. مىسالى، مي̀ ءسوزى مىي دەپ، مي́ ءسوزى ءمىي دەپ وقىلادى. قانبي ءسوزى قانبي́ دەپ جازىلاتىندىقتان قانبىي دەپ وقىلادى. شۋ̀ ءسوزى شۇۋ دەپ، شۋ́ ءسوزى ءشۇۋ دەپ وقىلادى. جەتىسۋ̀ ءسوزى جەتىسۇۋ دەپ، جەتىسۋ́ ءسوزى جەتىسىۋ دەپ وقىلادى. 

3) بىزدە داۋىسسىز بەن تىركەس ءار ءتۇرلى بەلگىلەنەدى. سوندىقتان ەكىنشى ۇستانىم بويىنشا جاۋى دەپ جازىلاتىن ءسوز بىزدە جاۋ̀ى دەپ جازىلىپ، جاۋىۋى دەپ دۇرىس وقىلادى.

بۇل تالداۋلار ءبىزدىڭ ەرەجەمىزدى قولدانعاندا الدىڭعى ەكى ۇستانىمداعى كەمشىلىكتەردىڭ بولمايتىنىن كورسەتەدى.

ەندى ءبىزدىڭ ءتاسىلىمىز بويىنشا جازىلعان ءسوز قالاي تاسىمالداناتىنى جونىندە ايتايىق. بۇل ورايدا تاسىمال ي مەن ۋ-دان كەيىن جاسالسا، وندا ەش قيىندىق بولمايدى. مىسالى، كي́مە، تۋ̀لار سوزدەرى كي́-مە، تۋ̀-لار دەپ تاسىمالدانادى. ال تاسىمال اكۋت پەن گراۆيس تۇرىندەگى دىبىستان كەيىن جاسالاتىن بولسا شە؟ مىسالى، كي́ىم، تۋ̀ىس دەگەن ءسوزدى قالاي تاسىمالدايمىز؟ بۇل سوزدەر كى-ءيىم، تۇ-ۋىس دەپ ايتىلادى، سوندىقتان كەلەسى جولعا ولاردىڭ ءيىم مەن ۋىس دەگەن بولىكتەرى تاسىمالدانىپ، اكۋت پەن گراۆيس تۇرىندەگى ءى مەن ۇ الدىڭعى جولدا قالۋى كەرەك. سوعان بايلانىستى بۇل جاعدايدا الدىڭعى جولدا قالاتىن اكۋت پەن گراۆيستى ءارىپ تۇرىنە اۋىستىرىپ جازامىز: كى-ءيىم، تۇ-ۋىس.

ءسوز سوڭىندا ۇسىنىپ وتىرعان ءتاسىلىمىزدىڭ اكۋتتى الىپبيگە، ياعني اقپان الىپبيىنە قولدانۋعا جارامسىزدىعىن، ارىپتەرىندە نوقاتى جوق ءوزىمىز ۇسىنىپ جۇرگەندەي الىپبيگە ارنالعانىن ەسكەرتە كەتكىمىز كەلەدى.    

ۆانوۆ قۋانتقان ىرزاۇلى

Abai.kz

26 پىكىر