دۇيسەنبى, 25 قازان 2021
جاڭالىقتار 2059 0 پىكىر 2 ناۋرىز, 2011 ساعات 10:06

كامال بۇرحانوۆ، دەپۋتات: «ءبىز بابادان قالعان ءدىنىمىز – سۇننيتتىك يسلامدى مەملەكەتتىك ءدىن دەپ بەكىتۋگە ءتيىسپىز»

- كامال نيزامۇلى، ەلىمىزدىڭ ەڭ اسىل بايلىعى - تاۋەلسىزدىك دەسەك، جاراتقاننىڭ بەرگەن وسى سىيىن ۇستاعانىمىزعا دا 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزدە ءسىز قايدا ەدىڭىز جانە وسىناۋ ۇلى جاڭالىقتى قالاي قابىلدادىڭىز؟

- تاۋەلسىزدىك جاريالانعان تۇستا مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، اعا وقىتۋشى بولاتىنمىن. قاتارداعى مۇعالىم بولسام دا، تاريحشى ءارى ازامات رەتىندە قوعامدا، ساياساتتا بولىپ جاتقان جايتتارعا قۇلاق ءتۇرىپ، تامىز وقيعاسى سەكىلدى قۇبى­لىس­تاردى ساراپتاپ تا، زەرتتەپ تە جۇرگەن كەزىمىز. ءاري­نە، سول ۋاقىتتا «اپىر-اي، ءبىز­دىڭ ەل قالاي بولادى؟» دەگەن وي دا ۇنەمى مازا­لايتىن. گكچپ قۇلاپ، گورباچەۆ­تىڭ بيلىگى كرەملمەن عانا شەكتەلىپ جاتقان كەزدە ءبىر ورتالىققا بىرىككەن توتاليتارلىق مەملەكەتتىڭ كۇنى ءبىتىپ كەلە جاتقانىن سەزىپ، ىشتەي قۋانىپ جۇردىك.

جالپى، تاريح دەگەن - ناقتى عىلىم. ءوزىنىڭ زاڭدىلىقتارى، كاتەگوريالارى بار. سونداي زاڭدىلىقتاردىڭ ءبىرى - «ماڭگىلىك يمپەريا جوق» دەگەن تۇجىرىم. بۇل تۇجى­رىمدى تاريحشىلار برەجنەۆ كەزىندە دە ايتىپ جۇرەتىن، ءوزىمىز دە تاريحشى بولعان­دىق­تان، كەڭەس وداعىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىنە، 50 جىل ما، 60 جىل ما، تۇبىندە قۇلايتىنىنا ىشتەي سەنەتىنبىز. بىراق اللا بىزگە سول تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولۋدى جازىپتى.

- كامال نيزامۇلى، ەلىمىزدىڭ ەڭ اسىل بايلىعى - تاۋەلسىزدىك دەسەك، جاراتقاننىڭ بەرگەن وسى سىيىن ۇستاعانىمىزعا دا 20 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزدە ءسىز قايدا ەدىڭىز جانە وسىناۋ ۇلى جاڭالىقتى قالاي قابىلدادىڭىز؟

- تاۋەلسىزدىك جاريالانعان تۇستا مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، اعا وقىتۋشى بولاتىنمىن. قاتارداعى مۇعالىم بولسام دا، تاريحشى ءارى ازامات رەتىندە قوعامدا، ساياساتتا بولىپ جاتقان جايتتارعا قۇلاق ءتۇرىپ، تامىز وقيعاسى سەكىلدى قۇبى­لىس­تاردى ساراپتاپ تا، زەرتتەپ تە جۇرگەن كەزىمىز. ءاري­نە، سول ۋاقىتتا «اپىر-اي، ءبىز­دىڭ ەل قالاي بولادى؟» دەگەن وي دا ۇنەمى مازا­لايتىن. گكچپ قۇلاپ، گورباچەۆ­تىڭ بيلىگى كرەملمەن عانا شەكتەلىپ جاتقان كەزدە ءبىر ورتالىققا بىرىككەن توتاليتارلىق مەملەكەتتىڭ كۇنى ءبىتىپ كەلە جاتقانىن سەزىپ، ىشتەي قۋانىپ جۇردىك.

جالپى، تاريح دەگەن - ناقتى عىلىم. ءوزىنىڭ زاڭدىلىقتارى، كاتەگوريالارى بار. سونداي زاڭدىلىقتاردىڭ ءبىرى - «ماڭگىلىك يمپەريا جوق» دەگەن تۇجىرىم. بۇل تۇجى­رىمدى تاريحشىلار برەجنەۆ كەزىندە دە ايتىپ جۇرەتىن، ءوزىمىز دە تاريحشى بولعان­دىق­تان، كەڭەس وداعىنىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىنە، 50 جىل ما، 60 جىل ما، تۇبىندە قۇلايتىنىنا ىشتەي سەنەتىنبىز. بىراق اللا بىزگە سول تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولۋدى جازىپتى.

ءوز باسىم، جاسىراتىنى جوق، تاعى ءبىر-ەكى تاريحشى بار، وسىناۋ تاۋەلسىزدىك الۋ وقيعاسىن ەرەكشە اتاپ وتتىك. كوشەگە شىعىپ دۇرىلدەتپەسەك تە، ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇتتىقتاپ، شىن جۇرەكتەن قۋاندىق.

- ول كەزدە بالا بولدىق، كەيىن بىلۋىمىزشە، ءارى قۋانىشتى، ءارى تۇسىنىكسىز، ۇرەيلى زامان بولعان سياقتى عوي....

- ءيا، راسىندا سولاي بولدى. 1991 جىلى جەلتوقساننىڭ 1-ىندە ءبىز پرەزيدەنتىمىزدى سايلادىق. ال جەلتوقساننىڭ 8-ىندە مينس­كىنىڭ تۇبىنەن ءۇش سلاۆيان مەملەكەتىنىڭ كسرو-نى تاراتقانى تۋرالى حابار كەلدى. وسى كەزدە جاۋابى بەلگىسىز كوپتەگەن سۇراق تۋدى. مىسالى، ءۇش مەملەكەت ءبولىنىپ شىقتى، ال قالعان كاۆكاز ەلدەرى، ورتالىق ازيا، ءبىز  قالاي بولامىز؟ رەسەيدىڭ قۇرامىندا قالا­مىز با، الدە تاۋەلسىز مەملەكەت بولامىز با؟ تاۋەلسىز بولساق، وزگە مەملەكەتتەرمەن قاتىناسىمىز قالاي بولادى؟ قىسقاسى، سۇراعى كوپ، بىراق جاۋابى بەلگىسىز، وتە اۋىر ءارى قاۋىپتى كۇندەر تۋدى. نەبىر پىكىر مەن بولجام سان-ساققا جۇگىرتىپ، سانانى سانسى­راتىپ-اق تۇردى. سەبەبى 1922 جىلى كسرو قۇرىلعان كەزدە ونىڭ قۇرامىنا ءتورت-اق سۋبەكتى كىرگەن بولاتىن. رەسەي فەدەراتسيا­سى، بەلارۋس، ۋكراينا جانە زاكاۆكاز فەدە­راتسياسى. ءبىز - ورتالىق ازيا رەسپۋبليكا­لارى رەسەيدىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميا ەدىك، ال زاكاۆكاز فەدەراتسياسىندا گرۋزيا، ارمەنيا جانە ءازىربايجان بار. وسىنىڭ ءبارىنىڭ بولاشاعى قالاي بولماق؟ ءبىر ءسوز­بەن ايتقاندا، ەشكىم ءالى ەشتەڭەنىڭ بايى­بىنا جەتپەگەن، بولاشاق بۇلدىر، قىم-عۋىت، الماعايىپ زامان بولىپ كەتتى. ەلبا­سىمىز وسى پروتسەستەردىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرىپ، جول تاپتى. ەشقانداي قانتوگىسسىز تاۋەلسىزدىك الۋعا قول جەتكىزدى. ءبىزدىڭ عانا ەمەس، تۇتاستاي ءبىر يمپەريانىڭ قول استىندا ءبىر-بىرىنە شىرمالعان مەملە­كەتتەردىڭ بەيبىت ىدىراۋىنا ايرىق­شا ۇلەس قوستى. بۇل، ەندى، ءسال العا وزعانداعى اڭگىمە. قايتادان جەلتوقسان ايىنا ورالساق، 16-سى كۇنى رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى «تاۋەل­سىزدىك تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. سول كەزدە 12 دەپۋتات قارسى داۋىس بەردى. قىزىق، رەسەيدىڭ ءوزى تاۋەلسىزدىك الىپ، باسقا رەسپۋ­ب­ليكالار ءبولىنىپ كەتتى. بۇل دەپۋتاتتار سونىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ، نەلىكتەن تاۋەل­سىزدىكتى جاريالاۋعا قارسى بولدى؟ قيسىنى، ءۋاجى نە بولدى ەكەن، ءالى كۇنگە تۇسىنبەيمىن.

1991 جىلى جەلتوقساننىڭ 8-ىندە ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى كسرو-نى تارقاتىپ، تمد قۇراتىندىعىن جاريالاعاسىن، جەلتوقسان­نىڭ 13-ىندە اشحابادتا ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتىڭ باسشىلارى باس قوسىپ، تمد-عا كىرۋ شارتتارىن ايقىندادى. وسى­دان كەيىن ن.نازارباەۆ سول كەزدەگى رەسپۋ­بلي­كا باسشىلارىن جەلتوقساننىڭ 21-ىنە الماتىعا شاقىردى. وسى باسقوسۋدا «ال­ماتى دەكلاراتسياسى» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولعان تاريحي قۇجات قابىلدانىپ، كسرو-نىڭ بالتىق بويىنداعى ءۇش مەملەكەتى مەن گرۋزيادان باسقا 11 مەملەكەت تمد-عا تەڭ قۇقىلى مۇشە بولىپ كىردى. وسى ۇدەرىستىڭ بارىندە قازاقستان پرەزيدەنتى ايرىقشا قاجىر مەن قايراتكەرلىك قارىم كورسەتتى. ءبىر كەزدەگى الىپ يمپەريانىڭ ءتىنىن قۇراعان مەملەكەتتەر وسىلايشا بەيبىت جولمەن ىدىراپ، حالىقارالىق قۇقىقتىق ساحناعا شىققان جاڭا سۋبەكتىلەر رەتىندە جاڭا قارىم-قاتىناستار تۇزۋگە جول اشتى. بۇل دەگەنىڭىز - وتە ۇلكەن ساياسي ونەر.

ال تاۋەلسىزدىك الۋمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ مارتەبەسى وزگەردى. بىراق بۇل وزگەرىس قازاق ۇلتىنىڭ ساناسىنا ءالى تولىق مانىندە سىڭىرىلە قويعان جوق ەدى. ءبىز مەم­لەكەت قۇرۋشى ۇلتقا اينالدىق. ال سانىمىز 40 پايىز توڭىرەگىندە عانا، ءوز جەرىمىزدە ءوزىمىز ازشىلىقپىز. ەرتەڭ بۇلىك شىعىپ كەتپەي مە؟ وڭتۇستىك وڭىردە قالىڭ قازاق بار، ال سولتۇستىگىمىز شە؟ مۇنىڭ ءبارى ايتۋعا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز بولعانىمەن، ار جاعىندا شىرماتىلعان سانسىز كوپ تۇيتكىلى بار ماسەلەلەر بولاتىن. ەكونوميكامىز شە؟ كەڭەس وداعى بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ ەكونوميكاسىن ءبىر-بىرىنە بايلاپ قويعان. مىسالى، پاۆلودار مەن شىمكەنتتىڭ مۇناي زاۋىتتارى رەسەيدىڭ مۇنايىنا ىڭعايلانعان. ءالى كۇنگە سولاي. رەسەيدىڭ ساراتوۆىنداعى مۇناي زاۋىتى ءبىزدىڭ باتىستاعى مۇنايدى وڭدەيدى. بۇل - كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىن­داعى رەسپۋبليكالاردى تىپىر ەتكىزبەي ۇس­تاۋ ءۇشىن ەكونوميكانى دا وسىلاي شىرماعان ساياساتى. كسرو ەكونوميكاسىنىڭ قۇلدى­راۋىنا دا، ءبىر جاعىنان، وسى ساياسات سەبەپ­شى. ويتكەنى سوناۋ تۇكپىردەگى ءبىر ەلدە شىعا­تىن شيكىزات وداقتىڭ ەكىنشى ءبىر بولىگىندەگى زاۋىتتا وڭدەلەدى. ودان باسقا­لارعا تارايدى. تاسىمالدىڭ ءوزى - ۇلكەن شىعىن. تاعى ءبىر مىسال، قىزىلورداداعى اياقكيىم فابريكاسى كەڭەس وداعىنىڭ 20 قالاسىنان شيكىزات الىپ تۇرعان ەكەن. وسى بايلانىستىڭ ءبارى ۇزىلگەن شاقتا «ەكونوميكانى قالاي دامىتامىز؟» دەگەن سۇراق تۇردى. ال ەكونو­مي­كا بۇل كەزدە قۇلدىراپ بارا جاتقان.

- كەيدە «بىزگە تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلدى» دەيتىندەر دە تابىلىپ جاتادى. بۇلارعا نە دەر ەدىڭىز؟

- تاۋەلسىزدىك - ءبىزدىڭ ەڭ ۇلكەن بايلى­عىمىز، باعا جەتپەس قۇندىلىعىمىز. ءتىل تاعى باسقا ماسەلەلەر شەشىمىن تابا قويما­دى دەپ كەيدە رەنجىپ جاتامىز. بىراق مەن ويلايمىن، ەڭ باستىسى، وسى تاۋەلسىزدىگىمىز بار بولسا، باياندى بولسا، ءبارى دە بىرتىندەپ جونگە كەلەدى. ءتىل ماسەلەسى دە شەشىلەدى.

ءوزىڭىز قاراڭىز، الەمدە رەسمي ەسەپ بويىن­شا 193 مەملەكەت بار. بارشاعا مويىن­دالماعان، تانىلماعاندارىمەن 200 دەيىك. ال ەتنوگرافتار 3,5 مىڭ ۇلت بار دەپ وتىر. سولاردىڭ 200-ءىنىڭ عانا ءوز مەملەكەتى بار. مىسالى، 40 ميلليونداي كۇرد حالقى مەملەكەتسىز ءجۇر. وسى سەكىلدى ميلليونداعان  حالقى بولسا دا، ءوز مەملەكەتىن قۇرا الماي جۇرگەن حالىق بارشىلىق. ال ءبىز، قۇداي­عا تاۋبە، اتا-بابا ميراس قىلعان ۇلان-عايىر جەرىمىزگە ءوزىمىز يەلىك ەتىپ، دەربەس، تاۋەلسىز مەملەكەت بولىپ وتىرمىز. بىراق بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزى وڭاي كەلگەن جوق، بۇگىنگى كۇنگە  دە وڭايلىقپەن جەتكەن جوقپىز. سونى ەش ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. مىنانى ەستەن شىعارماۋ قاجەت: 1993-96 جىلدارى ينف­ليا­تسيا 2,5 مىڭ پايىزدى قۇرادى. ەڭبەكاقى، زەينەتاقى دەگەن جوق. ەكونوميكالىق بايلانىستار ءۇزىلىپ، وندىرىستەر توقتاعان. تۇتاستاي ەكونو­ميكا تۇرالاپ قالعان، وتە ءبىر قيىن كەزەڭ تۋدى. وسى تىعىرىقتان شىعۋ ءۇشىن ءبارىن باسىنان قايتا باستاپ، جاڭا زامانعا ساي زاڭدار قابىلداپ، مەملەكەت­تىلىكتىڭ نەگىزگى تىرەك-قۇرىلىمدارىن قۇرۋ كەرەك بولدى. اسكەر قۇرۋ كەرەك پە؟ كەرەك! ال اسكەردى كيىممەن، ازىق-تۇلىكپەن، قارۋ-جاراقپەن، جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. وزگە ەلدەرمەن بايلانىس ورناتىپ، ينۆەستورلار تارتۋ ءۇشىن شەت مەملەكەتتەردە ەلشىلىكتەر اشۋ كەرەك پە؟ كەرەك! ەلشىلىك اشقاسىن، ونىڭ قىزمەتكەرلەرىن سول ەلدەگى ەكونومي­كالىق جاعدايعا ساي ەڭبەكاقىمەن قامتى­ماساڭ، ول كۇنىن قايتىپ كورەدى؟! مىنە، وسى­نىڭ ءبارىن ءىس جۇزىندە بيۋدجەتىندە قارجى جوق، وندىرىستەرى توقىراپ قالعان ەلدىڭ ءىشىن­دە قيىننان قيىستىرا ءجۇرىپ شەشۋ كەرەك بولدى.

1993 جىلى العاشقى كونستيتۋتسيامىز قابىلداندى. بىراق ول دا ءبىر-ەكى جىلدا ءوز­گەرىستى قاجەت ەتتى. تۇگەلدەي جۇيەنى رەفورما جولىنا، نارىققا بەيىمدەۋ قاجەتتىگى تۋدى. ول ءۇشىن باسقارۋ جۇيەسىن وزگەرتىپ، جاڭا زاڭدار شىعارۋ كەرەك. مىنە، وسى جاعدايدىڭ ءبارىن سارالاعان پرەزيدەنتىمىز ءوزى باس بولىپ، جاڭا اتا زاڭنىڭ جوباسىن جازىپ شىقتى. ول 1995 جىلى رەفەرەندۋمدا قابىل­داندى. وسى ساتتەن باستاپ ەلىمىزدە رەفورمالارعا جول اشىلدى. بۇرىن جوعار­عى كەڭەس دەپۋتاتى زاڭ جوباسى ەل ءۇشىن قاجەت بولىپ تۇرسا دا، ونىڭ حالىققا ۋاقىت­شا تيگىزەتىن قيىندىقتارىنا بولا ساي­لاۋشىلارىنان جاسقانىپ، قارسى داۋىس بەرەتىن نەمەسە قولدامايتىن. بىراق سول كەزدەرى قاتاڭ زاڭدار قابىلداۋعا ءماجبۇر ەدىك. ەندى وسى ءتۇيىن شەشىلدى.

ايتقانداي، پرەزيدەنت 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان قاراشا ايىنا دەيىنگى ارالىقتا ەلدىڭ، مەملەكەتتىڭ الدىنداعى بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الا وتى­رىپ، 147 زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭداردىڭ ءبارى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسى مەن جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ تارماقتارىن تۇگەل قامتىدى. بۇرىن دەپۋتاتتارعا جالتاقتايتىن اكىمدەر دە ەندىگى جەردە شەشىم قابىلداۋدا دەربەستىك الىپ، ناقتى ءىس-قيمىلدارعا بارا الاتىن بولدى. تومەننەن جوعارىعا دەيىنگى مەملەكەتتىك باسقارۋ ۆەرتيكالى پايدا بول­دى. قىسقاسى، تاۋەلسىز مەملەكەتكە قاجەتتى نەگىزگى زاڭداردىڭ ءبارى قابىلداندى. ءاري­نە، بولاشاققا باعدارلانعاندىقتان، ول زاڭداردىڭ ىشىندە ءدال سول كەزدە حالىققا جاقپايتىن، اۋىرلاۋ تيەتىندەرى دە بولدى. بىراق وسى ارەكەتتىڭ ءبارى، ياعني، ءبىر جاعىنان، جاڭا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا، ەكىنشى جاعىنان، ەلباسى قابىلداعان زاڭدار كەلە­سى 1996 جىلى-اق ناتيجەسىن بەرە باستادى. ينفلياتسيا 2500 پايىزدان 250 پايىزعا ءتۇس­تى. قازىر كوشەدە كەزىككەن ادامنان سۇرا­ڭىزشى، 250 پايىز ينفلياتسيا قالاي دەپ. 7-8 پايىزدىق ينفلياتسياعا كادىمگىدەي شۋ كوتەرەمىز. ال ول كەزدە بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس ەدى. مەملەكەت وسىلاي ىلگەرىلەۋدى باستادى. قانشا قيىندىقتى وتكەردىك، كۇرمەۋى كۇردەلى شەشىمدەر قابىلدادىق. بۇگىنگى كۇنگە وسىلاي جەتتىك. سوندىقتان ەشقاشان تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلدى دەپ ويلاۋ­عا بولمايدى.

- وسى ويىڭىزدى ساباقتاي تۇسسەك، بايقاۋىمشا، كەيىنگى كەزدەرى تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىرىنە جەتىڭكىرە­مەي، وسىناۋ تاريحي وقيعانىڭ تۇپكى ماقساتىنا باستايتىن ۇدەرىستەردى باسەڭسىتىپ العاندايمىز. ماسەلەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىن­دا ۇلتتىق سانادا سىلكىنىس ءجۇردى، اۋىلدى قويىپ، قالالاردا جاپپاي قازاق تىلىنە بەتبۇرىس باستالعانى ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن ەدى. الماتىنىڭ مەكتەپتەرىندە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا، ءتىپتى قوعامدىق كولىك پەن ساۋدا ورىندارىندا قازاقشا سويلەسەتىندەر قاتارى كوپ كورىنەتىن. ال قازىر، اسىرەسە 2000 جىلداردان باستاپ، جوعارى وقۋ ورىندارى بىلاي تۇرسىن، قازاقتىلدى مەكتەپ اۋلاسىنداعى وقۋشىلار دا ورىسشا سويلەسىپ بارا جاتادى. ءتىپتى شىمكەنتتىڭ وزىندە دە كوشەدەگى جۇرت ورىسشاعا بەيىم.

- كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەڭىز وتە دۇرىس. اڭگىمەنى ارىدەن باستاساق، ءبىزدىڭ تاۋەلسىز­دىگى­مىزگە - بيىل 20 جىل. تاريحشى رەتىندە قاراساق، بۇل - مەرزىم ەمەس. تاريح ءۇشىن ەڭ قىسقا مەرزىم - 25 جىل. عاسىردىڭ ءبىر شيرەگى. ال ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحىمىز سول شيرەككە دە ءالى جەتكەن جوق. بىراق وسى 20 جىلىمىزدىڭ ءوزى - ءبىز ءۇشىن ۇلكەن تاريح. وسى قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ءبىز مەملە­كەت­تى­گىمىزدى نىعايتىپ، الەمگە تانىلدىق. حالى­قارالىق قاۋىمداستىق الدىندا تەڭقۇقىلى، ساليقالى، سالماقتى ەل ەكەنىمىزدى مويىندا­تا الدىق. مۇنىڭ ءبارى قانداي قيىندىقتار­مەن كەلگەنىن جوعارىدا ايتتىم.

دەگەنمەن كەيىنگى كەزدەرى، ءوزىڭىز ايتقان­داي، تاۋەلسىزدىكتى دارىپتەۋ، ۇلت پەن ۇرپاق سانا­سىنا پاتريوتتىق تۇرعىدان ءسىڭىرۋ ماسە­لەسىندە كەم تۇستارىمىز بار سياقتى. وسى­عان نازار اۋدارىپ، مەملەكەتشىلدىك يدەو­لوگياسىن كۇشەيتۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. مىسا­لى، گەرمانياعا تۇرۋعا كەلگەن ادام ەكى نارسەدەن سىناق تاپسىرۋى ءتيىس: ءبىرىنشى - نەمىس تىلىنەن. پوەما جازباسا دا، نەمىسشە ەركىن سويلەۋى كەرەك. ەكىنشى - گەر­ما­نيانىڭ تاريحى. نەمىس حالقىنىڭ تاري­حىن ءبىلۋى ءتيىس. ال بىزدە وزگەنى بىلاي قويىپ، ءوز ءىشىمىز­دە­گىلەر ءتىلدى مەڭگەرە الماي كەلە­دى.

بىراق بۇعان قاراپ سارى ۋايىمعا سالى­نۋ­دىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدە قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز، وزگەگە جالتاقتاماي جازىلعان ارعى-بەرگى تاريحىن ەگجەي-تەگ­جەي­لى وقىپ-ءبىلىپ كەلە جاتقان ۇرپاق ءوسۋ­دە.

- ەندى اڭگىمەنىڭ باعىتىن ءدىن جاعىنا بۇرساق... ءدىني باسقارمامىز بار، ءدىن ءىسىن مەملەكەتتەن ءبولىپ قويدىق. الايدا وسى ءدىن ماسەلەسى بىزدە ۋشىعىپ بارا جاتقان سەكىلدى. پيعىلى جات اعىمدار جاستارىمىز­دىڭ ساناسىن ۋلاپ، جان-جاققا جىرىمداپ تارتىپ جاتىر. قۇراندى قولىنا ۇستاپ وقىماي تۇرىپ، اسىرەدىن­شىلدىككە بوي الدىرعاندار شىعا باستادى. تاۋەلسىزدىگىمىزگە قاتەر ەرتەڭ وسى ءدىني اعىمداردان كەلىپ جۇرمەي مە؟

- راس، ءدىني قاۋىپسىزدىك - وتە ۇلكەن ماسە­لە. وسىعان قاتىستى زاڭ جوباسىمەن ءبىر جىل اينالىسقان ەدىم. جالپى، بۇل سالادا ءبىز ەۋروپانىڭ تاجىريبەسىن سارالاپ كوردىك. ەۋروپانىڭ مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ اتام زاماننان ۇستاناتىن نەگىزگى ءدىنىن (كاتوليك نەمەسە پروتەستانتتىق) مەملەكەتتىك دەڭگەي­گە كوتەرىپ، قالعان دىندەردىڭ الدىندا زاڭمەن ۇلىقتاپ قويادى. بۋدديزم بە، يۋدايزم  بە، باسقا ما، سەنەتىن ءدىنىڭدى ۇستا، بىراق زاڭ اياسىنان شىقپايسىڭ. مەملەكەتتىك دىنمەن تەڭ قۇقىق سۇراي المايسىڭ. بىراق ازامات رەتىندە تەڭسىڭ.

ءبىزدىڭ ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى سۇننيتتىك يسلام ءدىنىنىڭ مارتەبەسى دە سونداي بولۋى ءتيىس. ياعني ءداستۇرلى ءدىنىمىز مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە ەكەندىگى زاڭمەن بەكىتىلىپ، ناقتىلانعانى قاجەت. دامىعان دەموكراتيالى ەلدەردە سولاي. ودان قىسىلىپ، قىمسىناتىن ەشتەڭە جوق. ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە مەملەكەتتى قۇراۋشى ۇلتتىڭ مارتەبەسى بارىنەن جوعارى. بىراق ونداعى وزگە ۇلتتار سول مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولسا، ازاماتتىق قۇقىقتار تۇرعى­سىنان تەڭ. سوندىقتان ءبىز دە بابادان قال­عان ءدىنىمىز - سۇننيتتىك يسلامدى مەملەكەتتىك ءدىن دەپ بەكىتۋگە ءتيىسپىز.

- وسى رەتتە مەشىتتەرىمىزدە ءدىني ۋاعىزدى ورىس تىلىندە دە جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋرالى پىكىرگە قالاي قارايسىز؟

- ءبىز ءدىندى، ياعني يسلامدى تەك قازاق تىلىندە عانا جۇرگىزىپ، مەشىتتەرىمىزدە ۋاعىزدى قازاقشا عانا ايتاتىن بولساق، ۇتىلاتىن سەكىلدىمىز. رەسەيدە، مىسالى، يسلام ءدىنىن تەلەارنادان ورىس تىلىندە كەرەمەت ناسي­حاتتاپ ءجۇر. قىتاي­دا بولعا­نىم­دا، لانچ­جوۋ قالاسى­نىڭ ورتاسىنداعى كەرەمەت ۇلكەن مەشىتكە باردىم. يمامى دۇڭگەن ەكەن، يسلامدى قىتاي تىلىندە ۋاعىزداپ وتىر. سوعان قاراپ ءبىز تەك قازاق تىلىندە ۋاعىز­داساق، ۇتىلامىز دەپ ويلاي­مىن. ويتكەنى ەلىمىزدە قازاقشا جاقسى بىلمەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى بارشى­لىق. ونىڭ سىر­تىندا انا ءتىلىمىزدى بىلمەيتىن ءوزىمىزدىڭ قاراكوز باۋىرلارىمىز دا كوپ-اق. ولارعا دا ۋاعىز ايتىلىپ، ساناسىنا جەتكىزۋ قاجەت قوي.

- ال ەندى ءدىندى مەملەكەتتەن بولەكتەمەي، قايتا مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا قاراي بۇرساق شە؟

- مۇنداي تاجىريبە بار. باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە مەملەكەتتىك ءدىندى قاداعالاپ، باقىلاپ وتىراتىندار  بارشىلىق. مەم­لە­كەت قولداۋ كورسەتىپ، شىركەۋ باسشىلارىن تاعايىنداپ وتىرادى. ءتىپتى شىركەۋدىڭ قار­جى­لىق ەسەبىن دە قاداعالايدى. مەن ءدىندى، ءوزىمىزدىڭ يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرىپ، مەملەكەتتىڭ ءبىر قۇرىلىمى رەتىندە قاراستىرۋ، سونداي ءبىر فورما تابۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. جارايدى، بىزدەگى پراۆوسلاۆ ءدىنى تىكەلەي رەسەي پاتريارحىنا باعىناتىن­دىقتان، ولارعا تيمەسەك تە، ءوز دىنىمىزگە قاتىستى وسىنداي ءبىر ۇيعارىم كەرەك.

- جاستارىمىز تەرىس اعىمدارعا ىلەسىپ، سولاردىڭ شىلاۋىندا كەتپەۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مۇمكىن، قۇرانمەن تانىستىقتى مەكتەپتەن باستاۋ قاجەت شىعار. ونى ايتىپ وتىرعانىم، الگىندەي يسلامنىڭ وزىندەگى تەرىس اعىمداردىڭ جەتەگىنە تۇسكەن جاستاردىڭ قۇران كارىمدى ءبىر رەت تە قولىنا ۇستاپ وقىماعانى بايقالىپ قالىپ جاتادى.

- ءال-فارابي بابامىز: «ءبىلىم مەن ءتار­بيە قاتار ءجۇرۋى كەرەك. تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم وتە قاۋىپتى»، - دەگەن عوي. ءبىز دە وسى تاربيە ماسەلەسىنە قاتتى كوڭىل بولۋگە ءتيىس بولساق تا، ناق وسى تۇستا ەرەنسىزدىك تانىتىپ جۇرگەندەيمىز. بالالارىمىز ەرتەلى-كەش كومپيۋتەردە وتىرىپ، ينتەرنەت ارقىلى تاربيەلەنۋدە. تاياۋدا ەلباسىمىز «جاس قى­ران»، «جاس ۇلان» ۇيىمدارىن قۇرۋ قاجەت­تىگىن ايتتى عوي. مۇنى جاي ايتىلا سالعان ۇسىنىس دەۋگە مۇلدە كەلمەيدى. كەزىندە كەڭەستىك وكتيابريات، پيونەر دەگەندەر بولدى. بۇلار ناعىز يدەلوگيالىق تاربيە قۇرالى ەدى. بالانى جاستايىنان پاتريوتتىققا تاربيەلەيتىن. نەگە بىزگە سول جاقسى تاربيەنى پايدالانباسقا؟ سوسىن نەگە شىعىستان، جاپونداردان ۇيرەنبەيمىز؟ نەنى بولسا دا، قىرىق قۇراۋ امەريكادان، ەۋروپادان الۋعا، سولاردان ۇيرەنۋگە ۇمتىلامىز. ەلىك­تەيمىز. امەريكانىڭ نە ورتاق ءدىنى، نە ورتاق قۇندىلىعى جوق. ءبىز ءاۋ باستان ونداي بولۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. جاپوندار بالالارى شەتەلدە وقىپ كەلگەسىن، مىندەتتى تۇردە ولاردى ەكى-ءۇش ايداي وقشاۋدا ۇستاپ، انا ءتىلىن، ۇلتتىق ءداستۇرىن قايىرا ساناسىنا سىڭىرەدى.

- لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە قالاي قارايسىز؟

- ارينە، لاتىن ءالىپبيىنىڭ قازىرگى اقپارات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالدار ءۇشىن ىڭعايلى ەكەنى ايدان انىق. قازاق تىلىنە دە وسى جاعىنان ۇتىمدىراق. بۇل - ءبىر. ەكىنشى جاعىنان، بۇگىنگى الىپبيىمىزدە ءبىز مۇلدە قولدانبايتىن ارىپتەر بار. وسى تۇرعىدان العاندا، انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن دە قوساتىن سەكىلدى. بىراق مىنا ءالىپبيدى قولدانىپ كەلە جاتقانى­مىزعا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. قانشاما اقپاراتتىق قورىمىز وسى الىپبيمەن باسىلدى. ەرتەڭ وسى جاعى قالاي بولادى؟ سوندىقتان ونى ەنگىزۋدىڭ ارنايى ءبىر باعدارلاماسىن ازىرلەپ، كورشى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن ابدەن سارالاۋ كەرەك دەپ سانايمىن. ەڭ باستىسى - لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە كەشەگىمىزدەن اجىراپ قالۋدى بولدىرماۋ.

الاشقا ايتار داتىم...

ءبىز بالانىڭ بولاشاق ماماندىق تاڭداۋ ماسەلەسىنە دۇرىس قاراماي جۇرگەن سەكىلدىمىز. قازىر، مىسالى، ەكىنىڭ ءبىرى زاڭگەر نەمەسە ەكونوميست. جۇمىسسىز جۇرگەن جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى - وسى ماماندىق يەلەرى. اۋ، ءبىزدىڭ مەملەكەتكە باسقا ماماندىق يەلەرى قاجەت ەمەس پە؟ قاجەت بولعاندا قانداي! بىراق جەتىسپەيدى. سونىڭ سالدارىنان قانشاما ادامدى شەتەلدەن اكەلەمىز. بۇل مۇلدە دۇرىس ەمەس. سوندىقتان اتا-انالار دا، مەملەكەت تە وسى ماسەلەگە ايرىقشا ءمان بەرىپ، زاڭگەر مەن ەكونوميستەردىڭ ورنىنا تەحنيكالىق تاعى باسقا دا مامانداردىڭ قاجەتتىگىن تۇسىندىرەتىن ماقساتتى ساياسات جۇرگىزۋ قاجەت سياقتى.

توسىن وي

ءبىز نارىقتىق ەكونوميكامەن قاتار، وكىنىشكە قاراي، نارىقتىق قوعام قۇرىپ جاتقاندايمىز. ول، دەمەك، جاستىرىمىزدىڭ جانە ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا نارىقتىق قارىم-قاتىناستىڭ پايدا بولۋى. بۇلاي بولۋى دۇرىس ەمەس. قوعامدا ازاماتتاردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى اتام زاماننان كەلە جاتقان ءوزىمىزدىڭ قازاقتىڭ قۇندىلىقتارىنا سۇيەنۋى كەرەك.

سۇحباتتاسقان ايبىن باقىتۇلى

«الاش ايناسى» گازەتى

0 پىكىر