سەنبى, 24 قازان 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 110250. جازىلعاندار — 105566. قايتىس بولعاندار — 1796
ءبىزدىڭ شەنەۋنىك 6434 22 پىكىر 14 قىركۇيەك, 2017 ساعات 14:53

ساياسي پورترەت: توقاەۆ - قازاقستانداعى ەكىنشى ادام

قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ  سەناتتىڭ توراعالىعىنا قايتا تاعايىندالدى.

بۇگىن سەناتتىڭ جالپى وتىرىسىنا قر پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ادىلبەك جاقسىبەكوۆ كەلىپ قاتىستى. سەناتورلار الدىندا ءسوز سويلەپ، ەلباسىنىڭ قر پارلامەنتى سەناتانىڭ توراعاسىن سايلاۋ تۋرالى حاتىن وقىپ بەردى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 58-بابى1-تارماعىنا سايكەس، قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتى قر پارلامەتى سەناتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە سايلاۋدى ۇسىنامىن», - دەپ جازىپتى حاتتا.

«ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆتىڭ ماعان تاعى دا سەنىم ارتقانى مەن ءۇشىن زور مارتەبە ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ بىلەمىن. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ مەن ەلباسىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، ونىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداپ كەلە جاتىرمىن. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدى الەم جۇرتشىلىعى عالامدىق دەڭگەيدەگى ساياساتكەر، ۇلى رەفورماتور رەتىندە قۇرمەتتەيدى، شىن مانىندەگى تاريحي تۇلعا دەپ بىلەدى. ەلباسىنىڭ كورەگەن باسشىلىعىمەن ەلىمىز بيىك بەلەستەردى باعىندىرىپ، الەمدەگى تانىمال ءارى ابىرويلى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى، كورەگەن ساياساتىن ىسكە اسىرۋ مەن ءۇشىن ارقاشان جاۋاپتى جانە زور مارتەبەلى مىندەت. پرەزيدەنتتىڭ سەنىمىن اقتاۋعا بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايتىن بولامىن»، - دەدى ءوز سوزىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ.

ءسويتىپ، قاسەكەڭ قايتا سايلاندى. پرەزيدەنت نازارباەۆ كانديداتۋرا ۇسىنىپ، سەناتورلار جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سەنات سپيكەرلىگىنە قاسەكەڭنىڭ كانديداتۋراسىن قۇپ كورىپتى.

كاريكاتۋرا. قاسەكەڭ قاسقىر ساياساتكەر

راس، قاسەكەڭ قاسقىر ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ساياسي بيوگرافياسىنا توقتالا كەتەيىك.

قاسىم-جومارت كەمەلۇلى 1953 جىلى 17 مامىردا تۋعان. بيىل 64-ءتى القىمدادى. سويتسە دە، قاسەكەڭ ماسكەۋ مەملەكەتتىك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىن، پەكين لينگۆيستيكالىق ينستيتۋتىن (كحر), رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ديپلوماتيالىق اكادەمياسىن بىتىرگەن.

ساياسات عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. رەسەي فەدەراتسياسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى جانە پروفەسسورى. جەنەۆا ديپلوماتيا جانە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى. بۇكىلالەمدىك جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى.

ساياسي كارەراسىندا ءتۇرلى قىزمەتتەردى اتقاردى. ديپلوماتيالىق دارەجەسى - توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى.

ءوزى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولدى. مەملەكەتتىك حاتشى كرەسلوسىنا دا وتىرىپ كوردى.  سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دە بولىپ قىزمەت جاسادى. ءۇشىنشى، ءتورتىنشى سايلانىمداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى، بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى بولىمشەسىنىڭ باس ديرەكتورى، قارۋسىزداندىرۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ باس حاتشىسىنىڭ قىزمەتىنەن 2013 جىلعى 16 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا تاعايىندالىپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلاندى.

توقاەۆ - قازاقستانداعى ەكىنشى ادام

جوعارعى پالاتانىڭ پارلامەنتارزيم تاريحىنداعى ورنى مەن ءرولى تۋرالى ايتقاندا دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ بەلگىلى مولشەردە جوعارعى بيلىكپەن ىمىرلاسقانىن جاسىرا المايمىز. دەپۋتاتتىق كورپۋس جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ماقساتى پارلامەنت قۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيالىق رەفورما قاجەت شىعار مۇمكىن.

بىراق، وسى ورايدا، ءبىز قر كونستيتۋتسياسىنا سايكەس، پارلامەنت جوعارعى پالاتاسىنىڭ توراعاسى مەملەكەتىمىزدەگى ەكىنشى ادام بولىپ سانالاتىندىعىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ول - قاسىم-جومارت توقاەۆ. سوڭعى كەزدەرى «تۆيتتەردە» تىم بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن قاسەكەڭ قىتايعا بارىپ قازاقشا سويلەدى. ول نازارباەۆتان كەيىن (بۇۇ مىنبەرىندە قازاقشا سويلەگەنىنەن كەيىنگى) ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ ىشىندە شەتەلدە مەمتىلدە ءتىل قاتقان ەكىنشى ادام بولدى.

(قاسەكەڭ رف ءسىم ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆپەن بىرگە)

قاسەكەڭنىڭ رەسەيشىلدىگى

كرەملدىڭ ساياسي ەليتاسى توقاەۆتى «ەۋروپالىق دەڭگەيدەن دە جوعارى ديپلومات» دەپ باعالايدى. ال قازاق ساياساتكەرلەرىنىڭ ءام قوعامىنىڭ پىكىرى ەكىۇشتى.

بىرەۋلەر قاسەكەڭدى «قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ كوشباسشىسى» دەسە، ەندى بىرەۋلەر ، «نازارباەۆتىڭ كولەڭكەسى» دەپ سيپاتتايدى.

ءبىز قاسەكەڭنىڭ رەسەيشىلدىگى تۋرالى ايتپاقپىز. توقاەۆتى ماسكەۋلىكتەر «ەۋروپالىقتاردى شاڭ قاپتىرعان ساياساتكەر»  دەيدى. مۇنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى قاسەكەڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىندا «ەۋروپا وداعىنىڭ كەيبىر ەلدەردەگى دەپۋتاتتارعا سانكتسيا سالعانى دۇرىس ەمەس» دەپ مالىمدەمە جاساپ، كرەملدىڭ توڭىرەگىندەگى ساياسي توپقا جاقتاس بولعاندىعى. سودان كەيىن، رەسەي دۋماسىنىڭ كوميتەت باسشىسى لەونيد سلۋتسكي قاسەكەڭدى كوككە كوتەرە ماقتاعان بولاتىن

(قاسەكەڭدى ماقتاپ جۇرگەن سلۋتسكي دەگەن وسى)

سلۋتسكيدىڭ سوزىنەن كەيىن قازاقستاندىق كەي باسىلىمدار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە قاسىم-جومارت توقاەۆتى رەسەيشىل ساياساتكەر دەپ ايىپتاپ، نەگاتيۆتى پىكىرلەر جازدى.

سەبەبى، قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركيا-رەسەي اراسىنداعى ۇشاق داۋىندا دا رەسەيلىك پوزيتسيانى ۇستاناتىنى جەتكىزگەن. «تۇركيانىڭ رەسەي اسكەري ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىرۋى – نەگىزسىز» دەگەنى ەستەرىڭىزدە بولار.

مەملەكەتتىك ءتىلدى قولداۋشى ساناۋلى ساياساتكەردىڭ ءبىرى

قاسەكەڭنىڭ رەسەيلىك قانا ەمەس، الەمدىك ساياساتكەرلەر اراسىندا بەدەلى بار ەكەندىگى بەلگىلى. ول بۇۇ-دا جۇرگەندە-اق، ءوزىنىڭ ساياسي امبيتسياسىن اڭعارتقان.

دەيتۇرعانمەن، قاسەكەڭنىڭ قازاقشىلدىعى دا ءوز باسىنا جەتەرلىك. ماسەلەن، قازاق ءتىلىن قولداۋشى ءام قولدانۋشىلاردىڭ قاتارىندا. ەكس-ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان سارىنجىپوۆكە پارلامەنت قابىرعاسىندا قازاق تىلىندە بايانداما جاساۋدى قاتاڭ ەسكەرتكەنى ەلدىڭ ەسىندە. باق-تى قىزۋ تالقىلانىپ، قاسەكەڭنىڭ قازاق ءتىلدى اۋديتوريادا بەدەلى ارتا ءتۇستى.

ول ول ما، قاسەكەڭ شەتەلدىك مىنبەرلەردە دە قازاق تىلىندە سويلەيدى. قىتاي، اعىلشىن، فرانتسۋز جانە ورىس تىلدەرىن جەتىك بىلەتىن ول قازاق ءتىلىن كەيىن ارنايى وقىپ ۇيرەندى. قىتايدا قازاقشا سويلەدى.

«قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، ەل ديپلوماتتارىنىڭ جەتەكشىسى، حالىقارالىق ديپلوماتيادا سالماعى بار تۇلعا» دەيدى كوپ جۇرت. اسىرەسە، "توقاەۆتىڭ 2011-2013 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە بۇۇ-نىڭ جەنەۆاداعى وكىلدىگىنە جەتەكشىلىك ەتۋى قازاقستان ديپلوماتياسىنا دا، توقاەۆتىڭ وزىنە دە جوعارى باعا بولدى" دەيدى ساياساتكەرلەر.

كونستيتۋتسيا بويىنشا سەنات توراعاسى – پرەزيدەنتتەن كەيىنگى ەكىنشى لاۋازىم. مۇنداي لاۋازىمعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سەنىمدى ادامىن عانا ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال ادامدى تاعايىنداۋى زاڭدىلىق ارينە. سەبەبى،  قازاقستاننىڭ ساياسي تۇلعالارىنىڭ ىشىندە شەتەلدە ەڭ تانىمالى دا، سىيلىسى دا – وسى توقاەۆ ەكەندىگى جانە راس.

(ەكس-دەپۋتات سەرىكباي الىباەۆ)

- توقاەۆ 20 جىلدان بەرى جوعارى مانساپتاردى يەلەنسە دە، ەلەۋلى وقيعالارعا قاتىستى پىكىرىن اشىق بىلدىرگەن ەمەس. ول پرەمەر-مينيستر قىزمەتىندە پارلامەنتكە ەسەپ بەرۋگە كەلگەندە تۋرا سۇراققا جالتارا جاۋاپ بەرەتىن. مىقتى ديپلومات بولۋى مۇمكىن، بىراق ەكونوميكانى تەرەڭ بىلمەيتىنى بايقالاتىن، – دەيدى سەرىكباي الىباەۆ. Cەرىكباي الىباەۆ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىندە جۇرگەن جىلدارى دەپۋتات بولعان.

ءتۇيىن. قاسەكەڭ ەلدەگى تانىمال ءام تاجىربيەلى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى. قاسەكەڭ ساياسي تارتىستاردان  الىس جۇرگەندi ۇناتادى. ونىڭ سيىنارى دا، تابىنارى دا – پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ. نازارباەۆ پەن توقاەۆ 1985 جىلى قىتايدا تانىسقان. ءدال سول جىلى قازاق كسر-iنiڭ مينيسترلەر كابينەتiنiڭ توراعاسى ن.نازارباەۆ قىتايعا رەسمي ساپارمەن كەلەدi. ول كەزدە ق.توقاەۆ كەڭەستiك ەلشiلiكتەگi قاراپايىم قىزمەتكەر. ودان بەرى قانشا جىل ءوتتى. قوعام اۋىستى. ساياسي پروتسەسستەر وزگەردى. جوعارىدا ءوزى ايتپاقشى ("قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ مەن ەلباسىنىڭ سەنىمىنە يە بولىپ، ونىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداپ كەلە جاتىرمىن"), قازاقستاندىق اككi ديپلومات ءوزiنiڭ ەل پرەزيدەنتiنە ادال سەرىك ەكەندىگىن ءالى كۇنگە دالەلدەپ باعۋدا.

نۇرگەلدى ابدىعانيۇلى

Abai.kz

22 پىكىر