سەيسەنبى, 26 قاڭتار 2021
جاڭالىقتار 3329 0 پىكىر 28 قىركۇيەك, 2010 ساعات 07:05

ونەر «جۇلدىزدارى» اسپانداعى جۇلدىزداردان دا كوبەيىپ بارادى

جارقىن شاكارىم، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى، كۇيشى، ونەر زەرتتەۋشىسى:

- جارقىن اعا، ازدى-كوپتى جازعان كىتاپتارىڭىزبەن جانە كۇيشىلىك ونەرىڭىزبەن ەلىمىزگە تانىلعان ونەر تۇلعالارىنىڭ ءبىرىسىز. مادەني مۇرالار جايلى، ۇلتتىق مۋزىكا جايلى جازىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. قازىر ءسىزدىڭ ويىڭىزدى نە مازالاپ ءجۇر؟

- ەرتەدە وسىنداي ءبىر ساۋالدى ءبىر جيھان­كەزگە قويعاندا، ول «كورگەنىمدى ايت­سام با ەكەن، الدە كوڭىلدەگىمدى ايتسام با ەكەن» دەپ، ءسال كىدىرىپتى دە، باستان كەشكەن­دەرىن بايانداي بەرىپتى. سول ايتپاقشى، كەۋ­دەسى بىردە قۋانىشپەن، ەندى بىردە وكىنىشپەن، ۇنەمى وي جەتەگىندە جۇرەتىن ادامدى جالعان دۇنيەنىڭ قوناعى نەمەسە جيھانكەزى دەۋگە بولادى. ءاربىر ادامنىڭ ەنشىسىندە ومىردە كورگەن-بىلگەندەرى، جادىنا تۇيگەندەرى ءجۇ­رە­دى. بىراق سول كورگەن-تۇيگەندەرىن سىرتقا شىعارۋ ءار ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ءما­سەلەن، ءوز باسىم تاۋەلسىزدىك تاڭىنا قۋان­­سام دا، تىرىسىندە سىيلاسقان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، ۇزەڭگىلەس دوسىم جانىبەك كارمە­نوۆ، ۇستازىم بولات سارىباەۆتار «اتتەڭ، تاۋەلسىزدىككە جەتە المادى-اۋ» دەگەن وكى­نىش­پەن ءجۇردىم. جاقسى مەن جامان، قۋانىش پەن وكىنىش قاتار جۇرەدى دەلىنەتىن ۇعىمدى سول جىلداردا انىق اڭعارعاندايمىن.

- ءسىز اكادەميك الكەي مارعۇلانعا تاس تاسىعان ەكەنسىز. كەزىندە ول تۋرالى ماقالا دا جارىق كورىپتى. عۇلاما عالىمعا ۇسىنعان تاستاردىڭ قانداي قاسيەتى بار ەدى؟

جارقىن شاكارىم، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى، كۇيشى، ونەر زەرتتەۋشىسى:

- جارقىن اعا، ازدى-كوپتى جازعان كىتاپتارىڭىزبەن جانە كۇيشىلىك ونەرىڭىزبەن ەلىمىزگە تانىلعان ونەر تۇلعالارىنىڭ ءبىرىسىز. مادەني مۇرالار جايلى، ۇلتتىق مۋزىكا جايلى جازىپ جۇرگەنىڭىزدى بىلەمىز. قازىر ءسىزدىڭ ويىڭىزدى نە مازالاپ ءجۇر؟

- ەرتەدە وسىنداي ءبىر ساۋالدى ءبىر جيھان­كەزگە قويعاندا، ول «كورگەنىمدى ايت­سام با ەكەن، الدە كوڭىلدەگىمدى ايتسام با ەكەن» دەپ، ءسال كىدىرىپتى دە، باستان كەشكەن­دەرىن بايانداي بەرىپتى. سول ايتپاقشى، كەۋ­دەسى بىردە قۋانىشپەن، ەندى بىردە وكىنىشپەن، ۇنەمى وي جەتەگىندە جۇرەتىن ادامدى جالعان دۇنيەنىڭ قوناعى نەمەسە جيھانكەزى دەۋگە بولادى. ءاربىر ادامنىڭ ەنشىسىندە ومىردە كورگەن-بىلگەندەرى، جادىنا تۇيگەندەرى ءجۇ­رە­دى. بىراق سول كورگەن-تۇيگەندەرىن سىرتقا شىعارۋ ءار ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى. ءما­سەلەن، ءوز باسىم تاۋەلسىزدىك تاڭىنا قۋان­­سام دا، تىرىسىندە سىيلاسقان جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، ۇزەڭگىلەس دوسىم جانىبەك كارمە­نوۆ، ۇستازىم بولات سارىباەۆتار «اتتەڭ، تاۋەلسىزدىككە جەتە المادى-اۋ» دەگەن وكى­نىش­پەن ءجۇردىم. جاقسى مەن جامان، قۋانىش پەن وكىنىش قاتار جۇرەدى دەلىنەتىن ۇعىمدى سول جىلداردا انىق اڭعارعاندايمىن.

- ءسىز اكادەميك الكەي مارعۇلانعا تاس تاسىعان ەكەنسىز. كەزىندە ول تۋرالى ماقالا دا جارىق كورىپتى. عۇلاما عالىمعا ۇسىنعان تاستاردىڭ قانداي قاسيەتى بار ەدى؟

- ول - جاي تاس ەمەس، وسكەن وڭىردەگى كو­زىم كورگەن، قولىم ۇستاعان تاڭبالى تاس. كە­زىن­دە سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ جەراستى جارىلىستارىنىڭ ءدۇمپۋى سول ماڭايداعى اۋىل ۇيلەرىنىڭ تەرەزەسىن سىندىرا وتىرىپ، اراسى ات شاپتىرىم جەرلەردەگى تاۋ شاتقال­دارىن دا شايقالتىپ جىبەرەتىن. سونداعى شاتىناعان تاۋدىڭ جوتاسىنان جەرگە قۇلاپ تۇسكەن تاڭبالارى بار تاس سىنىقتارىن اۋەلى ۇيگە، ودان سوڭ مەكتەپتىڭ ءبىر بۇرىشىنا جي­نا­عانمىن. ءبىر كۇنى مەكتەپ ديرەكتورى عاب­باس قاسەنعازين شاقىرىپ الىپ: «كونە ءداۋىر­دەن جەتكەن جادىگەرلەر عوي، الماتىعا، اكادە­ميك مارعۇلانعا اپارىپ بەرمەسەڭ، مىنا جۇرت تاستارىڭدى تۇك قالدىرماي فۋندا­مەنت­كە قالاپ جىبەرەدى»، - دەپ ەدى. سودان جي­عان-تەرگەنىمدى بىرنەشە قاپقا سالىپ، تاسكەسكەن اۋىلىنان اياگوزگە جەتكى­زىپ، پويىزعا تيەپ، الماتىعا، تۋرا الكەي اعا­نىڭ ۇيىنە اكەلگەنىم بار. سودان تاريحي جانە مادەني مۇراعا ەڭبەگىم بار بوزبالا ەسەبىندە 1976 جىلدىڭ جازىندا قازاق سسر مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ قوعا­مى­نىڭ ءىى سەزىنە مەنى دەلەگات ەتىپ قاتىس­تىردى. سول سەزدە قوعامنىڭ توراعاسى نياز­بەكوۆتىڭ بايانداماسىنا ىلىگىپ، مەنىڭ ونەر مۇراسىنا دەگەن جاناشىرلىعىم تۋ­را­لى جاپ-جاقسى پىكىرلەر ايتىلىپ، بالا كوڭىلىمدى اسپانعا شىعارعان بولاتىن.

-تاسكەسكەن دەپ قالدىڭىز، اتىنا زاتى ساي ەلدى مەكەن-اۋ، شاماسى. «تاستى كەسكەن» دەپ قالاي اتالعان ەكەن؟

- «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ» دەپ باستالا­تىن تولعاۋ ايتقان جىراۋ ءارى باتىر اقتام­بەردى بابامىز تاۋدى كەسىپ، تاستى تەسىپ تو­عان سالىپ، سۋ اعىزىپ حالىقتى شولدەن قۇت­قارعان جەر - وسى تاسكەسكەن. ءالى كۇنگە اقتامبەردى بابا ۇرپاقتارىنىڭ قونىسى. قارشاداي بالا كەزىمدە ەركەلەتكەن شەشەم بۇ دۇنيەدەن ەرتە وزىپ، تاسكەسكەندەگى زيرات باسىنا ءجيى باراتىندى شىعاردىم. اناعا دەگەن ساعىنىش قوي. كەلگىشتەپ ءجۇرىپ، بار­عىشتاپ ءجۇرىپ، «زيراتشىل بالا» اتانىپ، دالا كەزىپ كەتەتىن كەزدەرىم بولعان. ءسويتىپ ءجۇرىپ، تاسكەسكەن ماڭىنان 30 مىڭعا جۋىق تاڭبالى تاس، ءتورت تاس ءمۇسىن، مىقتىڭ ءۇيى دەلىنەتىن 300-گە تارتا تاستان ۇيىلگەن قور­عان، وبالار تاۋىپ، رەسپۋبليكالىق گازەت­تەردە 100-گە جۋىق ماقالا جازعانىم بار. ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىنەن اسىپ، ءماس­كەۋدە شىعاتىن «سوۆەتسكايا كۋلتۋرا» گازە­تىنىڭ 1976 جىلعى 24 تامىز كۇنگى سانىنداعى تاسكەسكەننىڭ تاس مۇرالارى جايلى جاريا­لانعان «گالەرەيا نا سكالاح» دەگەن ماقا­لا­نىڭ شىعۋىنا دا سەبەپكەر بولعانمىن. ول ءوڭىردىڭ تاعى ءبىر تاپتىرماس مۇراسى دەپ، تاسكەسكەننەن سەگىز شاقىرىم جوعارى ءور­لەي، قاراقول وزەنىنىڭ بويىنداعى جىقپىل جارتاس قاباعىن ۇڭگىپ جاساعان، كونە زامان­نان جەتكەن «تاس اۋليە» ۇڭگىرىن ايتۋعا بولا­دى. ۇڭگىردە تاس قازان، وشاق ورنى مەن جان­تاياتىن تاس توسەك بولۋشى ەدى. ۇڭگىردىڭ ءبىر بۇرىشىنان شىققان ءمولدىر سۋ كوزى ەكىنشى بۇرىشىنا بارىپ سىڭەتىن. سەگىز قانات كيىز ءۇيدىڭ اۋماعىنداي ۇڭگىردىڭ كەرەگە ءتارىزدى ىرگەسىن اينالا زات قوياتىن كەرتىكتەرى بولدى. ۇڭگىرگە كىرىپ، اللاعا قۇلشىلىق ەتۋشىلەر سول كەرتىككە جاعالاي تيىن تاستايتىن. امال نە، قاسيەتتى ۇڭگىردىڭ قيراتىلعانىنا دا شيرەك عاسىردان استى.

- ەندىگى اڭگىمەمىزدى مادەني مۇرانىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى بولىپ تابىلاتىن قازاقتىڭ مۋزىكالىق مۇرالارى جايلى ءسوز ەتسەك. ءسىز مۋزىكانى زەرتتەۋمەن قاتار، مۋزىكا قايراتكەرلەرى جايلى دەرەكتى پروزا جازىپ جۇرگەن ادامسىز. ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان تۋعان امىرە قاشاۋباەۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ءشامىل ءابىلتاي جايلى جازعان كىتاپتارىڭىز، سونىمەن قاتار قازاق مۋزىكاسىنىڭ پروبلەمالارى جايلى پىكىرلەرىڭىز رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدەردە جازىلىپ، ەل نازارىنا ىلىككەنىن بىلەمىز. مۋزىكا مامانى رەتىندە بۇگىنگى قازاق اندەرىنىڭ ناسيحات­تالۋى مەن ۇلتتىق مۋزىكامىزدىڭ جاي-كۇيى تۋرالى نە ايتاسىز؟

- مىسالى، قازاق جەرىندە 130-دان استام ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرادى دەلىنەدى. بىزدە سول ۇلتتاردىڭ ۇلتتىق مۋزىكالارى قازاق جەرىندە تەرەزەسى تەڭ دامۋ ۇستىندە. ايتسە دە قازاق جەرىندەگى اندەر ءۇش ءتۇرلى باعىتتا ناسيحاتتالىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايمىز. وسى باعىتتاردى كلاس­سيفي­كاتسيالى ۇلگىمەن جىكتەسەك تومەندە­گىدەي ءتىزىم شىعادى. مەن بۇل جىكتەۋدى ۇزبەي جازىپ تا، ايتىپ تا ءجۇرمىن. اۋەلگىسى - قۇر­مانعازى اتىنداعى حالىق اسپاپتارى وركەس­ترىمەن نەمەسە نۇرعيسا تىلەنديەۆ اتىن­داعى «وتىرار سازى» وركەسترىمەن، نەمەسە جەكەلەي دومبىرا مەن قوبىز ءتارىزدى ۇلتتىق مۋزىكالىق اسپاپتارىمەن، نەمەسە فولك­لورلىق انسامبلدەر سۇيەمەلىمەن ورىن­دا­لاتىن تازا قازاق تىلىندەگى اندەر نا­سي­حاتى. ەكىن­شىسى - ءتىلى قازاقشا بولا تۇرىپ ەست­رادالىق وركەسترلەر، كومپيۋتەر نەمەسە فورتەپيانو، سكريپكا، گيتارا ءتارىزدى ەۋ­رو­پا­لىق مۋزىكالىق اسپاپتارمەن سۇيە­مەل­دەنىپ ورىندالاتىن ەسترادالىق اندەر. ءۇشىنشىسى - قازاقستان جەرىندە تۇراتىن ءار ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز تىلىندە ورىندالاتىن ءان­دەرى. مىنە، وسى ءۇش اعىم قازاق جەرىندەگى مۋزىكالىق اندەردىڭ دامۋى مەن ناسيحاتىن قۇرايدى. وسى ءۇش باعىتتىڭ ىشىندەگى قازاق ءانى مەن جالپى مۋزىكالىق مۇراسى، اسىرەسە  ەۋروپالىق اسپاپتار مەن كومپيۋتەر جانە فونوگرامما ارقىلى ەسترادالىق باعىتتا دامۋ ۇستىندە. جالپى، ءاربىر ءاننىڭ حالىققا جول تابۋى، ءانشىنىڭ ءان ورىنداۋى ارقىلى كوپ­شىلىككە جەتۋى ناسيحات جۇمىستارىنا بايلانىستى بولادى. ولاي بولسا، ءانشى بول­سىن، كومپوزيتور بولسىن ءوز اندەرىن نا­سيحاتتاۋ جولىندا تىكەلەي بەلسەنە كىرىسە­دى.

الايدا وسى كۇندەردە ونەر ادامدارىنا «جۇلدىزداردىڭ كوبەيىپ كەتۋىنىڭ سىرى نەدە؟»، «دومبىرا مەن قوبىزىمىزعا قارا­عاندا ەسترادالىق اندەر باسىم تۇسۋدە، وسى­عان قالاي قارايسىز؟» دەگەن سىڭايداعى ساۋالدار ءجيى قويىلۋدا.وسى سۇراقتارعا اركىم قال-قادەرىنشە جاۋاپ بەرىپ جاتادى. مەن ءوز باسىم اندەردىڭ دامۋىن الگىندە ايتقانىمداي، ءۇش ءتۇرلى باعىتتاعى جىكتەۋ ۇلگىسىندە تۇسىندىرگىم كەلەدى.

- دەسەك تە، جوعارىدا مىسالعا العان سۇراقتاردى قايىرا وزىڭىزگە قويساق...

- ءار زاماندا ءومىر سۇرگەن حالىقتىڭ تاريحي بەلگى-بەدەرى، دامىعان ادەبيەتى مەن ونەرى جانە مادەنيەتىنە ساي ءوز ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ءحىح عاسىردا قازاق حالقى قادىر تۇت­قان ونەرپازدى «سال»، «سەرى» دەپ قۇرمەت­تەگەن. حح عاسىردا «ونەر ساڭلاقتارى» دەپ جۇردىك. ماسەلەن، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ، عاري­فوللا قۇرمانعاليەۆ، ماعاۋيا حامزين، جامال وماروۆا سىندى تالانتتاردى «قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى» دەيمىز. سونداي-اق اۋىل اراسىنان شىققان دارىندىلاردى «اۋىل ونەرپازى» دەپ جۇردىك. ال ءححى عاسىر­دا اۋىزەكى قۇرمەتتەۋ بەلگىسى «جۇلدىز» دەگەن سوزگە اۋىستى. بۇل ءوزى، نەگىزىنەن، ورىس­تاردىڭ «زۆەزدى ەسترادى» دەگەنىنەن الىنسا كەرەك.

«سال-سەرىلەر مەن ونەر ساڭلاقتارى» دەگەن تەڭەۋ حالقىنا ونەرىمەن جارقىراپ كورىنگەن جۇزدەن ءبىر ادامعا عانا تەلىنەتىن قۇرمەتتەۋ بولسا، «جۇلدىز» دەپ وتىرعانى­مىز ءا دەپ اۋزىن اشقان ءاربىر ادامعا بەرى­لەتىن اتاققا اينالىپ كەتتى. ەكىنىڭ ءبىرى «جۇل­دىز» بولعان سوڭ، ونەر ادامى بولعان­نان نە قايىر بار؟ ياعني انشىلەردى قۇرمەتتەۋدىڭ بۇگىنگى قادىرى السىرەگەن جانە تايازدانعان. ماسەلەن، روزا رىمباەۆامەن مەكتەپتى جاڭا ءبىتىرىپ، ءبىر ءان ورىنداعان جەتكىنشەكتى «جۇل­دىز» دەپ قاتارلاس قويۋعا ءداتىمىز قالاي با­را­دى؟ ال ءبىزدىڭ تەلەراديوارنالاردان، ۇلكەندى-كىشىلى ساحنالاردان وسىلاي حابار­لانادى، باسپاسوزدە دە وسىلاي جازۋ قالىپ­تاسىپ كەتكەن. مەنىڭشە، بۇل دۇرىس ەمەس.

- ءوزىڭىز ايتپاقشى، ەكىنىڭ ءبىرى جۇلدىز بولۋعا باستى سەبەپ نە دەپ ويلايسىز؟

- ءاربىر ادام - حالىقتىڭ وكىلى. «جۇل­دىز» دەپ اسپانعا كوتەرەتىن دە، تۇسىرەتىن دە - ءوزىمىز. ماسەلەن، كەيبىر تەلەارنالار مەن راديولاردا سول «جۇلدىزدار» ۇنەمى جارنا­مالانىپ تۇرادى. داۋسىڭىزدى كومپيۋ­تەرمەن وڭدەپ، فونوگراممامەن ءبىر ءان ايتسا­ڭىز بولدى، «جۇلدىز» بولىپ شىعا كەلەسىز! وپ-وڭاي شارۋا سياقتى. بۇعان ءاسى­رە­سە قازاق جاستارى قاتتى ەلىتىپ كەتتى. ءتىپتى جەكە-جەكە جۇلدىز بولۋمەن قاتار، قازىرگى ونەرپازدار توپ-توبىمەن، وتباسىمەن، ۇجىمىمەن بىرگە «جۇلدىزدى» دەگەن ايدار تاعىپ الىپ ءجۇر. سوندا اسپانداعى جۇلدىز­داردان دا كوپ، نە دەگەن بىتپەيتىن جۇلدىز­دار دەگەن وي تۋادى. وسى ارەكەتتەرىمىزبەن جەتەسىنە جەتە قويماعان تالانتتى جاس جەتكىنشەكتى قۇرمەتتەگەن بولىپ، موينىنا تۋماي جاتىپ گۇلدەستە بايلاپ، «جۇلدىزداي جارقىراعان» دەپ ماراپاتتاپ، استىنا كوپ­شىك قويىپ، توبەسىن كوككە كوتەرىپ، بويىن­داعى دارىنىن جەتەسىنە جەتكىزبەي، بۋىن­دىرىپ تاستايتىن ءتارىزدىمىز. «جۇلدىز» دە­گەن سايىن الگى جاس ونەرپاز ماساتتانىپ بارىپ قۇلاپ تۇسەتىنىن دە بىلمەيدى. بۇل ءوزى بۇگىنگى مادەنيەتىمىزدە ستيحيالى تۇردە قالىپتاسىپ، ابدەن سانامىزعا ءسىڭىپ كەتكەن بۇقارالىق قۇبىلىس بولىپ وتىر.

- بۇگىنگى ەسترادا فونوگرامماسىز ءومىر سۇرە الماسى انىق. ونەر زەرتتەۋشىسى رەتىندە وسى قۇبىلىس تۋرالى نە ايتاسىز؟

- فونوگرامما جازۋ، فونوگراممامەن ءان ورىنداۋ بىرەۋلەردىڭ جەپ وتىرعان نانى دەسەك تە بولادى. بۇل - وتە داۋلى ماسەلە. مەن 1973 جىلى ماسكەۋدىڭ «مەلوديا» فير­ماسىنىڭ الماتىداعى بولىمشەسىنىڭ رەداكتورى بولىپ تۇرعانىمدا 1000-نان استام فونوگرامما جازعان اداممىن. فو­نو­گرامما گرەكتىڭ فونو-دىبىس، گرامما-جازامىن دەگەن سوزىنەن شىققان. فونوگرام­ما دەگەنىمىز - قازاقشا ايتقاندا، اندەر مەن كۇيلەردىڭ تاسپاسى. ياعني ءۇنتاسپا. فونو­گرامما تاسپا رەتىندە راديو فونوتە­كاسىنا ارنالىپ، ماگنيتتىك لەنتا تۇرىندە دە جازىلاتىن بولعان. سول كەزدەگى حالقى­مىز­دىڭ جۇزدەگەن ونەر ساڭلاقتارى مەن ونەرپازدارىنىڭ فونوگرامما تۇرىندە ءبارىنىڭ دە ءۇنتاسپاسىن جانە كۇيتاباقتارىن شىعارعانبىز. قازىر دىبىستى ديسك پەن فلەشكالارعا جازىپ الاتىن بولدىق قوي. وتكەن عاسىردىڭ 70-80 جىلدارىنان باستاپ ءۇنتاسپانى تەلەديداردان ءان ورىنداۋ ءۇشىن انشىلەر كەڭىنەن پايدالانا باستادى. ءاربىر ءانشى اۋەلى قاتىساتىن كونتسەرتكە شىعار الدىندا ءۇنتاسپاسىن جازىپ الادى. كونتسەرت ۇستىندە الگى تاسپانى (فونوگراممانى) كون­تسەرتتىڭ ساحنالىق دىبىس رەجيسسەر­لەرى­نىڭ قولىنا بەرىپ، ساحنا سىرتىندا اينال­دىرت­قىزادى. ءوزى ساحناعا شىعىپ، تاسپادان ەس­تى­لىپ جاتقان ۇنگە قوسىلىپ ءان ايتقان بولادى. ول كەزدىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرى ءالسىز بولعاندىقتان، وسى ءادىستى قولدانۋعا ءماج­بۇر ەدى. ال بۇگىندە فونوگراممادان ارىلا الماي وتىرعانىمىز وزىمىزگە سىن. بۇل ونەر ادامىنىڭ ءوسۋىن، جالپى، ءان ونەرىنىڭ ءوسۋىن تەجەيدى.

تاسپادان شىققان ۇنگە ءانشى ءتۇرىن ميمي­كامەن كەلتىرەدى. ءتۇر-قيمىلى، ءاربىر ايتقان ءسوزى ساحنا سىرتىندا شىعىپ جاتقان داۋىس­پەن بىردەي بولۋى شارت. ساحنادا ءانشى ءۇنىن، داۋىسىن شىعارماستان تاسپاعا ىلەسىپ، تاسپاداعى ءۇن بىتكەنشە ەلىكتەيدى. ءماجبۇر­لەنەدى. ءوزى ءۇن شىعارماستان تەك بەت-الپە­تىمەن، كوزىنىڭ قيىعىمەن، اۋىزدى اشىپ-جابۋىمەن، جالپىلاي ايتقاندا، تاسپاداعى ۇنگە تاۋەلدى ادامنىڭ ءرولىن وينايدى. نەگە دەسەڭىز، سول ساتتە ول ءانشى ءان ايتىپ تۇرعان جوق. ول تەك الدىندا تاسپاعا جازىلعان داۋىسقا قوسىلۋدىڭ ارەكەتىن عانا ىستەپ تۇر. ياعني تاسپادان شىققان تەحنيكاداعى داۋىس­قا ءتۇرىن كەلتىرۋ ارقىلى حالىق الدىنا شى­عىپ تۇر. ول ايتىلىپ جاتقان ءاربىر سوزگە اۋزىن ءدال كەلتىرۋگە تىرىسادى. بىلايشا ايتقاندا، دىبىس زورايتقىشتان شىققان داۋىسقا ءۇنسىز كۇيدە اۋزىن اشىپ-جاۋىپ، ەلىكتەپ جۇرگەن ساحنادا تاسپاعا تاۋەلدى كۇي كەشەدى. ءارى كۇلكىلى، ءارى جانىڭ اشيدى. ۇنتاسپاعا قوسىلىپ ءان ورىنداعان ءانشىنى «جانسىز» داۋىسپەن ءان ورىندادى دەيتىنى سوندىقتان.

- جارقىن اعا، حالقىمىزدى ەلەڭ ەتكىزىپ، 1000 كۇيىمىزدىڭ انتولوگياسى جارىققا شىققانى بەلگىلى. وسىن­داي ۇلكەن ولجالى جيناققا ءسىزدىڭ ورىنداۋىڭىزداعى كۇيلەر دە ەنگەن ەكەن. «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» دەپ اتالا­تىن انتولوگيا جونىندە ءوز ايتارىڭىز بار شىعار...

- وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز باسىم اندەر مەن كۇيلەر انتولوگياسىنىڭ ۇشەۋىن شى­عا­رىسۋعا قاتىسقانمىن. سوڭعىسى 2003 جىلى ديسك بولىپ شىققان 256 كۇيدەن تۇراتىن انتولوگيا بولدى. وندا مەن جاۋاپ­تى رەداكتور بولعانمىن. وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىندا اكادەميك راحمانقۇل بەردى­باەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن ماسكەۋدەن ابىكەن حاسەنوۆتىڭ تاسپاعا جازىلعان بارلىق كۇي­لەرىن اكەلىپ، كۇيتاباققا كوشىرۋگە ەڭبەك ەت­كەن دە كەزدەرىم بولدى. اققىز احمەتوۆا، داۋلەت مىقتىباەۆ، جاپپاس قالامباەۆ، ماعاۋيا حامزين، اپيكە ابەنوۆا، تولەگەن مومبەكوۆ، ومارحان كەرىمقۇلۇلى، ەلەمەس تالاسبايۇلى، بورانقۇل قوشماعامبەتوۆ، باقىت قارابالينا، ءۋالي بەكەنوۆ، عابدىل­حاق بارلىقوۆ، شاعدار اقىلبەكوۆ، ساپار­جان تورسىقباەۆ، گەنەرال اسقاروۆ، فايزول­لا ءۇرمىزوۆ سياقتى اعا بۋىن كۇيشىلەرىمىزبەن اعالاپ-جاعالاپ، قاتارلاس كۇن كەشتىك. شىن­دى­عىن ايتقاندا، وسى اتالعان ورىن­داۋشى كۇيشىلەردىڭ كوزىن كورىپ، تەلەديدار مەن راديوعا جازىلۋىنا سەبەپكەر بولعان ادامداردىڭ ءبىرى بولعانىمدى ۇلكەن ماقتانىش تۇتامىن. ال «قازاقتىڭ 1000 كۇيى» انتولوگياسىنا جوعارىدا اتالعان ونەر ساڭلاقتارىنىڭ راديودا جازىلىپ الىنعان جانە بەينەقوردا جازىلىپ قالعان كۇي مۇرالارى ەندى. شىندىعىن ايتقاندا، جاڭادان شىققان 1000 كۇيدىڭ انتولوگياسى، نەگىزىنەن، قازاق راديوسىنىڭ «التىن قو­رى­نان» جانە ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفو­توقۇجاتتار جانە دىبىس جازبالارى مۇرا­عاتىنان كوشىرىلگەن.

- جيناققا ءسىز ورىنداعان قانداي كۇيلەر ەنگەن؟ وزگە دە ورىنداۋ­شىلار­دان كىمدەردى ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى؟

- بۇل كىتاپقا مەنىڭ ورىنداۋىمداعى «جالقى جىگىت»، «كوكتوبەل»، «سالكۇرەڭ»، «تولعاۋ» ءتارىزدى ءتورت بىردەي حالىق كۇيى ەنگىزىلگەن. الايدا انتولوگيا رەداكتورلارى مەن ورىنداعان كۇيلەر قوسبۇراۋ دومبى­رادا ورىندالعانىن اتاماي كەتكەن ەكەن. قوسبۇراۋ - قازاقتىڭ تەرىس جانە وڭ، ياعني ەكى بۇراۋى قاتار تۇرعان ءۇش ىشەكتى قوسبۇ­راۋ­لى دومبىراسى عوي. شىعىس قازاقستاندا ابايدىڭ ءانشىسى الماعامبەت ءداستۇرى، تىلەۋ­لى ءداستۇرى دەيتىن قوسبۇراۋ دومبىراشىلىق ءداستۇرى بولعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزگە تۇڭعىش باتا بەرگەن شاكىر ابەنوۆتىڭ قوسبۇراۋ دومبىراداعى كۇيلەرى مەن اتاقتى قوسبۇراۋ دومبىراشى ءازىمحانوۆ ورىن­داعان كۇيلەر تابىلىپ وتىر. شىعىس قازاق­ستاننىڭ وسى قوسبۇراۋ دومبىراشىلىق ءداستۇرى جايلى بايانداۋ انتولوگياعا ەنبەي قالعان ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا اباي اۋدانىنان شىققان نۇرگۇل امانتايقىزى اكىمعوجينا قوسبۇراۋ دومبىراشى اتانىپ، اباي، شاكا­رىم، شاكىر ابەنوۆتەر تارتقان دوم­بىرانىڭ ءۇنىن جاڭعىرتا جالعاستىرىپ وتىر. نۇرگۇلگە كەزىندە شاكىر ابەنوۆ باتاسىن دا بەرىپ، قوسبۇراۋ دومبىراسىن سىيعا تارت­قان ەكەن. مەن دە شاكىرتىم رەتىندە كۇيشى نۇرگۇلدىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىن. ءوز باسىم قوسبۇراۋ دومبىراعا قاتىستى قىرىق جىل بويعى ەڭبەگىمنىڭ ناتيجەسىن، كورگەن-بىلگەن، جيعان-تەرگەن، زەرتتەگەن ىزدەنىس­تە­رىم­دى باسپاعا ۇسىنىپ، الداعى ۋا­قىت­تا كىتاپ ەتىپ شىعارماقپىن. ال «قانداي ورىنداۋ­شى­لاردى جوعارى قويار ەدىڭىز؟» دەگەن ساۋالىڭا ايتارىم، انتولوگياعا ورىنداعان كۇيلەرى ەنگەن ورىنداۋشى­لار­دىڭ ءبارى دە - كۇيشىلىك داستۇرىمىزدەگى ورنى بار تۇل­عالار. نەگە دەسەڭىز، وتكەن عاسىردىڭ 70-جى­ل­دارى جارىققا شىعارعان انتولو­گيامىزعا ەنگەن ادامداردان بۇگىندەرى بۇل دۇنيەدە ەشكىم دە قالعان جوق. كۇيشى ءومىر­دەن وتسە دە، كۇي - ماڭگىلىككە قالادى. ال كوزى ءتىرى ورىنداۋشىلاردان كوزىمىز كورگەن ءشامىل ءابىلتايدان جانە شەرتپە كۇيدە بارماعىنان بال تامعان تالاسبەك اسەمقۇ­لوۆ­­تاي كۇيشىنى ءوز باسىم ءالى كەزدەستىرگەن ەمەس­پىن. وسى ەكى دومبىراشى كۇيشىلىك مادە­نيە­تىمىزدە ديناداي، ابىكەندەي، ماعاۋياداي ەرەكشە­لىك­تەرىمەن كورىنىپ، ورىنداۋشىلىق ءداستۇر­دىڭ اسقار شىڭىنا كوتەرىلدى. قازاق مۋزىكا ونەرىندە ىزدەرى قالدى. ولاردىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرى - ورىنداعان كۇيلەرى­نىڭ ۇلت­تىق بوياۋىنىڭ قانىقتىعىندا، ىشكى ماز­مۇ­نىنىڭ شىنشىلدىعىن­دا.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت. شىعارماشىلىق تابىستار تىلەيمىز!

 

 

ايتارىم بار...

وتكەن جىلى سەناتور عاني قاسىموۆ ءۇنتاسپا (فونوگرامما) جونىندەگى شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ، ونى تەجەۋ جونىندە ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. 2009 جىلدىڭ 11 جەلتوقسان كۇنگى سەناتتىڭ پلەنارلىق جيىنىندا دەپۋتاتتار الدىندا سويلەگەن سوزىندە سول كەزدەگى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆانىڭ رەسپۋبليكامىزدا «فونوگراممانى جازۋدى دوعارساق، وتاندىق ەسترادا قۇردىمعا كەتەدى» دەگەنى ەسىمدە. انشىلەردىڭ ساحنادا تاسپانى تىڭداي وتىرىپ ءان ايتۋى جونىندە ءالى ناقتىلى تۇجىرىم جوق. ال باسقا ەلدەردە بۇل ماسەلە الدەقاشان شەشىلگەن. ماسەلەن، ماسكەۋ مەرى يۋري لۋجكوۆ، ءازىربايجاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى پولاد بيۋل-بيۋلوعلى مەملەكەتتىك شارالاردا، مادەني ورىنداردا انشىلەردىڭ تاسپاعا قوسىلىپ ءان ورىنداۋىنا تولىعىمەن تىيىم سالدى. مولدوۆا، قىتاي، تۇرىكمەنستان ەلدەرىندە دە فونوگرامما ماسەلەسى ارنايى تارتىپكە باعىنادى. ءبىز بولساق، «جانسىز» داۋىستان اجىراعىمىز كەلمەيتىن سياقتى. بۇل كورەرمەندەردى كوپە-كورىنەۋ الداۋ نەمەسە كوزبوياۋشىلىق دەر ەدىم. ارينە، بۇل - مەنىڭ عانا ويىم. نەگىزىندە، كونتسەرت دايىنداۋشىلار كونتسەرت افيشاسىنا قاتىساتىن ءانشىنىڭ تاسپاعا قوسىلىپ ورىندايتىنىن نەمەسە تىكەلەي جاندى داۋىسپەن ورىندايتىنىن ناقتىلى كورسەتىپ جازۋلارى شارت. ۇنتاسپاعا (فونوگرامماعا) قوسىلىپ ورىندايتىن انشىلەر بولسا، ءوز باسىم ول كونتسەرتكە بارمايمىن. وسى ماسەلە جوعارى دەڭگەيدە شەشىلسە...

 

المات ءيسادىل

«الاش ايناسى» گازەتى

 

0 پىكىر