سەيسەنبى, 26 مامىر 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 8969. جازىلعاندار — 4515. قايتىس بولعاندار — 35
بىلگەنگە مارجان 13475 0 پىكىر 17 ناۋرىز, 2016 ساعات 14:57

22 ناۋرىز تۋرالى 22 دەرەك

22 ناۋرىز — ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى. سوعان وراي، ناۋرىز مەيرامىنا قاتىستى 22 ءتۇرلى قىزىقتى دەرەكپەن تانىسا وتىرىڭىز.

  • ناۋرىز مەرەكەسى — الەمنىڭ ەڭ كونە مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى. ورتا ازيا حالىقتارىندا بەس مىڭ جىل بويى تويلانىپ كەلەدى. «ناۋرىز» ءسوزى پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بەرەدى.
  • بۇرىنعى قاريالار 22 ناۋرىزدى «قىزىلباستىڭ ناۋرىزى» دەيدى ەكەن (قىزىلباس — يران، بۇرىنعى پارسى ەلىنىڭ قازىرگى اتاۋى). «ناۋرىز» ءسوزى پارسى تىلىنەن شىققان، «جاڭا كۇن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازاق حالقى ناۋرىز دەمەي، امال دەگەن.
  • ناۋرىزدىڭ ءداستۇرلى تاعامى — «ناۋرىز كوجە». ول جەتى ءتۇرلى ازىقتىق زاتتان تۇرادى. جەتى دەگەن سان اپتانىڭ جەتى كۇنىن بەينەلەيدى، بۇل ساننىڭ ماعىناسى تەرەڭ. 7 سانعا بايلانىستى ادەت-عۇرىپتار بار. ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ كەزىندە، اقساقالعا ناۋرىز كوجەگە تولى جەتى كەسە ۇسىنىلادى. ناۋرىز كەزىندە ءار ادام ءوز ۇيىنە 7 قوناقتى شاقىرىپ، ءوزى دە 7 ۇيگە جولىعادى. وزبەكستاندا «سۋمالاق» — ناۋرىز كوجەگە ۇقساس تاعام ءداستۇرلى بولىپ سانالادى. ول دا جەتى ازىقتىق زاتتان ازىرلەنەدى.
  • ناۋرىز مەرەكەسى 18 عاسىرعا دەيىن ەجەلگى گرەكيادا، ەجەلگى ريمدە، ۇلىبريتانيادا اتالىپ ءوتىلىپ، 1700 جىلعا دەيىن ەجەلگى رۋستە تويلانىپ كەلگەن دەگەن دەرەك بار. كوكتەم مەرەكەسى تۋرالى مالىمەتتەر انتيكالىق جانە ورتا عاسىرلىق جازۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەدى.
  • ناۋرىزدى تويلاۋ تاريحى ۇلى اباي ءوزىنىڭ ء«بىراز ءسوزى قازاقتىڭ قايدان شىققانى تۋرالى» جازباسىندا ناۋرىز تاريحىن كوشپەلى حالىقتاردىڭ «حيبيعي»، «حۇزاعي» دەپ اتالاتىن كونە زامانىنا ۇشتاستىرادى. پارسىنىڭ «ناۋ» ءسوزى ءار ءتۇرلى وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىمەن، سول ماعىنادا كوپ حالىقتىڭ تىلىندە ساقتالىپ قالعان. ول ورىسشا نوۆ (اي), نەمىسشە نويە، لاتىنشا نەو.

وسىلايشا «ناۋ» ءسوزى ءۇندى-ەۋروپالىق حالىقتار دارالانۋدان دا بۇرىن پايدالانىلعان.

  • ناۋرىز مەيرامى — ءدىني مەرەكە ەمەس. بۇل — قالىڭ قىستان امان-ەسەن شىعىپ، كۇن نۇرىنا بولەنىپ، جاڭا جىلدى قارسى الۋ مەرەكەسى. ناۋرىز مەرەكەسىندە كورىسكەن جاندار ءبىر-ءبىرىن قۇشاق جايا قارسى الىپ، يگى تىلەكتەر ايتادى. قازاق حالقى بۇل كۇنى دۇنيەگە كەلگەن قىز بالالارعا ناۋرىز، ناۋرىزگۇل، ناۋرىزجان، ەر بالالارعا ناۋرىزباي، ناۋرىزبەك، ناۋرىزحان دەگەن ەسىم بەرگەن.
  • 2010 جىلدىڭ 10 مامىرىنان باستاپ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64-قارارىنا سايكەس، 21 ناۋرىز «حالىقارالىق ناۋرىز كۇنى» بولىپ اتالىپ كەلەدى.

ال 2009 جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندەUNESCO ناۋرىز مەيرامىن ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرا تىزىمىنە كىرگىزدى.

  • ناۋرىز — كوكتەم مەن ەڭبەكتىڭ، دوستىق پەن بىرلىكتىڭ مەيرامى بولۋمەن بىرگە، حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىن قۇرمەتتەپ، ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى بويىنا ءسىڭىرىپ، جان-جاقتى دامىعان ونەگەلى، ونەرلى ازامات تاربەلەيتىن ۇلتتىق مەيرامىمىز.
  • ۇلى عۇلامالار ءابۋ رايحان بيرۋني، ومار ھايام ءتارىزدى الەم تانىعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ەڭبەكتەرىندەگى شىعىس حالىقتارىنىڭ ناۋرىز مەيرامىن قالاي تويلاعانى تۋرالى دەرەكتەرگە نازار اۋدارساق، پارسى تىلدەس حالىقتاردىڭ ناۋرىزدى بىرنەشە كۇن تويلاعان. ياعني، ولار ناۋرىز كۇندەرىندە مىناداي سالت-ءداستۇر، ىرىمدار جاساعان: ءار جەردە ۇلكەن وت جاعىپ، وتقا ماي قۇيعان. جاڭا ونگەن جەتى دانگە قاراپ بولاشاقتى بولجاعان. جەتى، اق كەسەمەن ءداستۇرلى ۇلتتىق كوجە «سۋمالىق» ۇسىنعان. ەسكى كيىمدەرىن تاستاعان. ەسكىرگەن شىنى اياقتى سىندىرعان. ءبىر-بىرىنە گۇل سىيلاعان. ۇيلەرىنىڭ قابىرعاسىنا دوڭگەلەك ويۋ — «كۇن سيمۆولىن» سالعان. ۇيلەرىندەگى تىرەۋ، اعاشقا گۇل ىلگەن. جامبى اتۋ ءتارىزدى ءتۇرلى جارىستار وتكىزگەن. بۇل كۇنى كارى-جاس ءماز بولىپ، ءبىر-بىرىنە جاقسى تىلەكتەر ايتقان، ارازداسپاعان.
  • ناۋرىز مەيرامىنا بايلانىستى مىناداي اتاۋلار بار: ناۋرىز كۇنى، ناۋرىز ايى، ناۋرىزناما، ناۋرىزكوجە، ناۋرىز تويى، ناۋرىز جىرى، ناۋرىز جۇمباق، ناۋرىز باتا، ناۋرىز تىلەك، ناۋرىز ءتول، ناۋرىزكوك، ناۋرىز ەسىم، ناۋرىز شەشەك، ناۋرىزشا، ءاز، قىدىر، ساۋمالىق، مۇحاررام (تىيىم), سامارقاننىڭ كوك تاسى.
  • ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تۋ تاريحى تۋراسىندا تالاس كوپ. ناۋرىزدىڭ ناقتى تاريحى تەرەڭدە جاتىر، ول ءوزىنىڭ باستاۋىن مۇسىلماندىققا دەيىنگى زاماننان الادى. كەيبىر عالىمدار بۇنى زورواستريزم مەن شامانيزم كەزەڭىنە دەيىنگى ۋاقىتپەن بايلانىستىرادى. كەيبىرەۋلەر پارسى پاتشاسىنىڭ جورىقتارىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر.
  • اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ناۋرىز مەرەكەسى 14 ناۋرىزدان باستالىپ، «امال» دەپ اتالادى، وسى مەيرامنىڭ ءداستۇرلى ەلمەنتى — «كورىسۋ». بۇل كۇنى ادامدار قول الىسىپ قاۋىشادى. سونىمەن بىرگە، بارلىعى «جاڭا جىل قۇتتى بولسىن!» دەپ امانداسادى.
  • 1926 جىلدان باستاپ، توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ىقپالىمەن ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋعا تىيىم سالىندى. كوپ جىلدار بويى ۇمىتىلىپ، سىنىن جوعالتقان مەرەكە 1988 جىلدان بەرى قايتا جاڭعىرىپ، ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ ءداستۇرى ءوز جالعاسىن تاپتى.
  • ناۋرىز مەرەكەسى 1991 جىلى 15 ناۋرىزدا قازاق سسر پرەزيدەنتىنىڭ قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. ەلباسى ناۋرىز ايىنىڭ 22 جۇلدىزىن «ناۋرىز مەيرامى» دەپ جاريالادى. ال 2009 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە قر پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ ناۋرىز ايىنىڭ 21, 22, 23 كۇندەرىنە «ناۋرىز مەيرامى» دەگەن مارتەبە بەردى.
  • ناۋرىز قازاقستاندا عانا تويلانبايدى. جاقىن شەتەلدىڭ ەلدەرى (ازەربايجان، تاجىكستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇرىكمەنستان، رەسەي) ناۋرىز مەرەكەسىن قارسى الادى! اۋعانستان، يران سەكىلدى الىس شەت ەلدەرى مەرەكەنىڭ كەلۋىن تاعاتسىزدانا كۇتەدى.
  • بۇرىن ناۋرىز مەيرامىن تويلاۋ تاڭ اتۋدى قارسى الۋدان باستالدى. بۇل ەجەلگى عۇرىپتاردىڭ بىرىنە «بۇلاق كورسەڭ، كوزىڭ اش!» دەگەن ماتەلگە بايلانىستى بولدى.
  • ناۋرىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنىڭ بىرىندە قازاق حالقىنىڭ نانىمى بويىنشا جەردىڭ بەتىندە ەرەكشە ءبىر گۋىل جۇرەدى. بىلەتىن ادامدار مۇنى جۇماقتان شىققان قويلار ءبىرىنشى بولىپ سەزەدى، ولاردى باققان قويشى دا بايقايدى دەيدى. مۇنداي كۇنى بۇكىل تابيعات، جان-جانۋارلار، ادامدار جاندانا تۇسەدى. بۇل كۇنى شاش الۋعا، تىرناق الۋعا بولمايدى، ايتپەسە سال بولىپ قالاسىڭ دەيدى. اينالاداعى جان يەسىنىڭ ءبارى «ازدەن» كەيىن عانا ەرەكشە كۇش-قۋاتقا يە بولادى. حالىقتا مىناداي قاناتتى ءسوز بار: ء«از بولماي، ءماز بولما».
  • بۇل مەرەكە يسلام داۋىرىنە دەيىن تويلانىپ، حالىق اراسىندا ەرەكشە قولداۋعا يە بولىپ كەلەدى. شىعىس ەلدەرىنىڭ ء(شامسي) كۇنتىزبەسى بويىنشا، ناۋرىزدىڭ باستالۋى حامال (امال) ايىنىڭ 1 جۇلدىزى بولىپ ەسەپتەلەدى. حامال — توقتى شوقجۇلدىزىنىڭ ەسكى پارسىشا اتاۋى. كۇن مەن ءتۇن تەڭەلىپ، امال كىرگەن ساتتە توقتى شوقجۇلدىزى تۋادى.
  • ناۋرىزدىڭ ماعىناسى — ناۋرىز پارسىشا «ناۋ» (جاڭا) جانە «رۋز» (كۇن) جاڭا جىلدىڭ ءبىرىنشى كۇنى دەگەن ماعىناعا يە. ول كۇنتىزبەلىك جىلدىڭ ءۇشىنشى ايى (31 تاۋلىك), كوكتەمنىڭ باسى. قازاقتار بۇل مەيرامدى ءاز-ناۋرىز مەيرامى دەپ تە اتايدى.
  • شىعىس جىل ساناعى بويىنشا، مەرەكە يراندىقتاردىڭ جاڭا جىلى ناۆرۋزبەن جاناسادى. ناۋرىز مەرەكەسىن تۇركى تىلدەس حالىقتار تويلايدى. تاجىك حالقى بۇل مەرەكەنى «بايشەشەك»، «گۇلگاردون» نە «گۇلناۆرۋز»، تاتارلار «ناردۋگان»، بيرمالىقتار «سۋ مەيرامى»، حورەزمدىكتەر «ناۋساردجي»، بۋرياتتار «ساگاان سارا»، ارمياندار «ناۆاساردي»، چۋۆاشتار «نوريس وياحە» دەپ اتاعان.
  • مەرەكە كۇنى قار جاۋىپ تۇرۋ جاقسى ىرىم دەپ سانالعان. بىزگە جەتكەن قازاق اڭىزدارىندا قىزدىڭ سۇلۋلىعى ناۋرىزدىڭ اق قارىنا تەڭەستەرىلەدى. بۇل تاڭعاجايىپ جايت ەمەس، ويتكەنى ناۋرىزداعى قار ادەتتە جۇمساق، ەرەكشە اپپاق بولادى.
  • ناۋرىز ايى تۋعاندا وتەتىن «كورىسۋ» ءبىر كۇنمەن شەكتەلەتىن مەرەكە ەمەس، ول ناۋرىزدىڭ 14-ىنەن باستالىپ، ايدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسا بەرەدى.

«استانا اقشامى»  گازەتىنەن الىندى

Abai.kz

0 پىكىر