سەيسەنبى, 2 ماۋسىم 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 11571. جازىلعاندار — 5587. قايتىس بولعاندار — 41
الاشوردا 5239 0 پىكىر 31 شىلدە, 2015 ساعات 12:36

«جاس ازامات» ۇستانعان ءۇش جول

وتكەن عاسىر باسىنداعى الاش قوزعالىسىنىڭ جاس بۋىنى «جاس ازامات» ۇيىمى مەن گازەتى تۋرالى بۇل كۇندە جارىق كورگەن زەرتتەۋلەر ساناۋلى عانا. ونىڭ ءبىرى الاشتانۋشى عالىم ديحان قامزابەكۇلىنىڭ «الاشقا تىنىس بولعان «جاس ازامات»» («انا ءتىلى» گازەتى، №14, 1993 ج.) اتتى ماقالاسى. تاعى ءبىرى تاريحشى زارقىن تايشىباي مەن ساۋلە مالىكوۆانىڭ «جاس ازامات – الاش ۇراندى جاستاردىڭ گازەتى» (اباي.كز پورتالى) دەگەن ماقالاسى. بۇدان باسقا الاش قوزعالىسى جانە وسى قوزعالىستىڭ مۇشەلەرى تۋرالى زەرتتەۋلەردە اقپاراتتار بەرىلەدى. الاشتانۋدىڭ دامۋى ءۇشىن بۇل ارينە ازدىق ەتەدى. ءبىز وسى ماقالانى جازۋ ارقىلى سول كەتىككە ءبىر كىرپىش بولسا دا قالاساق دەپ ويلايمىز.

«جاس ازامات» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى تۋراسىندا ديحان قامزابەكۇلى: «1918 جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ومبى قالاسىندا قازاق جاستارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايى وتەدى. وسى قۇرىلتايعا قازاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ۇيىمداردان وكىلدەر كەلىپ قاتىسىپ، جالپى جۇرتتىڭ شەشىمى بويىنشا بارشا ۇيىمداردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، بۇرىنعى ومبىداعى «بىرلىك» ۇيىمىنىڭ نەگىزىندە «جاس ازامات» اتتى ۇيىم قۇرادى» دەپ كورسەتەدى. «جاس ازامات» ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى مەن ونىڭ جارعىسى تۋرالى مۇتار اۋەزوۆ «اباي» جۋرنالىنىڭ 1918 جىلعى 6- سانىندا ء«بىرىنشى جالپى جاستار سەزى»، «جاستار ۇيىمدارىنا اشىق حات» اتتى قاتارىنان ەكى ماقالا جاريالايدى. ءبىرىنشى ماقالادا سەز حابارى ءسوز بولادى. بۇندا سەزدىڭ وتكەن ۋاقىتىن مامىردىڭ 5-نەن 13-نە دەيىن دەپ كورسەتىپ، سەزگە قازاق جەرىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 15-كە جۋىق جاستار ۇيىمىنىڭ وكىل جىبەرگەنىن ايتىپ وتەدى. بۇدان سەز كولەمىنىڭ شىنىمەن دە زور بولعانىن بايقايمىز. وسى ماقالادا سەزدىڭ ءوتۋ سەبەبى «قارا بۇلتتاي قاپتاپ كەلە جاتقان بولشەۆيك داۋىلىنا» قارسى تۇرىپ، ەلدى، جەردى اپاتتان امان الىپ قالۋ ەكەنىن، جانە مۇنى ۇيىمداستىرعان «بىرلىك» ۇيىمىن ەسكەرتكەن. ەكىنشى ماقالادا سەزدىڭ التى باپتان تۇراتىن قاۋلىسىن ايتا كەلىپ (بۇل قاۋلىنىڭ ىشىندە «جاس ازامات» ۇيىمىن قۇرۋ، جانە ۇيىم اتىندا گازەت شىعارۋ ءىسى دە ماقۇلدانادى), جاڭا قۇرىلعان ۇيىمنىڭ قۇرامىن اتاپ وتەدى. «سەز بەس كىسىلىك كىندىك كوميتەتىن سايلاپ كەتتى. بۇل كوميتەت ومبى قالاسىندا تۇرماق. كوميتەتكە سايلانعان ادامدار: پرەدسەداتەل ترويتسكىدەگى ء«ۇمىت» ۇيىمىنىڭ وكىلى عازيز مۋرزين، جولداسى گ.دوسىمبەكوۆا، ەكى مۇشەسى عابدىراحمان بايديلدين،  مۇراتبەك سەيىتوۆ،  سەكرەتار  سماعۇل سادۋاقاسوۆ». مۇنداعى توراعا عازيز (ابدۋلعازيز) مۋرزين – جازۋشى-عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ كورسەتۋىنشە جەتىسۋ ولكەسىنىڭ قازاعى، جوعارى ءبىلىمدى، اعارتۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرى. ال ديحان قامزابەكۇلىنىڭ ەڭبەگىندە توراعا مۇحتار مىرزاۇلى دەپ كورسەتكەن. بۇلا اراداعى قايشىلىقتى ءالى دە سارالاۋ كەرەك. وسىلايشا ۇيىمنىڭ ءۇنى بولىپ «جاس ازامات» دەگەن گازەت شىعارىلماقشى بولادى. گازەت رەداكتورلىعىنا قوشكە كەمەڭگەرۇلى بەكىتىلەدى. گازەتتىڭ العاشقى سانى سول جىلى 30 شىلدەدە جارىق كورەدى.

گازەتتىڭ جالپى 22 سانى جارىق كورگەن، بىراق بىزگە جەتكەنى تەك 18 سانى عانا. وسى 18 سانىن قاراپ شىعىپ ءبىر شاما ويعا قالدىق. مۇندا گازەتتىڭ شىعۋ بارىسىنداعى قانشاما قيىنشىلىقتار، كوتەرگەن اسا كۇردەلى تاقىرىپتار جانە ۇيىمنىڭ اتقارعان ىستەرىنەن بەرىلگەن مالىمەتتەر جاستار ۇيىمىنىڭ دا، گازەتتىڭ دە ءوز كەزەڭىندەگى اسا زور ماڭىزىن اڭعارتتى. گازەت تۋرالى ءالى دە تالاي تاقىرىپتارداعى ماقالالار جازىلار، ءبىز وسىندا جارىق كورگەن ماقالالاردى ءۇش نەگىزگە ءبولىپ سارالاعاندى ءجون دەپ تاپتىق. ول ءۇش نەگىزدى دە گازەتتىڭ العاشقى سانىندا جارىق كورگەن باس ماقالادان تانىدىق.

گازەتتىڭ بەتاشار ءسوزى بولعان «جاس تىلەك» دەگەن ماقالادا: «كەلەشەكتىڭ قاراڭعىلىعى، ساياسي اۋانىڭ كۇن سايىن قۇبىلۋى، قالىڭ ورتتەي، كەسەلدى دەرتتەي اپاتى كۇشتى كۇندەردىڭ تۋى، دۇنيەدە بولۋ-بولماۋ سول ءالىنىڭ مايدانعا قويىلۋى، ۇلتتىڭ ومىرلىك قۇقىقتارى اياق استىنا تاپتالىپ، زورلىقتىڭ ۇكىم ءسۇرۋى، «جاس ازاماتتىڭ» ۇستىنە اۋىر جۇك سالىپ وتىر، قوعامداسىپ-قولتىقتاسىپ كۇش بەرىپ، اۋىر جۇكتى ءتيىستى ورنىنا جەتكىزۋ – جاستاردىڭ باستى مىندەتى، ۇلكەن بورىشى»، – دەپ باستالعان تىلەگىنەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ايتقان: ء«ار ۇرپاق وزىنە ارنالار جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس. ولاي بولماعاندا بولاشاققا اسا كوپ جۇك قالدىرامىز»، – دەگەن ماعناداعى ءسوزىن ۇلگى تۇتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ودان ءارى قاراي جاستار وزدەرىنىڭ باعىتىن ايقىنداي كورسەتىپ كەتەدى: « «جاس ازاماتتىڭ» التىن يدەيالى، اۋليە ماقسۇتى، نەگىزگى جولى – ۇلت بوستاندىعى، ۇلت تەڭدىگى. بۇل تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن «جاس ازامات» الاشتىڭ التىن تۋىن جايقالدىرا الاتىن، دۇشپانعا كۇيىنىش، دوسقا قۋانىش سالاتىن، ىرگەلى ەل قىلاتىن بىرلىكتى قولدانادى. ءالسىزدى كۇشەيتەتىن، اۋىردى جەڭىلدەتەتىن تابيعاتتىڭ قوجاسى بولعان شارۋا مىندەتىن قولدانادى. ار-يماننىڭ، تازا ادامشىلىقتىڭ تۇپكى تامىرى ادىلدىكتى قولدانادى. وسى ايتىلعان جولداردا قارسى كۇش – قالىڭ جاۋ تۇرسا دا، تاۋدان ۇلكەن تۇرمىستىق كەدەرگىلەر تۇرسا دا، «جاس ازاماتتىڭ» بەت العان ساپارىنان قايتپايتىنىنا يمانىمىز بەرىك.»

وسى شاعىن ۇزىندىدەن ءبىز «جاس ازاماتتىڭ» ۇلت تەڭدىگى، بوستاندىعى جولى ءۇشىن ەرەجە ەتكەن ءۇش ۇستانىمىن بايقايمىز. اۋەلدە اتاعانى – «الاشتىڭ التىن تۋىن جايقالدىرا الاتىن»،  «ىرگەلى ەل قىلاتىن بىرلىك». بۇل دەگەنىمىز الاش يدەياسىن ۇلتتىق يدەيا ەتىپ ۇستانۋ. ال الاش يدەياسىنىڭ نەگىزگى ۇستىنى ءتۇپ-تامىرى سوناۋ تۇركىدەن تامىر تارتاتىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى بولاتىن. ول بويىنشا جەر ءبىرىنشى بايلىق بولىپ ەسەپتەلەدى. ياعني بۇل كۇندە دە كوپ تالقىلانىپ جۇرگەن «ۇلتتىق يدەيالوگيا» ماسەلەسى. ەكىنشىسى – بۇل جەردە ء«السىزدى كۇشەيتەتىن، اۋىردى جەڭىلدەتەتىن تابيعاتتىڭ قوجاسى بولعان شارۋا مىندەتى» دەلىنىپ وتىرعانىن ونەركاسىپ، تەحنيكا سەكىلدى عىلىم كۇشىمەن دامىعان قاۋقارلى تىرشىلىك كوزدەرى جانە ءار ءتۇرلى ۇساقتى، ءىرىلى شارۋاشىلىق دەپ قاراستىرۋىمىزعا بولادى. «شارۋا» ءسوزى ول تۇستا ءىس، جۇمىس، كاسىپ ماعىناسىندا قولدانىلعان. ياعني ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ ماسەلەسى العا قويىلىپ وتىر. بۇل جولدا كاسىپتىڭ ءار ءتۇرلى سالاسىن بىردەي دامىتۋ، بارلىق ءتۇرلى شارۋاشىلىقتى، ءوندىرىستى جانداندىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبارى بار. زەمستۆولىق باسقارۋدىڭ دا ءبىر ماقساتى وسى شارانى العا سۇيرەۋ ءۇشىن قاجەت بولعان. ءۇشىنشىسى – «ار-يماننىڭ، تازا ادامشىلىقتىڭ تۇپكى تامىرى ادىلدىكتى» قولدانادى دەگەنى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ادىلەت، تەڭدىك. بۇگىنگى سوزبەن ايتار بولساق، 1) جالپى حالىقتى بىرلىكتە ۇستاۋ، ياعني ۇلتتىق يدەيالوگيا ماسەلەسى; 2) ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ، ءار ءتۇرلى شارۋاشىلىققا، ونەركاسىپكە، عىلىم-تەحنيكاعا قولداۋ كورسەتۋ; 3) ەلدى ءادىل بيلەۋ، ياعني ازاماتتىق قوعام قۇرۋ.

بۇدان ءبىز سول تۇستاعى جالپى قازاقتى قاتتى تولعاندىرعان «قايتسەك ەل بولامىز؟» دەگەن ءۇمىتتى ءھام ۇرەيلى سۇراققا جاستاردىڭ بەرگەن جاۋابىن اڭداعانداي بولامىز. قالاي دەسە دە الاش باستاعان داڭعىلدان اداسپاعانى، اعالارىنىڭ ايتقانىنا دەمەۋ، قوستاۋ بولىپ، اۋەلگى وزدەرى ايتقان بىرلىك جولىنان تايماعانى انىق. «ەگەردە ورىستان ۇلگى الۋدى، ءبىزدىڭ قازاق وقىعاندارى توقتاتپاسا، وتكەن جىلعى ورىس كيگەن تاز كەپەشتى ءبىزدىڭ قازاق تا كيەدى. تۇبىندە قازاقتان كاپيتاليستەر شىققاندا، فابريكا-زاۆود كوبەيگەندە، تۇرمىستىڭ ءوزىن دە تاپ-تاپقا بولەر، وعان دەيىن سوتسياليزم كۇيىن كۇيلەمەي، تۇرا تۇرايىق. بۇقاراشىل ورىس زيالىلارىنىڭ جەكە-دارا ۇستاعان باقىت ماحابباتىنا كوتەرمەشى بولماي، تازا جاپونيانىڭ جولىمەن ءجۇرىپ، بىرلىك-بەرەكەدەن ايىرىلماي، ۇلتشىلدىقتى ساقتاۋ كەرەك»، - دەيدى «ەل بالاسى» دەگەن بۇركەنشىك ات قولدانعان اۆتور «بۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما!» دەگەن ماقالادا. بۇل ارينە جازۋشى، عالىم تۇرسىن جۇرتباي جۇيەلەگەن الاشتىڭ بەس ۇستانىمىنىڭ ەڭ سوڭعى، ءارى ەڭ ماڭىزدى بەسىنشى ۇستانىمى «عىلىمعا، ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەلگەن زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ، جاپونيانىڭ ۇلگىسىندەگى ۇلتتىق-دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋمەن» سايكەس كەپ تۇرعان جوق پا؟

الاش كوزدەگەن ماڭگىلىك ەلدىڭ ەڭ نەگىزىگى بايلىعى جەر بولاتىن. ال جاستار دا وسى تاقىرىپتان الاش باعىتىنان اداسپاعان. گازەتتىڭ ءۇشىنشى سانىندا «قازاق جەرى» دەگەن اۆتورسىز ماقالا باسىلعان. ماقالادا بۇرىن-سوڭدى قازاق جەرىنە پاتشا ۇكىمەتى جاعىنان جۇرگىزىلگەن قونىستاندىرۋ ساياساتى ايتىلىپ، بيلىكتى بىرەۋگە جاقپاي قالساڭ، جەرىڭدى تارتىپ الاتىن دەيدى. ول كەزەڭدى ءبىرىنشى كەزەڭ رەتىندە الادى دا، «ەكىنشى، بولشەۆيك ءداۋىرى: بۇل داۋىردە قازاق جەرى ءىس جۇزىندە تىلگىلەنىپ، تالاۋعا تۇسكەن جوق، بىراق، بولشەۆيكتەردىڭ قازاق جەرى تۋرالى جاساعان پلاندارى بولدى. قازاق جەرىن كوللەكتيۆتەندىرۋ كەرەك. سوندا بىزگە جولداس بولادى، ارالارىنا روسسيادان كەلگەن قاشاقتاردى كىرگىزىپ، شاما كەلگەنشە قازاقتى بىرىڭعاي شولگە قۋ كەرەك. ءبىر قازاقتا جيىرما مىڭ جىلقى بار، سونى قاشاقتارعا ءبولىپ، جەرىن الىپ بەرۋ كەرەك، دەگەن. ءار جەرلەردە ورتاقشىلدار شىعىپ، قازاقتان جەر يەلىگىن العاندار بولدى. قۇداي ساقتادى، ەندى ءبىراز تۇرسا، بولشەۆيكتەر قازاق جەرىنە كىلەڭ كەسىرلەرىن تيگىزەتىن ەدى»، - دەپ شىن مانىندە دە كەيىننەن بولشەۆيكتەر جۇزەگە اسىرعان ايار پيعىلىن بولجايدى. ءۇشىنشى كەزەڭ رەتىندە الاش اۆتونومياسى كەزەڭىن اتايدى. ء«ۇشىنشى ءداۋىردىڭ وزگەرىسىنە قازاق جەرى جاڭا كىردى. قايىرلى الاش اۆتونومياسى بولسا، جەر ماسەلەسى وڭاي شەشىلمەك، وندا قازاق ەشكىمگە ۇپاي جىبەرمەيدى. شاپقىنشىلىقپەن، ياكي باسقا ءبىر سەبەپتەرمەن الاش اۆتونومياسى بولماي قالسا، قازاق جەرىنە ەنشىلەستەردىڭ كوبەيەتىندىگىنە شەك جوق»، - دەگەنى دە ايداي كەلگەن اقيقات بولدى. كادەتتەر مەن سوتسياليستەردىڭ «بەتىن جىرتىپ، الاش اۆتونومياسىنا قارسى بولعانى – الاشتى قيماعانى ەمەس، جالپىعا جوق الاش جەرىن قيماعانى»، - دەپ رەسەيدەگى قاي ساياسي پارتيا بولسا دا قازاق جەرىن قىلعۋدى ارمان ەتەتىنىن اشىق ايتادى. جانە «جاس ازاماتتىڭ» دا كوزقاراسى وسى جەردە بەرىلەدى. ول «ادام بالاسىنىڭ تىرشىلىگى جەرگە بايلاۋلى، جەرسىز - ەل بولۋ جوق. جەرسىز ەل - كولەڭكەمەن ءبىر ەسەپ»، - دەگەن بايلام. وسىدان كەيىنگى «ىشكى حابارلاردا» «جادىگەر-جانىس» دەگەن اۆتور «ولگەن تىرىلمەكشى» دەگەن شاعىن شولۋ سيپاتتى ماقالادا: «قازاق جەرىنىڭ ءبىر كەزدە ءازازىلى بولعان پەرەسلەن مەكەمەسى قايتادان تىرىلەدى دەگەن قاۋەسەت بار. ونداعى ءتىرىلۋدىڭ ماقساتى – ورالدىڭ ار جاعىندا جەرسىز قارا قۇرتتاي قايناپ، ميلليونداپ ءالى كەلىپ جاتقان مۇجىقتاردى ءسىبىر جەرىنە ورنىقتىرۋ»، - دەگەن مالىمەت بەرە كەلەدى دە، قونىستاندىرۋدان قازاق جەرىنەن ايىرىلا بەرەتىنىن ايتىپ، الاش ازاماتتارى بۇعان قارسى بولۋى كەرەك دەيدى. ء«ار جەردە جەرگىلىكتى مۇجىقتارمەن قوسىلىپ، پەرەسەلەن مەكەمەسىن تىرىلتپەسكە تىرىسۋ كەرەك»، - دەپ ەسكەرتپە تاستايدى. شىندىعىندا حالىق ءۇشىن دە، ۇلتتىق مەملەكەتتىك ءۇشىن دە جەر اسا ماڭىزدى ەكەنى انىق. جەر ماسەلەسى تۋرالى گازەتتىڭ ءار سانىندا وسىنداي ماتەريالدار كوپتەپ كەزدەسەدى. گازەتتىڭ 19 قاراشاداعى 11- سانىندا باسىلعان «ەل بالاسى» دەگەن اۆتوردىڭ «قازاق جەرىنە قولقا سالۋشىلار» اتتى ماقالاسىندا ۇكىمەتتىڭ قازاق جەرىنە قاۋىپتى ءتورت ءتۇرلى زاڭدى قاراپ جاتقانىن ايتادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى قازاق جەرىندە تۇز زاۆودىن اشۋ، بۇل ارقىلى مالشىلاردى جەرىنەن ايىرىپ، سول جەرگە تۇز زاۆودىن سالادى دەپ كورسەتەدى. ەكىنشىسى، سۋى تاپشى جەرلەرگە ارىق جۇرگىزۋ، وزەن، كول ارنالارىن بۇرمالاۋ، شالشىقتى، سۋلى جەرلەردى قۇرعاتپاقشى دەيدى. ال بۇل جەرلەردى ەگىنگە پايدالانادى دا پەرەسەلەندەردى، نە مۇجىقتاردى قونىستاندىرادى، ءسويتىپ قازاقتى قۇنارسىز جەرگە قۋادى. ءۇشىنشىسى، ءسىبىر وڭىرىندەگى قولايلى جەردىڭ ازدىعىن، جەر سۇراۋشىلاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرىپ، مال شارۋاشىلىعىنداعى جەرلەردى بوساتىپ، ولاردى تاۋلى، تاستى جەرلەرگە كوشىرىپ، ونىڭ ورنىنا ەگىن ەگۋگە جەر سۇراعاندارعا بەرمەكشى. ال ءتورتىنشىسى، رەسەيگە شەت مەملەكەت كاپيتالىنىڭ تارتىلىپ، فابريكا، زاۆود سالۋعا رۇحسات ەتىلۋى. بۇل ءتورتىنشى شارتپەن قوسا الدىڭعى ۇشەۋى ورىندالعاندا قازاق بالاسىنىڭ شىنىمەن دە وگەي جاعدايعا تۇسەتىنىن ايتىپ، «مىنەكي الاش! اۆتونومياڭ بولماعان كەزدە شەتىڭە بەرەتىن قولقاڭ. جەر – ماڭگى بايلىق: الدىڭداعى مالىڭنان، قوينىڭداعى اقشادان قىمبات. ونەر-ءبىلىم كەنجەلىگى بولسا دا، اۆتونومياعا الاسۇرىپ جاتقاندىق – جەر ءۇشىن» دەپ ءتاماندايدى. بۇل ءسوز بىزگە ءبىر جاعىنان تاۋەلسىزدىك، ەلدىك ماسەلەسىنىڭ ءمانىن اشسا، ەندى ءبىر جاعىنان جەر ماسەلەسىنىڭ قانشالىقتى ۋشىققان ءىس ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ تۇر. ءارى بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە ۇمىتپاس وسيەت دەپ ۇعىنۋ كەرەك.

«جاس ازاماتتىقتار» ءۇشىن دە الاش زيالىلارىنداي جەر مەملەكەت مەنشىگى، ونى زەمستۆو ارقىلى باسقارۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم ورتاق. زەمستۆو ماسەلەسى تۋرالى دا گازەتتەن كوپتەپ كەزىكتىرۋگە بولادى. الايدا ءبىز وسى ءۇشىنشى سانداعى «اقمولانىڭ وبلوسنوي زەمسكي سوبرانياسى...» دەپ باستالاتىن اۆتورسىز شولۋ حابارعا نازار سالامىز. بۇل حاباردا اقمولا وبلىسىنىڭ «زەمسكي ۋپروۆاسىنا» مۇشە سايلاۋ تۋرالى ايتىلادى. سايلاۋ بارىسىندا ورىستاردىڭ ءار پارتياسىنىڭ بەرەكەسىز بولعانىن، سايلانۋعا ءتيىستى ءتورت ادامنىڭ تەك ەكەۋىن عانا سايلاي العانىن، ال قازاقتاردىڭ ءبىر تۇتاس الاش پارتياسىن قولداپ شىققانىن، سايلانۋعا ءتيىستى ءۇش ادامنىڭ دا الاش پارتياسىنان سايلانعانىن ايتىپ، مۇشەلەردىڭ اتى-ءجونى مەن بۇرىنعى قىزمەتتەرىن اتاپ وتەدى. «بۇل قازاقتىڭ ەكى ءجۇز جىلدان بەرى كورگەن ءبىرىنشى تەڭدىگى. بۇرىن قازاقتان ءتۇرلى الىم-سالىقتار الىنۋشى ەدى. بىراق، قازاق پايداسىنا جۇمسالماۋشى ەدى. ەندى سونىڭ ءۇشىن الدىمەن، زەمستۆو سالىقتارىن بەرىپ وتىرۋ كەرەك» دەپ زەمستۆونىڭ پايداسىن كورسەتىپ، «وقۋ-وقىتۋ شارۋاسى، جەر-سۋ، ازىق-تۇلىك - بارلىعى زەمستۆونىڭ قولىندا. وسىنداي كۇشى زور، پايداسى مول زەمستۆودان قاشۋ شايتاننىڭ «بيسسميللادان قاشقانىنداي» بولادى» دەيدى. زەمستۆو – جەرگىلىكتى جەر مەن حالىقتىڭ قۇندىلىقتارى، تۇرمىس-سالتى نەگىزىندە ءار ءتۇرلى شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى، حالىقتىڭ ءوزى تاڭداعان ءادىل باسشىسىن سايلاپ الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى، جەر ماسەلەسىن، ۇلتتىق ەرەكشەلىك، ءتىل، ءدىن ماسەلەسىن ورىندى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الاش زيالىلارىنىڭ بۇل قۇرىلىمدى جاقتاۋىنىڭ دا ۇلكەن سەبەبى وسى. بۇل «جاس ازامات» كوزدەگەن ءۇش ۇستانىمنىڭ دا ۇددەسىنەن شىعاتىن شارا.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي، «جاس ازاماتتىڭ» ەكىنشى ۇستانعان جولى – ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ، ونەركاسىپكە، ءار ءتۇرلى شارۋاشىلىققا، عىلىم-تەحنيكاعا قولداۋ كورسەتۋ دەدىك. بۇل تۋرالى ءبىز جوعارىدا كەلتىرىپ وتكەن ءار ءبىر ماتەريالدان دا اڭعارىلادى. تاۋەلسىز ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن شەتەل كاپيتالىنا سۇيەنبەي، ءوز كۇشىمەن، مۇمكىندىگىنشە قولدان كەلەتىن ىستەردەن باستاپ شارۋاشىلىققا كىرىسۋ الاش ۇستاعان باعىتتىڭ ءبىرى. زەمستۆو ارقىلى جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتى دامىتۋ دا بۇنىڭ ءبىر بۋىنى. اسىرەسە «جاس ازاماتتىڭ» شارۋاشىلىق تۋرالى تولىق پىكىرىن ءبىلۋ ءۇشىن گازەتتىڭ التىنشى سانىندا شىققان سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ ء«ومىر ءۇشىن كۇرەسۋ» دەگەن ماقالاسىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ماقالادا اۆتور كەز كەلگەن ادام بالاسىنا جان-دۇنيە قامى ءۇشىن تاماق، كيىم، ءۇي كەرەك، بىراق ولاردى تابۋدىڭ جولدارى ءار ءتۇرلى، ءادىسى ءار ءتۇرلى دەي كەلىپ: «نە ىسكە بولسا دا ءادىس كەرەك. جانە زامان وتكەن سايىن ءادىس وزگەرىپ تۇرماقشى. مىسالى: تۇرمىس جونىندە ەڭ ءادىسشىل گەرمانياداعى نەمىستى ءھام ءادىسسىز ءبىزدىڭ قازاقتى الايىق. ەكەۋى دە ءومىر ءۇشىن كۇرەسەدى، بىراق نەمىس ادىسپەن كۇرەسەدى ءھام زامانعا قاراي ءادىسىن وزگەرتىپ وتىرادى. سوندىقتان، ەكەۋىنىڭ تۇرمىسىندا جەر مەن كوكتىڭ اراسىنداي ايىرما بار.» دەپ، ودان ءارى نەمىس پەن قازاقتىڭ تۇرمىس كۇيىندەگى ايىرماشىلىقتاردى تەرىپ شىعادى. تەرىپ قانا قويمايدى، قازاق وقىعاندارىن وسى «شارۋا ىسىنە» شاقىرادى. «جيىرماسىنشى عاسىر شارۋانىڭ قولى ەكەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك» دەيدى. قازاق ءوزىنىڭ كيەتىن كيىمىن، ىشەتىن اسىن ءوزى ءوندىرۋى كەرەگىن، وزگەگە تاۋەلدى بولماۋدى مۇرات قىلادى. جانە وسى ماقالانىڭ سوڭىنا قاراي بىرنەشە ءتۇرلى شارۋا جايىن ءسوز ەتىپ، جول كورسەتەدى. جالپى گازەت 1919 جىلدىڭ سوڭىندا جابىلعانعا دەيىن وسى تەكتەس ماقالالار شىعىپ تۇرعان. وسى ۇندەۋلەرى ارقىلى الاش جاستارى قازاقتىڭ تالاي ىسىنە ۇيىتقى بولۋعا تىرىسقان. ولاردىڭ وزدەرىنە ۇلكەن ماقسات جۇكتەگەنىن اڭعارتاتىن، شارۋاشىلىق ىسىنە دەن قويعان تاعى ءبىر ماقالاسى گازەتتىڭ وسى جىلعى 5 جەلتوقسانداعى ون ءتورتىنشى سانىندا «وقۋ» دەگەن اتپەن جاريالانعان. ماقالانىڭ جۇرتتى جىگەرلەندىرۋگە، ىسكە شاقىرعانى اۆتوردىڭ جاسىرىن اتىن «وپتيميست» دەپ الۋىنان-اق بايقالىپ تۇر. ماقالادا اۆتور ەلدىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ وسۋىنە، مادەنيەتتىڭ تەز تارالۋىنا، حالىقتىڭ العا باسۋىنا «قولايلى تابيعات، تۇقىم وڭدىلىعى، ءدىن ءتۇرى، ەلدىڭ ءجيى وتىرعاندىعى، ۇلتتىڭ رۋحتىلىعى، كورشى حالىقتاردىڭ قۇنارلىلىعى ءھام اۋىل شارۋاسىنىڭ فابريكا، زاۆود، ساۋدانىڭ كوتەرىلۋى سەبەپكەر بولادى. ءبىزدىڭ الاشتا بۇل زاتتاردىڭ ءبىرى دە جوق. سوندىقتان الاش تەز العا باسىپ جەتىلىپ، قۇنارلى حالىقتاردىڭ قاتارىنا كىرە المايدى دەۋشىلەر بار» دەيدى دە، «مەن «الاش تەز العا باسادى» دەۋشىلەرگە قوسىلاتىندىعىمنان ءوز دالەلىمدى كورسەتەمىن» دەپ جوعارىدا اتالعانداردى ءبىر-بىرلەپ تەرىسكە شىعارادى. ءدىن ماسەلەسى ەرتە كەزدە اسەر ەتتى، قازىر سەنىمنەن اقىل كۇشتىرەك بولعاندىقتان، بۇنىڭ اسەرى جوق دەسە، «تۇقىم وڭدىلىعى» دەگەنگە جاپونيانى مىسالعا كەلتىرىپ تويتارىس بەرەدى. وسىلايشا بارلىق شارتتارعا قارسى دالەلىن كورسەتىپ كەلەدى دە، ء«بىزدىڭ قالايتىنىمىز شارۋانىڭ كوتەرىلۋى. اۋىل شارۋاسىنىڭ، فابريكا، زاۆود، ساۋدانىڭ كوتەرىلۋى ۇلتتىڭ رۋحتى بولۋىنان. ال رۋحتى بولۋ ءۇشىن جاساۋلى پىكىر (سوزداتەلنايا يدەيا) كەرەك. مۇنداي پىكىر جەكە ادامداردان باستاپ بۇقارا حالىقتىڭ ميىنا ورنىعىپ، كوپشىلىكتى وزىنە اۋدارسا ۇلتتى رۋحتى قىلادى» دەيدى. مىنە ءباسپاسوز بەتىندە قوزعالعان ۇلتتىق يدەيا ماسەلەسىنىڭ انىق كورىنىسى. وسىدان ارى قاراي اۆتور ءبىزدىڭ قازاقتى وزىنە تارتىپ تۇرعان وقۋ ءىسى دەيدى. قازاقتان وقۋعا قۇمارتقاندار كوپ شىعىپ جاتىر، وسى وقۋ ارقاسىندا الاش جۇرتى تەز جەتىلەدى دەگەن ويدامىن دەپ ءبىر تۇيەدى دە، «مەملەكەت بيلىگى تاز قالپىنا تۇسپەي، بۇقارا بيلىگى ورنىقسا، «الاشوردا» مەن زەمستۆوداعى باسشى ازاماتتارىمىز وقۋدىڭ تەز تارالۋىنا ارماي-تالماي قىزمەت ىستەسە، جىلىندا ءار وبلىستان ءبىر جىگىتتى شەت مەملەكەتتەردەن وقىتىپ تۇرسا (بيىلعى جاستار سەزىنىڭ قاۋلىسىندا دا بار ەدى ستەپەنديا اشىپ شەتتەن وقىتۋ) ءبىر 20-30 جىلدا قاھارلى حالىقتىڭ سانىنا كىرەر ەدىك» دەيدى. كوردىڭىز بە، ءبىز بۇگىن عانا قول جەتكىزە العان «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ سول كەزدەگى كورىنىسى. «قالاي شارۋاشىلىعى زور ەلگە قوسىلامىز؟» دەگەن سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپ بۇل. ياعني ءبىز اتاعان «جاس ازاماتتىڭ» ءۇش ۇستانىمى دا ءبىرىنسىز ءبىرى بولمايتىنى كورىنىپ تۇر. شارۋاشىلىقتى وركەندەتۋ ءۇشىن ءبىر تۇتاس ۇلتتىق يدەيا كەرەك بولسا، ول يدەيانى ورىقتىرۋ ءۇشىن ءادىل بيلىك كەرەك ەكەنى شىعادى. ال گازەتتە ادىلەت ءىسى ءۇشىن جاسالعان قادامدار تۋرالى ماقالالار مەن بيلىك، مەملەكەت قالپى تۋرالى ماتەريالدار دا كوپ كەزىگەدى.

ءبىز ءۇشىنشى ۇستانىمى رەتىندە – ادىلەتتى، ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ماسەلەسىن اتادىق. اۋەلى گازەتتىڭ ءۇشىنشى سانىنداعى «سپاسس زاۆودى» دەپ باستالاتىن قىسقا حابار تۇرىندەگى جازبادا، اتالعان زاۆود جۇمىسشىلارىنىڭ العاش بولشەۆيكتەر ورناي قالعان كەزدە، زاۆود باسشىلىعىن باسىپ الىپ، ەندى بولشەۆيك قاشقاندا بۇرىنعى زاۆود يەلەرى قايتادان ءوز ورىندارىنا كەلگەنىن ءمالىم ەتەدى. ودان ءارى «جۇمىسشىلاردىڭ كوبىندە ەلگە جەتەرلىك اقشاسى دا جوق. قوساق اراسىندا كەتىپ، كىناسىز مومىندار دا جۇمىستان شىعارىلىپ جاتىر» دەپ وكىنىش ايتادى. وسىنداي ءبىر اۋمالى-توكپەلى زاماندا، شاۋىپ الۋ، توناپ كەتۋ، الداپ الۋ سالتقا اينالعان، اشتىق پەن سوعىسقا قاتار ۇشىراعان شاقتا دا، ادىلەت تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ايتىلۋىنىڭ ءوزى جانە شىنايى ايتىلۋى – جاس قاۋىمنىڭ الگىندە ايتقان ادىلەتشىل قوعامعا جاساعان از دا بولسا تالپىنىسى دەمەي تۇرا الامىز با؟ گازەتتىڭ 25 قازانداعى سەگىزىنشى سانىندا «ىشكى حابارلار» دەگەن شاعىن ماقالادا وسى تەكتەس ماسەلەلەر قوزعالىپ، ءىستىڭ ادىلەت تابۋىن نۇسقايدى. جانە جەتىنشى، سەگىزىنشى سانداردا ءبولىپ باسىلعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەسكەرۋ كەرەك» اتتى ماقالاسىندا: «كەشەگى ەشكىمگە باعىنباي، ەلدى حان بيلەپ، كوسەم بي بيلەگەن زامان – كيىز تۋىرلىقتى قازاقتىڭ تاريحىندا اركىمگە بەلگىلى ءبىر ءداۋىر. ول زامان ءوتتى. ودان بەرگى ءبىزدىڭ حال بۇلقىنباي جاتقا باعىنۋدىڭ جولىندا بولدى. كەڭ قازاق دالاسىن الدە نەشە ۋكاز سايقالداپ شىقتى. كوپ وزگەرىس جاڭالىقتار بولدى. اۋەلگى قازاقتىڭ حالىقتىق قالپى نەشە تولىپ، نەشە كىشىرەيىپ شىم-شىتىرىق تۇرلەرگە ءتۇستى. ءار ءتۇرلى ۋكازداردان شىققان وزگەرىس حالىق باقىتىن مىسقالداپ، جىلجىتىپ، قۇلدىق قۇشاعىنا تاستاعالى اكەلدى. نەشە رەت قازاق حالقى زىنداننىڭ ەرنەۋىنە كەلىپ قايتتى.» دەپ باستاپ، ءارى قاراي قازاق ىشىندەگى بارشا كەلەڭسىزدىكتىڭ سەبەبىن اشۋعا تىرىسادى. ماقالادا بۇلىنگەن ەلدى تۇزەيتىن ءادىل زاڭ مەن تەڭدىكتى ءسوز ەتەدى. «ابايدىڭ: «مەن زاكون قۋاتى قولىمدا تۇرعان كىسى بولسام، ادام بالاسىنىڭ مىنەزىن تۇزەپ بولمايدى دەگەن كىسىنىڭ ءتىلىن كەسەر ەدىم»، دەگەن ءسوزىنىڭ قازاق تۋراسىندا ىسكە الىناتىن كەزى كەلدى» دەپ، ەندى وسى ەل ىشىندە ادەتكە، مىنەزگە اينالعان توناۋ مەن الداۋ، قورقىتۋ، بۇگىنگىشە ايتقاندا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويىپ رەتتەۋ كەرەك دەيدى. بۇنىڭ ءبارى ءبىز ايتقان ادىلەتتى قوعامعا دەگەن تالپىنىس ەمەس پە؟ جانە گازەتتىڭ ءار سانىندا دەرلىك زەمستۆو ءىسى تۋرالى حابارلار بەرىلەدى. زەمستۆوعا سايلاۋ ءتارتىبى، ءجون بىلەتىن، ۇلتقا جانى اشيتىن، ادىلەتشىل ازاماتتاردىڭ سايلانۋى سەكىلدى ماسەلەلەردى ۇگىتتەپ، مەملەكەتتىك جاڭا قۇرىلىسقا بار ىنتالارىن سالادى. بۇنداي حابارلار كوبىندە «زەمستۆو»، «زەمستۆو ءىسى» دەپ، «قالالىق دۋما سايلاۋى»، «مەملەكەت كەڭەسى»، كەيدە سول وبلىستارعا بايلانىستى «اقمولا وبلوسنوي زەمسكي سوبرانيەسى» دەگەن سەكىلدى تاقىرىپتارمەن بەرىلىپ وتىرادى. مۇنىڭ بارلىعىندا دا دەرلىك زەمستۆونىڭ پايدالى جاقتارى، ءادىل بيلىكتى نەگىز ەتۋى، سايلانۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى سەكىلدى ماعلۇماتتار كەزدەسەدى. بولشەۆيكتەرگە جۇرگىزىلگەن سوت ءىسى، ەل ىشىندەگى داۋ-شارلاردىڭ سوتتا قارالۋى سەكىلدى وقيعالار دا گازەتتە قىسقا حابار، شولۋ رەتىندە بەرىلىپ تۇرعان. بىرنەشە جەردە ادىلەتسىز قارالعان سوت ءىسى ايتىلسا، 14- سانىنداعى «سپاس زاۆودىنان» دەگەن حاباردا، ەكى كۇدىكتى ۇرىنى ۇستاعان ميليتسيا ايتقانىممەن جۇرمەدىڭ دەپ ەكەۋىن جازىقسىزدان جازىقسىز، سوتسىز اتىپ ولتىرگەنى ايتىلىپ، بۇگىنگى ميليتسيا پاتشا ۇكىمەتى كەزىنەن دە قاتال بولىپ بارادى، مۇنداي ميليتسيانى ۇرىنىڭ جولداسى دەۋ كەرەك دەپ ولگەن ەكەۋگە جاناشىرلىق بىلدىرەدى. گازەتتىڭ التىنشى سانىندا ايەل تەڭدىگى ماسەلەسى تۋرالى ءبىر ماتەريال بار. وندا كەرەكۋ قالاسىندا وتكەن ويازنوي سوتتىڭ سۇيگەنىمەن قاشىپ كەتكەن ايەلدى قايتادان بۇرىنعى كۇيەۋىنە تاڭعانى تۋرالى ايتىپ، ادىلدىك، تەڭدىك ىزدەگەن قازاق قىزى مۇنى كورىپ كوڭىلى قالماي ما؟ ءوزىمىز ايتاتىن ايەل تەڭدىگى قايدا قالدى دەپ ناليدى. وسى تەكتەس ماقالالار گازەتتىڭ جالپى بارلىق سانىندا كەزىگەدى. جانە بۇل ماقالالاردىڭ ءبارى جاس ازاماتتىقتاردىڭ ادىلەت ىسىنە دەگەن ىنتاسى مەن تالپىنىسىن ءبىلدىرىپ تۇردى.

بۇدان تىسقارى تاريحي دەرەكتىك قۇنى مەن وقۋ-اعارتۋ، ءباسپاسوز ماسەلەلەرى، تۇرىك بىرلىگى سەكىلدى اسا ماڭىزدى تاقىرىپتاردى دا مۇمكىندىگىنشە قاۋزاعان. ءبىزدىڭ جوعارىداعى ء«ۇش جول» نەگىزىندە بولەكتەپ تالداۋداعى ماقساتىمىز – از دا بولسا، الاش يدەياسىن جۇيەلەي تۇسۋگە، جالپىلاما قاراي بەرمەي، تەرەڭدەي، جەكەلەي ۇڭىلۋگە جول اشساق دەگەن وي. از مولشەردە بولسا دا وي قوسىپ، سەپتىگىمىزدى تيگىزە الساق زور جەڭىس.

ءسوز سوڭىندا مىنا ءبىر ماقالاعا توقتالا كەتكەندى ءجون كوردىك. «جاس ازاماتتىڭ» 5 قاڭتاردا شىققان 18-سانىنداعى ء«بىزدىڭ ۇلتشىلدار» اتتى باس ماقالادا: «كوڭىلسىز بولۋ – شىن ۇلتشىلدارعا لايىق ەمەس، ويتكەنى، ۇلت جۇمىسىنا بەلسەنە كىرىسپەي جاتىپ، قاجىپ قالۋ. انىق تولىق ەكى جىلعا جەتپەي، ۇلتشىلداردىڭ ەڭسەسى ءتۇسىپ، سالى سۋعا كەتىپ، قاجىپ قالسا، بۇقارانىڭ جاپقان كوڭىلىن كىم اشادى؟ ۇلتتى تەڭدىككە كىم جەتكىزەدى؟ مۇنى ويلاساق، ەرىكسىز تاباندى اسكەر، ۇلتجان بولامىز. ۇلتجان بولعان كىسى ايعا-جىلعا دەپ كەسىپ كىرمەيدى. ولشەۋلى كۇنى ويلاعان ماقساتىنا جەتە الماسا، جۇرتقا ءسوزىن تىڭداتا الماسا دا، «قاجىدىم» دەپ تارتىنباس كەرەك، ءار تاراپىنان كەدەرگى قويىلعان سايىن، قايراتى ارتىپ، قۋاتى كۇشەيىپ، تاسقىن سۋداي ەكپىندەي بەرمەك. شەگىنۋ، جاسقانۋ، قاجۋ – ۇلتشىلدىقتىڭ جاۋى. سوندا دا، دۇرىس ويىنان قايتپايتىن، ءتۇزۋ، تازا، مىقتى پىكىرلى بولماق كەرەك. يمام اعزام ايتادى: ء«بىر پىكىردى دۇرىس دەپ سەنگەننەن كەيىن، بىرەۋ كەلىپ، پىكىرىڭ دۇرىس ەمەس دەپ، دۇرىس ەمەستىگىنە دالەل قىلىپ، تاياقتى كوز الدىڭدا جىلانعا اينالدىرسا دا، ءبىر سەنگەن پىكىرىڭنەن قايتپا!» دەپ... ۇلتشىلدىقتىڭ جولى وسى» دەپ قاتارلاس جاس بۋىنعا جىگەر بەرەدى. وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن وتكەن بۇل تاريحقا دا كوز جىبەرسەك، ماڭگىلىك ەلدىكتىڭ اسىل مۇراتىن تۋ ەتكەن جاستار سول سەرتىنەن قايتپاپتى، بەت العان جولدارىنان اينىماپتى. كەرەك دەسەڭىز وسىنىڭ ءبارىن وزدەرىنىڭ قىرشىن ومىرىمەن دالەلدەپ كەتىپتى. وسى كۇنگى ءبىر ايقايعا ءدۇر كوتەرىلىپ، اۋىز جينالعانشا سۋىپ قالاتىن، جاسقانشاق، جىگەرسىز ۇلتشىلدىعىمىزعا قاراپ ۇيالاسىڭ دا. تىنىش، العان بەتىنەن قايتپاي، ۇستانعان مۇراتىنا جەتكەنشە كۇرەسە بەرەتىن اسىل مىنەز قاشان داريدى ەكەن دەپ قينالاسىڭ.

 

ەسبول نۇراحمەت

Abai.kz

 

0 پىكىر