جەكسەنبى, 24 قاڭتار 2021
جاڭالىقتار 2195 0 پىكىر 30 ماۋسىم, 2013 ساعات 21:16

اقپاراتتىق مايدان مايدانگەرلەرىنىڭ مارتەبەسى قايدا؟

فرانتسۋز فيلوسوفى پول ۆيريلو: «اقپارات - ماسسا مەن ەنەرگيادان كەيىنگى ءۇشىنشى زات» دەگەن ەكەن. سول ءۇشىنشى زات – اقپاراتتى كۇندە جاساپ، ون­دىرەتىن جۋرناليستەردىڭ جۇمىسى ەڭ قاۋىپتى، ەڭ اۋىر، ەڭ ماشاقاتى كوپ ماماندىق ەكەنىن كوپ تۇسىنە بەرمەيمىز. بىلە-بىلسەك، ءجۋرناليستىڭ اق­پاراتتى تاۋىپ، وندىرەتىن، وڭدەيتىن، تارازىلايتىن، سۇزگىدەن وتكىزە­تىن، حاتقا باساتىن، تاسپاعا تۇسىرەتىن، ەلگە تاراتاتىن كۇندەلىكتى جۇمى­سىنىڭ ءوزى تولىق تسيكلدى كىشىگىرىم زاۋىتقا پارا-پار دەر ەدىم. جاھان­دانعان داۋىردە مىلتىقسىز مايداننىڭ ساربازدارى –جۋرنالشى قاۋىم­نىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق، قوعامدىق، كاسىبي مارتەبەسىنە ءمور قويىپ، زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتەتىن كەز كەلسە دە، «باياعى جارتاس – سول جارتاس».

مىلتىقسىز مايداننىڭ ساربازدارى

جاھاندانعان زاماندا ەلدەردىڭ مەم­لە­كەتتىك شەكاراسى بولسا دا، اقپاراتتىق شەكا­راسى بولمايدى. سىرتقى اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق قاۋىپتى تاسقىنعا توسقاۋىل قويۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. وسىنداي كورىن­بەي­تىن اقپاراتتىق-مادەني شەكارانىڭ ساق­شى­لارى، قالقانى ءھام اقپاراتتىق سوعىس­تار­دىڭ مايدانگەرلەرى – جۋرنالشى قاۋىم­نىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ­داعى ۇلەسى ولشەۋسىز.

فرانتسۋز فيلوسوفى پول ۆيريلو: «اقپارات - ماسسا مەن ەنەرگيادان كەيىنگى ءۇشىنشى زات» دەگەن ەكەن. سول ءۇشىنشى زات – اقپاراتتى كۇندە جاساپ، ون­دىرەتىن جۋرناليستەردىڭ جۇمىسى ەڭ قاۋىپتى، ەڭ اۋىر، ەڭ ماشاقاتى كوپ ماماندىق ەكەنىن كوپ تۇسىنە بەرمەيمىز. بىلە-بىلسەك، ءجۋرناليستىڭ اق­پاراتتى تاۋىپ، وندىرەتىن، وڭدەيتىن، تارازىلايتىن، سۇزگىدەن وتكىزە­تىن، حاتقا باساتىن، تاسپاعا تۇسىرەتىن، ەلگە تاراتاتىن كۇندەلىكتى جۇمى­سىنىڭ ءوزى تولىق تسيكلدى كىشىگىرىم زاۋىتقا پارا-پار دەر ەدىم. جاھان­دانعان داۋىردە مىلتىقسىز مايداننىڭ ساربازدارى –جۋرنالشى قاۋىم­نىڭ الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق، قوعامدىق، كاسىبي مارتەبەسىنە ءمور قويىپ، زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتەتىن كەز كەلسە دە، «باياعى جارتاس – سول جارتاس».

مىلتىقسىز مايداننىڭ ساربازدارى

جاھاندانعان زاماندا ەلدەردىڭ مەم­لە­كەتتىك شەكاراسى بولسا دا، اقپاراتتىق شەكا­راسى بولمايدى. سىرتقى اقپاراتتىق-يدەولوگيالىق قاۋىپتى تاسقىنعا توسقاۋىل قويۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. وسىنداي كورىن­بەي­تىن اقپاراتتىق-مادەني شەكارانىڭ ساق­شى­لارى، قالقانى ءھام اقپاراتتىق سوعىس­تار­دىڭ مايدانگەرلەرى – جۋرنالشى قاۋىم­نىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ­داعى ۇلەسى ولشەۋسىز.

جۋرناليسكە كاسىبي قىزمەتىمەن جەتى قابات كوككە دە، جەتى قات جەر استىنا تۇسۋگە، جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، وت پەن وقتىڭ ورتاسىنا بارۋعا دا تۋرا كەلەدى. وسى رەتتە جۋرناليستەردىڭ ەرەكشە الەۋمەتتىك مار­تە­بەسىن بەكىتۋ تۋرالى پارلامەنت مىنبەرىندە تالاي رەت دەپۋتاتتىق ساۋال جاسالدى. دەپۋ­تات­تارىمىز جۋرناليست قىزمەتىنە دۇرىس باعاسىن بەرىپ، كۇرەسكەر رەتىندە مارتەبە بەرۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. جۋىردا عانا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىندا ءجۋر­نا­ليس­تىڭ مارتەبەسىن ادۆوكاتقا تەڭەستىرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. بۇل بويىنشا جۋر­نا­ليس­كە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى شە­شىم­دى تەرگەۋ ورگانىنىڭ باسشىسى عانا قابىل­داي الادى ەكەن. مىنە، ەلگە قىزمەت قىلامىن، شىندىق پەن ادىلدىكتى تۋ ەتەمىن دەگەن جۋرناليست ءۇشىن قاجەتتى مارتەبە وسى ەمەس پە؟ وسىنداي قۇقىقتىق مارتەبە بولعاندا عانا شىنايى جۋرناليستىك زەرتتەۋلەر جاساۋ­عا مۇمكىندىك تۋار ەدى.

جۋرناليست مارتەبەسىن كوتەرۋگە باي­لا­نىس­تى باسپاسوزدە كوتەرىلگەن قاداۋ-قاداۋ بىرنەشە ماسەلەنى ءبولىپ ايتۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، جۋرنالشى قاۋىمدى الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر الۋ جاعىنان مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە تەڭەستىرۋ. بۇل ءۇشىن «بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارىن مەملەكەتتىك قولداۋ تۋرالى»، «جۋرناليستەردىڭ مار­تە­بەسى تۋرالى» نەمەسە «جۋرناليستەردى قور­عاۋ» تۋرالى ارنايى زاڭدار قابىلداۋ قا­جەت دەگەن ۇسىنىستار ايتىلدى. كەيبىر دەپۋتاتتار ءجۋرناليستىڭ مارتەبەسىنە وراي ارنايى زاڭ قابىلداماي-اق، قولدانىستاعى «باق تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەپ سانايدى. يا بولماسا «تۇرعىن ءۇي قاتى­ناس­تىرى تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلىپ، جۋرناليستەرگە دە پاتەر الۋدا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. جالپى، ەلىمىزدەگى باق-تىڭ 80 پايىزى جەكەمەنشىك، ال بۇل – ءجۋرناليستىڭ الەۋ­مەتتىك ماسەلەسىن مەم­لە­كەت تاراپىنان شەشۋگە قول­بايلاۋ. سون­دىق­تان زاڭنامادا ءجۋر­ناليس­تىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن بەلگى­لەۋدە مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك باق دەپ جىلىك­تەمەي، بارىنە ور­تاق الەۋمەتتىك جەڭىل­دىكتەر جاسالۋى قاجەت.

ەكىنشىدەن، جۋرناليستەردى اقپاراتتىق مايداندا مەملەكەتتىڭ قوعامدىق پىكىرىن قالىپتاستىرۋشى تۇلعالىق، قوعامدىق مارتەبەسىن بەلگىلەۋ كەرەك سياقتى. بۇل مار­تەبە جۋرنالشى قاۋىمنىڭ بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى التىن كوپىر عانا ەمەس، سىرتقى يدەولوگيالىق، مادەني، پسيحو­لو­گيا­لىق، ءدىني-ميسسيونەرلىك كۇشتەردىڭ ىقپا­لىنا دەر كەزىندە تويتارىس بەرۋىنە مۇمكىندىكتەر بەرەر ەدى. بۇل ءتىلشى قاۋىمنىڭ مەملەكەتتىڭ نۇسقاۋىنسىز-اق ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىككە تونگەن كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى جەدەل ارەكەت ەتۋىنە جاعداي جاس­اي­دى. وسى قوعامدىق مارتەبە مەم­لە­كەت پەن باق-تىڭ بىرلەسىپ ارەكەت ەتۋىن ۇيلەستىرەدى.

ءتورتىنشى بيلىك قاشان تورلەتەدى؟

بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى مەن ءتورتىنشى بيلىك قويان-قولتىق جۇمىس ىستەگەندە عانا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا بولادى. اتقارۋشى بيلىك ءتورتىنشى بيلىك ارقىلى قوعامنان كەلگەن سيگنال­دار­عا وراي دۇرىس ساياسي شەشىمدەر قابىل­داۋى قاجەت. جالپى، ءتورتىنشى بيلىك – اقپا­رات­تىق قوعامنىڭ دامۋىمەن تىعىز بايلانىستى قالىپتاسقان ۇعىم. البەتتە، كونستي­تۋتسيالىق مارتەبەسى بولماسا دا، اقپاراتتىق قوعامدا ءتورتىنشى بيلىكسىز قالعان رەسمي ءۇش بيلىك (اتقارۋشى، زاڭ شىعارۋشى جانە سوت) ءتيىمدى جۇمىس ىستەي الماعان بولار ەدى. بىزدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانىنان ءباسپاسوز قىزمەتى، رەسمي وكىلدەردىڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانى – جاقسىلىق. دەگەنمەن بىزدە ءتور­تىنشى بيلىك تورگە وزا قويعان جوق. مىسالى، بىزدە باق-تا جازىلعان ماقا­لا­لارعا قاتىس­تى قىزمەتتىك، پروكۋرورلىق تەكسەرىس­تەر جۇرگىزە بەرمەيدى، جازىلعان جايناي­قاي، اششى شىندىق، وتكىر ماسەلەلەر جابۋ­لى قازان كۇيىندە قالىپ جاتادى. سوندىقتان جاڭا اقپاراتتىق ۇردىستەردىڭ، اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ءتورتىنشى بيلىكتىڭ ءرولىن كۇ­شەي­تە وتىرىپ، جۋرناليستەردىڭ مارتە­بەسىن پىسىقتاعان ءجون.

    ءبىر پىكىر

    احمەت الياز، «قازاقستان- Zaman» گازەتىنىڭ باس ديرەكتورى:

    – تۇركياداعى جۋرناليستەردىڭ جاعدايى جامان ەمەس، ورتاشا دەڭگەيدە. ارينە، پروبلەمالار دا جوق ەمەس. ماسەلەن، جۋرناليستەر يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىنا قاراي ءارتۇرلى باق-تا قىزمەت ەتەدى . جۋرناليستەردى قۋدالاۋ جوق دەۋگە بولادى. تۇركيادا تەك تەررورلىق توپتارعا جاردەمدەسكەنى ءۇشىن جۋرناليستەردى جاۋاپقا تارتىپ جاتادى. جالپى، تۇرىك قوعامىندا جۋرنالشى قاۋىمنىڭ بەدەلى وتە جوعارى.1997-1998 جىلدارى پوستمودەرنيستىك كوتەرىلىستەر كەزىندە، ودان اسكەري كوتەرىلەستەر كەزىندە جۋرناليستەردىڭ ىقپالى زور بولدى. ءتورتىنشى بيلىك رەتىندە جوعارى باعالاپ جاتادى. پرەزيدەنتتەن باستاپ، لاۋازىمدى تۇلعالار سىرتقى ساپارلاردا جۋرناليستەردى قاسىنا ەرتىپ جۇرەدى، اسىرەسە پۋبليتسيست جۋرناليستەردىڭ بەدەلى ۇلكەن. ودان بولەك جۋرناليستەردىڭ قۇقىن قورعايتىن بىرنەشە جۋرناليستىك وداق جۇمىس ىستەيدى. جۋرناليستيكاعا العاش قادام باسقان تىلشىلەر 1-2 مىڭ دوللار السا، ۇكىمەت باسشىلارىنا ىقپالدى پۋبليتسيست تىلشىلەر 10 مىڭ دوللاردان جوعارى جالاقى الادى. بۇرىن جۋرناليستەردە مەملەكەتتىك اۋە كومپانيالارىندا، قوعامدىق كولىكتە 50 پايىز جەڭىلدىكپەن ءجۇرۋ قۇقىعى بولعان ەدى. كەيىن بۇل كەيبىر تۇتىنۋشىلاردىڭ نارازىلىعىنا بايلانىستى الىنىپ تاستالدى. جۋرناليسكە مەملەكەتتىڭ جانە ءوزى قىزمەت ەتەتىن رەداكتسيا تاراپىنان الەۋمەتتىك قولداۋ جاسالۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.

 قۇباش ساعيدوللاۇلى

"الاش ايناسى" گازەتى

0 پىكىر