جەكسەنبى, 23 ماۋسىم 2024
ادەبيەت 2685 3 پىكىر 21 اقپان, 2023 ساعات 11:40

كىتاپ ءىسىنىڭ تاريحى جانە ۇلتتىق ءتىل

كىتاپ تاريحى – كىتاپقا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەردى، سونىڭ ىشىندە حالىق اراسىندا كىتاپ تاراتۋ، كىتاپ ساتۋ، كىتاپحانا، ت.ب ماسەلەلەردى قامتيتىن كۇردەلى عىلىم. بۇل عىلىمدى زەرتتەۋدىڭ ورتالىعىندا ءتورت ماسەلە تۇر: 1) كىتاپ جاساۋ، 2) ونى تاراتۋ، 3) ۇلكەن كىتاپ قورلارى مەن كىتاپحانالاردى قالىپتاستىرۋ، 4) كىتاپتاردى پايدالانۋ (سونىڭ ىشىندە كىتاپ تۋرالى مالىمەتتەر). كەزىندە ي.ۆ.نوۆوسادسكي: «كىتاپ – ادەبيەت، ءتىل، ءدىن جانە ت.ب. سياقتى، يدەولوگيانىڭ ەرەكشە ءتۇرى» دەپ ايتقان بولاتىن، مۇنداي تۇرپايلى كوزقاراس ن.م.سوموۆقا «باسپاحانا، كىتاپحانالار، باسپالار مەن ساۋدا ەمەس، تۇتاستاي العاندا كىتاپتىڭ ءوزى ونىڭ تاريحىڭ باياندايتىن زات» دەپ جاريالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.

الايدا، بۇل ورىندى يدەيا قابىلدانبادى، ويتكەنى، ە.ل.نەميروۆسكيدىڭ پىكىرىنشە، كىتاپتىڭ تاريحى ''وسىلايشا، ول كىتاپ تاريحى ىسىنەن، كىتاپتىڭ جاراتىلۋى مەن قوعامدىق بولمىسىن شىندىققا اينالدىراتىن مادەنيەت پەن حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سالالارىنان تولىعىمەن ءبولىنىپ شىقتى. سوندىقتان نوۆوسادسكيگە دە، سوموۆقا دا قارسىلىق بىلدىرە وتىرىپ، ول كەلەسى فورمۋلانى ۇسىندى: '' كىتاپ - تىلدىك دەڭگەيدەگى قوعامدىق سانانىڭ ءبىر ءتۇرى''. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ، ول ''كىتاپتىڭ تاريحى ... ەڭ الدىمەن ادەبيەت شىعارمالارىنىڭ جازبا تۇرلەرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى، بۇل شىعارمالاردىڭ قولجازبا جانە باسپا باسىلىمدارى تۇرىندە بولۋى قىزىقتىرادى. ادەبيەت تاريحى شىعارمالاردىڭ الەۋمەتتىك رولىنە، ولاردىڭ قوعامدىق ساناعا تيگىزەتىن اسەرىنە توقتالسا، كىتاپ تاريحىن ەڭ الدىمەن وسى شىعارمالاردىڭ ماتەريالدىق جاعىنان بەينەلەۋى جانە ونىڭ بەلگىلى ءبىر قوعامدىق قاجەتتىلىكتەرگە سايكەستىگى قىزىقتىرادى.

سۇراق تۋىندايدى: قالايشا كىتاپ بەلگىلى ءبىر وندىرىستىك قىزمەتتىڭ ءونىمى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ءوز بولمىسىنىڭ بار بولۋى (ياعني، ''ساقتاۋ، سيپاتتاۋ جانە زەرتتەۋ'') مۇمكىن؟ ويتكەنى، كىتاپ شىعارۋ، تيپوگرافيا جانە كىتاپ ساۋداسىنىڭ قىزمەتى كىتاپحانا ءىسى مەن بيبليوگرافيانىڭ قىزمەتىنەن بولەك. سوڭعىلارى ءبىر عانا پروتسەسسپەن – كىتاپتى پايدالانۋمەن عانا بايلانىستى.

ە.ل.نەميروۆسكيدىڭ ءوزى ولاردىڭ فۋنكتسيونالدىق باعدارىنداعى ايىرماشىلىقتاردى كورەدى جانە وسىنىڭ نەگىزىندە ءتىپتى ولاردىڭ تولىق اۆتونومياسى تۋرالى قورىتىندى جاسايدى. ''كىتاپ عىلىمى تسيكلىنىڭ جەكەلەگەن پاندەرىنىڭ قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلاتىن كىتاپ جانە كىتاپ ءىسى تاريحىنىڭ تولىعىمەن دەربەس بولىكتەرى تۋرالى ايتۋعا بولادى، اتاپ ايتقاندا: كىتاپ شىعارۋ تاريحى، باسپا تاريحى، كىتاپ ساۋداسى، كىتاپحانا ءىسى جانە بيبليوگرافيا تاريحى''.

ەكىنشى جاعىنان، كىتاپ جانە كىتاپ ءىسىنىڭ تاريحى – سەمانتيكالىق اقپاراتتى تاراتۋ نىسانى سەكىلدى، سونداي-اق مادەنيەت پەن حالىق شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ ءوزارا بايلانىستى جانە ورتاق مىندەتتەرىن شەشۋ جۇيەسى رەتىندە قاراستىرىلاتىن كىتاپ ءىسى، كىتاپ دامۋىنىڭ ەڭ جالپى زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيتىن كۇردەلى عىلىمي ءپان.

ۇسىنىلعان نىساندا بۇل كۇردەلى عىلىمنىڭ ءمانى بويىنشا ونىڭ بارلىق بولىكتەرى ءۇشىن ءبىرتۇتاس زەرتتەۋ وبەكتىسى دە، زەرتتەۋدىڭ ورتاق ادىستەرى دە جوق. ولاردىڭ ارقايسىسى ەكەۋىندە دە وقشاۋلانعان جانە ناقتى، تەك عىلىمدار تاريحىمەن، الەۋمەتتانۋمەن، پەداگوگيكامەن، پسيحولوگيامەن، سودان كەيىن پوليگرافيالىق تەحنولوگيا تاريحىمەن جانە ت.ب. قارىم-قاتىناسىنا ءتان. وسى پاندەردىڭ بارلىعى جيناقتالعان كىتاپتىڭ وزىنەن دە كۇردەلى قۇبىلىستى كورسەتەدى. باسقا سوزبەن ايتقاندا، زەرتتەۋشى شىنىمەن دە كىتاپپەن قانداي دا ءبىر تۇردە بايلانىستى بىرقاتار عىلىمي پاندەرمەن اينالىسادى، ولاردىڭ بايلانىستارىن تولىعىراق قاراستىرىپ، باسپا تاريحى، پوليگرافيا تاريحى جانە كىتاپ ساۋداسىنىڭ تاريحىن ءبىر كەشەنگە بىرىكتىرەتىن «كىتاپ ءىسىنىڭ تاريحى» تەرمينىن باسقاشا تۇسىندىرۋگە تىرىسۋ قاجەت. كىتاپتىڭ شىعۋ تاريحى، سونداي-اق كىتاپتى پايدالانۋدىڭ ءارتۇرلى نىساندارىنىڭ تاريحى كىتاپ ىسىمەن اينالىساتىن، بىراق ارتىق ەمەس، دەربەس عىلىمي پاندەر رەتىندە ۇسىنىلعان.

بۇل جاعدايدا كىتاپتىڭ تاريحى دەپ كىتاپتى مادەنيەتتىڭ ەرەكشە قۇبىلىسى رەتىندە زەرتتەيتىن جانە وسىعان بايلانىستى ونىڭ فورماسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىن جانە ديزاين پرينتسيپتەرىن (تابيعاتىن) زەرتتەيتىن، كىتاپتىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن جانە ونىڭ قوعامداعى قىزمەت ەتۋ ماسەلەلەرىن، سونداي-اق قوعامداعى ۇلتتىق رەپەرتۋاردىڭ قالىپتاسۋ پروتسەستەرى جانە ونىڭ پاندىك ءمانى بويىنشا (مىسالى، تەحنيكالىق كىتاپتىڭ تاريحى، اۋىل شارۋاشىلىعى، مەديتسينا جانە ت.ب.) نەمەسە تيپولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى (مىسالى، عىلىمي كىتاپتىڭ شىعۋ تاريحى، بۇقارالىق-ساياسي، بالالار جانە ت.ب.), كىتاپتىڭ قوعامدا بولۋى (مىسالى، اۋدارىلعان كىتاپتاردىڭ تاريحى، قازاقستانداعى اراب كىتابىنىڭ تاريحى جانە ت.ب. زەرتتەيتىن عىلىمي ءپان رەتىندە تۇسىنىلەدى).

باسپا ءىسى تاريحىنىڭ ءمانى – جەكە باسپالاردىڭ دا، تۇتاستاي العاندا بۇكىل باسپا جۇيەسىنىڭ دە قالىپتاسۋ جانە قىزمەت ەتۋ پروتسەسى. ونىڭ ۇستىنە باسپا ءىسىن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ماڭىزدى سالاسى، سونىمەن بىرگە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك.

باسپا ءىسى تاريحىنىڭ ءمانى بۇل بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى كاسىپورىندار، تيپوگرافيالىق ونەردىڭ ەۆوليۋتسياسى، باسپالار مەن باسپاحانالار اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ پايدا بولۋ پروتسەسى مەن پوليگرافيالىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋى.

كىتاپ ساۋداسىنىڭ تاريحى اسسورتيمەنتتىڭ قالىپتاسۋ پروتسەستەرىن، كىتاپ تاراتۋ جۇيەسىنىڭ، جەكە كىتاپ ساۋدا كاسىپورىندارىنىڭ قالىپتاسۋىن، سونىمەن قاتار كىتاپ تاراتۋدىڭ نىساندارى مەن ادىستەرىنىڭ دامۋىن زەرتتەيدى. بۇل جاعدايدا كىتاپ ەرەكشە تۇردەگى تاۋار رەتىندە، ونىڭ ماتەريالدىق تۇرىندە قاراستىرىلادى.

بۇل پاندەر جالپى بيبليولوگيالىق پاندەرمەن بايلانىستى، مىسالى، وقىرمان تاريحى. سوڭعىسىنسىز كىتاپتىڭ قوعامداعى قىزمەت ەتۋ ء(ومىر ءسۇرۋ) پروتسەسىنىڭ ءمانىن ءتۇسىنۋ دە مۇمكىن ەمەس. بۇل ءپان كىتاپ تاريحىمەن دە (وقۋ سوتسيولوگياسى) دا، بيبليوگرافيا جانە كىتاپحانا ءىسى تاريحىمەن دە (وقۋ پسيحولوگياسى مەن پەداگوگيكاسى) تىعىز بايلانىستى. بارلىق وسى پاندەردىڭ جەكە اسپەكتىلەرى قانداي دا ءبىر تۇردە كىتاپپەن جانە ءبىر-بىرىمەن بايلانىستا بولعانىمەن، ولاردىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارى تولىعىمەن اۆتونومدى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن، كىتاپ تاريحى مەن كىتاپ ساۋداسىنىڭ تاريحى كىتاپتى ءار قىرىنان زەرتتەيدى. ۇلتتىق رەپەرتۋاردىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى زەرتتەلسە، كىتاپ ساۋداسىنىڭ اسسورتيمەنتى ءبىر بولەك. كىتاپتىڭ بۇل قاسيەتىن سوناۋ حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا اتاقتى ورىس ەكونوميسى ۆ.پ.بەزوبرازوۆ «بىزدە وندىرۋشىلەردىڭ تۇسىنىكتەرى مەن تالعامدارى، جالپى ۇسىنىس جاعدايلارى تۇتىنۋشىلاردىڭ تۇسىنىكتەرى مەن تالعامدارىنان جانە سۇرانىس شارتتارىنان سونشالىقتى الشاقتايتىن باسقا تاۋار جوق»دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.

جانە بۇل كەزدەيسوق ەمەس.1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اگيتپروپ بارلىعىن ايقىنداپ بەردى. ونىڭ بۇيرىعىمەن شەشىمدەر قابىلداندى. «باتىل، جۇرەگى جاس ءار ادامعا – قولعا كىتاپ، وراق پەن بالعا» دەگەن ۇران باسپاگەرلەرگە ەشبىر نۇسقاۋ بولا المادى.

باسپا ءىسىن يدەولوگيالىق باسقارۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ونى ورتالىقتاندىرۋ

1919 جىلى جۇزەگە اسىرىلدى. ەكونوميكالىق نەگىزىنە (مەملەكەتتىك نەمەسە جەكە) قاراماستان بارلىق باسپالارعا وتە ناقتى مىندەت قويىلدى: جۇمىسشىلار مەن شارۋالار ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل كەڭەس قوعامى ءۇشىن جاڭا كىتاپ جاساۋ. بۇكىل قيىندىقتىڭ سەبەبى، كىتاپتىڭ شىعۋ سيپاتىن تۇتىنۋشى ەمەس، «ديرەكتورلىق ورگاندار» انىقتايتىن. ءتىپتى «وقۋ» ۇعىمىنىڭ كۇندەلىكتى ومىردە ورىن العاندىعى تاڭقالارلىق ەمەس. كىتاپ وقۋ كەرەك بولدى، بوس ۋاقىتتى نۇرلاندىردى، بىراق كەڭەس ادامىنىڭ وي-ءورىسىن كەڭەيتە المادى.

بارلىق سحەمالار مەن كونسترۋكتسيالار كىتاپ سياقتى كۇردەلى قۇبىلىستى، ونىڭ قوعام دامۋىنداعى ءرولىن، ۇلتتىق عىلىمنىڭ، مادەنيەتتىڭ، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەستەرىنە ىقپالىن،ت.ب. ءتۇسىنۋ ءۇشىن جاسالادى. بىراق كىتاپتىڭ قازىرگى زامانعى تاجىريبەمەن بايلانىسى انىق جانە ايقىن بولسا، وندا وتكەن تۋرالى ايتۋ ماڭىزدى ما؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ايقىن: قازىرگى عىلىمي ءبىلىمنىڭ دامۋىنىڭ ەڭ سيپاتتى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى زەرتتەلەتىن قۇبىلىسقا تاريحي كوزقاراس، ويتكەنى ەشبىر قۇبىلىس، ەشبىر پروتسەستى دۇرىس ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس، وسى پروتسەستەر مەن قۇبىلىستاردىڭ تۋ سەبەپتەرى مەن شارتتارىن ناقتىلاماي-اق، ولاردىڭ باسقا قۇبىلىستارمەن جانە پروتسەستەرمەن گەنەتيكالىق، دايەكتى بايلانىسىنسىز ءتۇسىنۋ جانە ءتۇسىندىرۋ. كەز كەلگەن ماسەلەگە دۇرىس، نىق جانە سەنىمدىلىكپەن قاراۋ ءۇشىن بۇكىل دامۋعا تاريحي كوزقاراسپەن قاراۋ كەرەك.

كەز كەلگەن قۇبىلىستى زەرتتەۋ پروتسەسىندەگى ناقتى تاريحي كوزقاراس ونىڭ قالاي پايدا بولعانىن جانە ونىڭ دامۋىندا قانداي نەگىزگى كەزەڭدەردەن وتكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس. ول سونداي-اق بولجامدى تالداۋدىڭ قاجەتتى ەلەمەنتى رەتىندە قىزمەت ەتەدى، ونسىز ماقساتتى دامۋ مۇمكىن ەمەس.

كىتاپ ءىسىنىڭ تاريحىن زەرتتەي وتىرىپ، ءبىز ونىڭ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ، عىلىمنىڭ، تەحنيكانىڭ، ت.ب. بارلىق سالالارىمەن بايلانىسىن ورناتامىز. «بارلىق عالىمدار، - دەپ جازدى اكادەميك پ.ل.كاپيتسا، - بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كىتاپسىز عىلىمي تاجىريبە مەن عىلىمي جەتىستىكتەردى تاراتۋ نەمەسە ساقتاۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جانە ونسىز عىلىمنىڭ تولىق دامي المايتىنىن جاقسى بىلەدى». ادەبيەت، ونەر، پەداگوگيكا، تەحنولوگيا، مەديتسينا، ت.ب. تۋرالى نە ايتا الامىز؟ ولاردىڭ ۇلتتىق كىتاپ شىعارۋمەن بايلانىسى بۇرىنعىدان دا تىعىز. ويتكەنى، كىتاپ قوعامنىڭ ىلگەرىلەۋىنە سەپتىگىن تيگىزەتىندەرىن تاڭداپ، ولاردىڭ جەتىستىگىن ايقىندايتىن اۋديتوريانىڭ تالعامىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ۇلتتىق رەپەرتۋار جاساۋدا قوعامعا قۇبىلمالىلىق قاجەت. اكادەميك پ.ل.كاپيتسا: «ەلدە عىلىم مەن ونەردى ويداعىداي دامىتۋ ءۇشىن عىلىمدى قوزعايتىن جانە كوركەم مادەنيەتتى دامىتاتىن شاعىن عانا بولىكتى تاڭداپ الاتىنداي عىلىمي ەڭبەكتەر مەن ونەر تۋىندىلارىنىڭ ۇلكەن جيىنتىعى بولۋى كەرەك» دەپ جازدى.بۇل تاپتىرماس جاعداي تەك باسپا-كىتاپ ساۋداسىنىڭ جۇيەلىك اينالىمىمەن قامتاماسىز ەتىلۋى مۇمكىن ەدى.

بىراق ەگەر سولاي بولسا، وندا اتالعان تارتىپتەردىڭ بارلىعىنىڭ ءوزارا بايلانىسىن ناقتىراق انىقتاپ، ولاردىڭ قايسىسى ناقتى جانە نەگە ولاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىندە «كىتاپ ءىسى» سياقتى كۇردەلى ۇعىمدى قۇرايتىنىن انىقتاۋ قاجەت. سونىمەن، مىسالى، باسپا ءىسى مەن تيپوگرافيا ءبىر رەتتى قۇبىلىستار، ءدال سولاي باسپا ءىسى مەن كىتاپحانا ءىسى تۋرالى ايتۋعا بولمايدى، ولار ءارتۇرلى زاتتار.

دەمەك، تەك تىعىز فۋنكتسيونالدىق بايلانىستار مەن ورتاق مىندەتتەر عانا وسى پاندەردىڭ كەيبىرىن ءبىر-بىرىمەن بىرىكتىرىپ، سايكەسىنشە ءبىر-بىرىنەن اجىراتا الادى. ناقتىراق ايتساق، بۇل يدەيانى سحەمالىق تۇردە بەينەلەۋگە بولادى.

سحەما 1:

سحەما 2:

جوعارىدا ايتىلعانداردان كىتاپ شىعارۋ (باسپا جانە پوليگرافيا) جانە تاراتۋ (كىتاپ ساۋداسى) قىزمەتىن عانا «كىتاپ ءىسى»(ياعني، كىتاپ شىعارۋ جانە ونى جەكە نەمەسە ۇجىمدىق ساتىپ الۋشىعا جەتكىزۋ جۇمىسى) رەتىندە قابىلداۋعا بولادى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى. سحەمالاردا كورسەتىلگەن باسقا ارەكەتتەردىڭ بارلىعى قوعامدا كىتاپتىڭ بولۋىمەن بايلانىستى پروتسەستەر بولىپ تابىلادى جانە ەندى ساتىپ الۋشىمەن ەمەس، وقىرمانمەن تىكەلەي بايلانىستى. دەمەك، ولاردى زەرتتەيتىن پاندەر (ولاردىڭ تاريحىنا كەلەتىن بولساق) ولارمەن بايلانىستى كىتاپتىڭ تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى، بىراق ءوزىنىڭ ناقتى مىندەتتەرىن شەشەدى (ولار جوعارىدا تالقىلاندى). بۇل جاعدايدا بايلانىستىرۋشى بۋىن جالپى تەوريالىق بيبليولوگيالىق پاندەر بولىپ تابىلادى، مىسالى: وقىرمان تۋرالى عىلىم، كىتاپ تيپولوگياسى، كىتاپ تاريحى جانە ت.ب.

سونىمەن بىرگە، كىتاپ ءىسى تاريحى دەپ سول نەمەسە باسقا ەلدە فۋنكتسيونالدىق جاعىنان ءبىرتۇتاس جانە كىتاپ عىلىمىنىڭ جۇيەسىنە كىرەتىن، بەلگىلى ءبىر سالاداعى كىتاپ ءوندىرىسى مەن كىتاپ تاراتۋدىڭ دامۋ فورمالارى مەن پروتسەستەرىنىڭ ەۆوليۋتسياسىن زەرتتەيتىن تاريحي پاندەر كەشەنى تۇسىنىلەدى. بۇل تۋرالى 1959 جىلى پىكىرتالاس كەزىندە ە.ي.شامۋرين ايتقان. ونىڭ پىكىرىنشە، ''كىتاپتانۋ'' ۇعىمى ەكى جاقتى. ءبىر جاعىنان، بۇل كىتاپقا قاتىستى ''مەديتسينا'', ''جاراتىلىستانۋ'', ''زاڭتانۋ'' (ولارعا ''گەوگرافيا'' دەگەندى قوسۋعا بولادى) كەشەنىنە ۇقساس عىلىمداردىڭ تۇتاس كەشەنى، ەكىنشى جاعىنان، كىتاپتانۋ تۋرالى تار ماعىنادا كىتاپتىڭ جالپى تەورياسى مەن تاريحى ماسەلەلەرىن قامتيتىن عىلىم رەتىندە ايتۋعا بولادى.

بىراق تەوريا سۇراقتارىنان ءومىر تاجىريبەسىنە جاقىندايىق.

ء''بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز قاي زاماندا دا حالىق بىرلىگىن بارىنەن دە جوعارى ۇستاعان'' دەگەن جاڭا پرەزيدەنتىمىز قاسىم جومارت توقاەۆتىڭ سوزىندەگى ۇلت بىرلىگى سياقتى قۇندىلىقتار ارباۋ سەكىلدى ەستىلەدى. ءيا، كوشپەندى بابالارىمىز كەڭ كەڭىستىكتە كوشپەندىلەردىڭ اۋىزشا ءسوزى ارقىلى ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭىستىك قۇرا ءبىلدى بىزگە قاراعاندا، ءبىز بولساق رەسپۋبليكا بويىنشا 1560 كىتاپ دۇكەنى بار بۇرىنعى «قازاقكىتاپتىڭ» كىتاپ تاراتۋ ينفراقۇرىلىمى جاعدايىندا ءبىرتۇتاس كىتاپ ساۋداسى كەڭىستىگىن ساقتاي المادىق. ول ماگاداننان برەستكە، مۋرمانسكىدەن كۋشكاعا دەيىن كسرو بويىنشا 22 500 كىتاپ ساتۋشىسى بار بۇرىنعى «سويۋزكنيگيدىڭ» ءبىر بولىگى ەدى. ''ۇلى ادەبيەت تەك قانا ۇلكەن وقىرمانمەن ىنتىماقتاستىقتا بولادى'' دەپ ب.پاستەرناك وسى ەكى قۇرامداس بولىكتىڭ ءوزارا بايلانىسى مەن ءوزارا تاۋەلدىلىگىن كورسەتەدى. بۇل كومبيناتسياعا ءباسپاسوز مينيسترلىگى دە، كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى دە بولجانباعان بولاتىن. ونىڭ ايتقانى دۇرىس بولدى، ويتكەنى ءبىزدىڭ جاعدايدا شىعارمانىڭ كوركەمدىك نەمەسە عىلىمي جاعىنان ەمەس، يدەيالىق جاعىنا باسىمدىق بەرىلگەن. رەسمي سوزدىك قوردىڭ وزىندە پايدا بولعان «سۇر ادەبيەت» ۇعىمى وسىدان شىققان. ەڭ وكىنىشتىسى، بۇل ماسەلە بويىنشا تۇتىنۋشىنىڭ پىكىرى ەشكىمدى قىزىقتىرعان جوق. ساياساتكەرلەر قاي كىتاپتى باسىپ شىعارۋ كەرەكتىگىن، قايسىسىن باسپاۋ كەرەكتىگىن وقىرماننان جاقسى بىلەتىندىكتەرىنە تەرەڭ سەندى. سوعان قاراماستان، كىتاپ شىعارۋدىڭ قىزعان جىلدارىنىڭ وزىندە «كىتاپ ساتۋشىسىنىڭ» (سويۋزكنيگي) تاپسىرىستارىن ورتالىق باسپالار جارتىسىن عانا ورىندادى.

وسىعان بايلانىستى ۇنەمى ءوسىپ كەلە جاتقان توقىراۋ سۇرانىسى جانە سونىمەن بىرگە ساتىلماعان ادەبيەتتىڭ قالدىقتارى وسۋدە. مىسالى، 1984 ج بولشەك ساۋدا جەلىسىندە 60,2 مىڭ اتالىم كىتاپ قالدى، جالپى تارالىمى 52,3 ملن دانا 1980-1982 جىلدارداعى باسىلىمدار ساتىلماعان. «ۋاقىتقا لايىق» باسىلىمداردى جوسپارلاۋ ارەكەتتەرى ءساتتى بولمادى، ويتكەنى جوسپارلاۋشىلار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ تالعامدارى ءار ءتۇرلى بولدى. ىرىكتەۋ ماقساتتى تۇردە، ەڭ الدىمەن يدەيالىق-ەستەتيكالىق سۇزگىلەۋدەن وتكىزىلدى.ال ۋاقىت وتە كەلە ەسكىرگەن باسىلىمدار ەسەپتەن شىعارىلدى. كەلتىرىلگەن شىعىنعا ەشكىم قارجىلىق جاۋاپتى بولماعان. بارلىعىنا مەملەكەت قازىناسى مەن سالىق تولەۋشىلەر جاۋاپتى بولدى. جالپى، ەشكىمگە ەشتەڭە كەرەك ەمەس، دالىرەك ايتساق، بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىن ەشكىم كورمەگەن. كسرو-نىڭ ىدىراۋىنا بۇل دا اسەر ەتكەن شىعار.

بىراق ونسىز دا ەگەمەندىك العان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان شاعىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ تسەنزۋرا بولىمىنەن شىققان سۇلتان قۋانىشەۆ تۇڭعىش اقپارات ءمينيسترى بولىپ، جاڭا ۇلگىدەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ەنگىزۋگە كىرىستى، جاڭا عانا پايدا بولعان جەكە باق-قا ققس دەپ اتالاتىن جاڭا سالىق ءتۇرىن ەنگىزىپ، مەملەكەتتىك باق-تان ونى الىپ تاستادى. ياعني، نارىقتىق ديالوگتىڭ سوزىنە تۇساۋ سالىپ، تىك مونولوگ-اگيتروپقا اق جول دەپ باتا بەردى.

كەلەسى اقپارات، مادەنيەت جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى التىنبەك سارسەنباەۆ، ءابدىلديننىڭ جوعارعى كەڭەسىن تاراتۋ يدەولوگى، مەنىڭ سول كەزدەگى «ازيا: ەكونوميكا جانە ءومىر» گازەتىندە «كىتاپ نارىعىن قالاي قۇرۋعا بولادى» دەگەن جالپى تاقىرىپتا جەتەكشىلىك ەتكەن كەزدەگى ماقالالارىم مەن توپتامالارىمنىڭ اسەرىنەن، مەنىڭ ويىمدى ءتۇسىنىپ، تۋىسى ارقىلى بۇرىنعى قازاقكىتاپتى جەكەشەلەندىرىپ، «كىتاپ الەمى» جاڭا بەلگىمەن 1997-1999 جىلدار ارالىعىندا ءومىر ءسۇرىپ جويىلىپ كەتتى. بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنداعى، مونوقالالارداعى،اۋدان ورتالىقتاردا،ەڭ ءىرى كوشەلەردەگى كىتاپ دۇكەندەرى قايدا كەتتى، تاريح ءالى ءۇنسىز. جاڭا قازاقستاندا ءار كەزەڭدەگى جەكەشەلەندىرۋ قۇجاتتارىن زەرتتەپ، ودان زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالسا، وعان قول قويعان جاۋاپتى تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋدىڭ ەش ابەستىگى بولماس ەدى.سول كەزدەگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ باسشىسى تولەگەن جۇكەەۆ قايدا قاراعان؟ ەل ءوندىرىسىنىڭ جالپى ناتيجەسى بويىنشا اسا ماڭىزدى ەمەس اينالىمعا قاراماستان، كىتاپ ساۋداسى قوعام مەن ۇكىمەت الدىندا ەڭ قۇرمەتتى ورىنداردىڭ ءبىرىن الۋى كەرەك. كىتاپ دۇكەندەرى مەن باسپالار ويلانىپ، ارەكەت ەتەتىننىڭ ءبارى توپتاستىرىلىپ، ءوز تاراپىنان ولارعا اعارتۋشىلىق پەن ۇلتتىق ءتىلدى دامىتۋعا پايدالى قىزمەت سالاسىن قامتاماسىز ەتەتىن ورتالىقتى قۇرايدى. مىنە، سىزگە مىسال. رەسەيدە 5500 باسپا فيرماسى بار، ونىڭ 3000-ى ماسكەۋ قالاسىنىڭ وزىندە، 700-ءى سانكت-پەتەربۋرگتە. ەلدىڭ نەگىزگى ينتەللەكتۋالدىق كۇشتەرى قاي جەردە شوعىرلانعانىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. نەمەسە فرانتسيانى الايىق. 66 ميلليون ادامعا ەسەپتەلگەن 30 000 باسپا فيرماسى بار، ولار ونداعان مىڭ اۆتورلىق، رەداكتسيالاۋ جانە اۋدارما مەكتەپتەرىن ۇستايدى جانە مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك تاپسىرىستار مەن تەندەرلەر ەمەس، كىتاپ نارىعىنىڭ ەسەبىنەن. ورتا ەسەپپەن ەۋروپادا 10-15 مىڭ ادامعا ءبىر كىتاپ دۇكەنى كەلەدى. وسى جەردەن ساتىپ الۋشىلاردان، باسپا كومپانيالارعا تۇسكەن ميلليونداعان ميكروينۆەستيتسيالاردىڭ قورتىندىسىنا ءومىر سۇرەدى، اۆتورلار گونورار الادى، ءارتۇرلى سالالاردىڭ رەداكتسيالىق مەكتەپتەرى جالاقى الادى جانە ت.ب. ەڭ باستىسى، ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ ۇلتتىق تىلدەرى ۇلتتىق كىتاپ شىعارۋ جانە كىتاپ تاراتۋ نەگىزىندە ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەدى. ءبىز قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك العان 30 جىل ىشىندە دايىن كىتاپ تاراتۋ ينفراقۇرىلىمىنان ايىرىلىپ، نارىقتى جوعالتىپ الدىق، بىراق 3500 مەشىت، مىڭداعان الكوماركەتتەر جانە بۋكمەرلەر سالدىق. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءۇش قاراعايدىڭ اراسىندا قاڭعىپ ءجۇرۋى جانە سالالىق جانە عىلىمي-كوپشىلىك كىتاپتاردىڭ، دۇنيەجۇزىلىك اۋدارىلعان مادەني مازمۇننىڭ تاڭداۋىنىڭ جوقتىعى تۇرعىسىنان ونىڭ سۇرانىسسىزدىعى وسىدان. ۇلتتىق باسپا ءىسىن كىم جانە قاشان تۇزەتەدى؟

بىراق ءبىز وتاندىق ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق نەگىزگە كوشىرگىمىز كەلەدى، مۇندا مامانداردىڭ ەكى ساناتى ماڭىزدى ءرول اتقارۋى كەرەك:  جاڭالىقتى جاسايتىن ينجەنەرلەر جانە جاڭا يدەيالار مەن ونەرتابىستاردى قىزمەتتەرگە، ونىمدەرگە، تەحنولوگيالىق پروتسەستەرگە جانە ت.ب. اينالدىراتىن كاسىپكەرلەر. ال بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا «عىلىمي-تەحنيكالىق» پروگرەسس، «عىلىمي-تەحنيكالىق» جاڭالىقتار، ت.ب.، ينجەنەرلىك جانە عىلىمي جۇمىستى بىرىكتىرەتىن تەرميندەر ءجيى قولدانىلادى. ال، ينجەنەردىڭ جۇمىسى مەن عالىمنىڭ جۇمىسى تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەدى:عالىم بولمىستىڭ جالپى پرينتسيپتەرى مەن زاڭدىلىقتارىن اشۋ ءۇشىن تابيعاتتى زەرتتەيدى، ال ينجەنەر قوعام الدىندا تۇرعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن بۇرىننان قالىپتاسقان زاڭدار مەن پرينتسيپتەردى قولدانادى. ينجەنەر جاڭالىقتى اشپايدى، ونى جاسايدى. ينجەنەر كاسىپكەرمەن بىرلەسە وتىرىپ، جاڭا ونىمدەردى جاسايدى جانە جاڭا ونىمدەردى جاساۋ، كۇتىپ ۇستاۋ جانە باقىلايتىن تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى دامىتادى. بيولوگيا، فيزيكا، حيميا – بارلىعى ءوز ءبىلىم سالاسىن بولەك وقيدى.بىراق تابيعاتتا ءبارى ءبىر. ولاردى بولگەن ءبىز. ويتكەنى، ادام كوبەيىپ كەلە جاتقان تابيعات قۇبىلىستارى مەن پروتسەستەرىن زەرتتەي كەلە، ونىڭ ميى قيىن جاعدايعا تاپ بولدى، ول بۇل ءبىلىمنىڭ ءبارىن تولىعىمەن سىيدىرا المادى. ال وعان توتەپ بەرۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن عىلىم، ءبىلىم، ءوندىرىس دەپ ءبولىندى. ال ءبىلىمدى الدىمەن قولجازبا كىتاپقا، ودان كەيىن ۇلتتىق باسپاسوزگە، كىتاپ شىعارۋعا كوشىرۋ قاجەتتىلىككە اينالدى. ەل ازاماتتارى سۇرانىسىنا يە قازاقشا كىتاپ شىعارۋدى نارىقتىق نەگىزدە قالىپتاستىرا الامىز با، بۇل – اشىق سۇراق.

كالۋ توكتابۋلاتوۆ، بۇرىنعى كىتاپ كاسىپكەرى،

ورال

Abai.kz

3 پىكىر