دۇيسەنبى, 30 قاراشا 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 130865. جازىلعاندار — 116187. قايتىس بولعاندار — 1990
جاڭالىقتار 1784 0 پىكىر 6 اقپان, 2013 ساعات 10:54

ۇلتتىق تاربيە بەرۋدە اكىمدەردىڭ ءرولى وتە زور

   

بەرىك ابدىعاليۇلى، ارقالىق قالاسىنىڭ اكىمى: ۇلتتىق تاربيە بەرۋدە اكىمدەردىڭ ءرولى وتە زور

- ءسىزدىڭ ارقالىق قالاسىنا كەلگەنىڭىزگە سەگىز ايداي ۋاقىت ءوتتى. وسى از ۋاقىت ارا­لى­عىندا قالانىڭ كوپ جىلدار بويى شەشىلمەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەرى قولعا الىندى. سونداي-اق ارقالىقتى جامان اتقا يەلەندىرىپ تۇرعان قيراندى ۇيلەردى بۇزۋعا دەن قويدىڭىز. سىرت ايماقتاردا ارقالىقتى دەپرەسسيالىق قالا دەپ سانايتىندار كوپ. وسىنداي جاعدايعا جەتكىزىپ تۇرعان كەشەگى قيىن-قىستاۋ كە­زەڭ­دەردە سىنىپ-قيراعان مولتەك اۋداندار ەكەنى ءسوزسىز. قيراندى عيماراتتاردان قۇتىلۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟

   

بەرىك ابدىعاليۇلى، ارقالىق قالاسىنىڭ اكىمى: ۇلتتىق تاربيە بەرۋدە اكىمدەردىڭ ءرولى وتە زور

- ءسىزدىڭ ارقالىق قالاسىنا كەلگەنىڭىزگە سەگىز ايداي ۋاقىت ءوتتى. وسى از ۋاقىت ارا­لى­عىندا قالانىڭ كوپ جىلدار بويى شەشىلمەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەرى قولعا الىندى. سونداي-اق ارقالىقتى جامان اتقا يەلەندىرىپ تۇرعان قيراندى ۇيلەردى بۇزۋعا دەن قويدىڭىز. سىرت ايماقتاردا ارقالىقتى دەپرەسسيالىق قالا دەپ سانايتىندار كوپ. وسىنداي جاعدايعا جەتكىزىپ تۇرعان كەشەگى قيىن-قىستاۋ كە­زەڭ­دەردە سىنىپ-قيراعان مولتەك اۋداندار ەكەنى ءسوزسىز. قيراندى عيماراتتاردان قۇتىلۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟

- توقسانىنشى جىلدارى داعدارىستىڭ سالدارىنان ىقشامدالۋعا ءماجبۇر بولعان قا­لالاردىڭ قاتارىندا ەڭ كوپ قيىندىق كورگەن ارقالىق قالاسى شىعار. سەبەبى بۇرىنعى تور­عاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى بولعان شاھاردىڭ ينفراقۇرىلىمى وبلىستىق اۋقىمعا ساي جا­سا­لىنعان ەدى. ءبىرتالاي ادامعا تابىس كوزى بول­عان زاۋىت-كومبيناتتار، الەۋمەتتىك نىسان­دار جۇمىس ىستەپ تۇردى. وسىنداي داۋىرلەپ تۇرعان وبلىستىڭ ىقشامدالۋىنا نە سەبەپكەر بول­دى؟ داعدارىستىڭ ەڭ ءبىرىنشى تولقىنى - زاۋىتتار جابىلا باستاعاندا ەتەك الدى. جۇمىسسىز­دىق­تىڭ سالدارىنان حالىق باسقا ايماقتارعا قو­نىس اۋدارا باستادى. ەكىنشىدەن، وبلىستىڭ جابىلۋى اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. ودان كەيىن جىلۋ، جارىق، سۋ تۇراقتى بەرىلمەي، قالانىڭ بەرتىن كەلە تۇرعىزىلعان شەتتەگى شاعىن اۋدانداردا جۇرت ۇيلەرىن تاستاپ، ۇدەرە كوشە باستادى. وسىنداي قيىن وتكەلدەردى باستان كەشىرگەن بۇرىنعى وبلىس ورتالىعىندا قازىرگى تاڭدا شامامەن 200-گە جۋىق قيراندى عيمارات بار. ايتايىن دەگەنىم، ارقالىق وزگە ەلدى مە­كەندەردەي شاعىن قالا ەمەس، بۇرىنعى وبلىس ورتالىعى بولعاسىن بۇزىلعان ۇيلەرى دە از بول­عان جوق.

الايدا ارقالىقتىڭ بۇرىن جاسالعان وب­لىستىق ينفراقۇرىلىمىنان ءبىراز نىساندار امان قالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك. مىسالى، جالعىز تورعاي وڭىرىنەن عانا ەمەس، رەسپۋبليكانىڭ ءتۇرلى وبلىستارىنان كەلگەن جاستارعا ءبىلىم بەرىپ جاتقان ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى، ءتورت كوللەدج، ءبىر كاسىپتىك ليتسەي، وبلىستىق جاسوسپىرىمدەر تەاترى، وبلىستىق دالا ولكەسى تاريحى مۇراجايى، ايماقتىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى، تاعى باسقا ماڭىزدى مەكەمەلەر جۇمىسىن توقتاتقان جوق. بىلاي قاراپ تۇرساڭ، بۇزىلعان ۇيلەردەن باسقا، ار­قالىقتى دەپرەسسيالىق قالا دەيتىندەي دانەڭە دە جوق.

ارينە، شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ماسەلەلەر بار. سونىڭ ءبىرى - باعاسى قىمباتقا تۇسەتىن مازۋت وتىنى. ارقالىقتىڭ جىلۋ بەرەتىن قا­زاندىقتارى تەك مازۋتپەن عانا جۇمىس ىستەيدى. قالا قىستان امان شىعۋى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىلىنا قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ تۇرادى. تاياۋ جىلدارى تاس كومىر جاعاتىن قا­زاندىق سالۋ جوسپاردا بار. بۇل جوبا ىسكە اسسا، قالانىڭ كوپتەن كۇتكەن وزەكتى ماسەلەسى شەشى­لەدى. ءۇش-ءتورت جىلدا قۇرىلىسى اياقتالاتىن ارقالىق - شۇباركول تەمىر جولىن ەسەپكە ال­عاندا، تاس كومىر جاعاتىن قازاندىقتىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولارىن باعامداۋ قيىن ەمەس.

سوندا، قالانىڭ بەدەل-بەينەسىن ءتۇسىرىپ تۇرعان ءبىر نارسە عانا قالادى. ول، جاڭاعى، بۇزىلعان عيماراتتار. ەگەر ولاردان قۇتىلاتىن بولساق، ارقالىق، شىن مانىندە، ادەمى شاعىن قالا بولىپ شىعا كەلەدى. ولار تەك ەستەتيكالىق تۇرعىدان جاعىمسىز اسەر بەرىپ تۇرعان جوق، قالا تۇرعىندارىنا تىكەلەي قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. باسىم كوپشىلىگى اپاتتىق جاعدايدا. ارقالىققا كەلگەن كۇننەن باستاپ، تەرەزەلەرى ۇڭىرەيىپ تۇر­عان ۇيلەردەن قۇتىلۋدىڭ جولدارىن ىز­دەستىردىم. ولاردى تاباندا بۇزىپ تاستاۋ دا وڭاي شارۋا ەمەس. الدىمەن ءار ءۇيدى تەحنيكالىق ساراپتامادان وتكىزىپ، ارنايى قۇجاتتارىن دايىنداۋ كەرەك. بۇل جۇمىستى جاقىندا اياق­تاپ، ۇكىمەتكە ءوز ۇسىنىسىمىزبەن بىرگە تاپ­سىر­عان بولاتىنبىز. ۇسىنىسىمىز قولداۋ تاۋىپ، تاياۋ ۋاقىتتا ولاردى باعىتتى جارى­-لىس ادىسىمەن قۇرتۋعا قوسىمشا قاراجات بو­لىنەتىنى ۋادە ەتىلدى.

- ءسىز قالاعا اكىم بولىپ تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ اكىمدىكتىڭ جۇمىسى جاڭا فور­ماتقا اۋىستى. ءبىر بايقاعانىمىز، ءار ءىستىڭ جاريالى تۇردە جوسپارى بولعانىن قالايسىز. مىسالى، ارقالىق قالاسىن اباتتاندىرۋ جونىندەگى بۋكلەت. وندا ناقتى جىل اياعىنا دەيىنگى جۇمىستار دەرەكتەرمەن، سالىستىر­مالى فوتوسۋرەتتەرمەن كورسەتىلگەن. بۇگىندەرى وسىنداي ۇلگىدە قالانىڭ جانە ءار اۋىلدىڭ دامۋ جوسپارلارى ازىرلەنۋ ۇستىندە. بۇل cىزگە دە، ءار اۋىل اكىمىنە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى بەلگىلى. الدىن الا بەرىلگەن ۋادەنى ورىنداۋدا قيىندىقتار تۋىپ جاتپاي ما؟ جانە وسىنداي فورماتتا جۇمىس اتقارۋ قان­شالىقتى ءتيىمدى؟

- اكىمدىكتىڭ قاي شارۋاسى بولماسىن، ودان حالىق حاباردار بولۋى ءتيىس. ءبىر جوبا بەلگىلەندى مە، ول قاشان ورىندالاتىنى جانە قانداي بو­لاتىنى جايىندا تولىق ماعلۇمات حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنىلۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان بۇل حالىق ءۇشىن ءتيىمدى، ەكىنشىدەن، اكىمدەرگە دە ناقتى جۇمىس جوسپارى.

اكىمدەرمەن قوسا، مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر­دىڭ جۇمىسى دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى حالىققا جەتكىزىلىپ تۇرۋى كەرەك. بۇل «ءبىز وسىنداي جۇمىستاردى اتقاردىق» نە بول­ماسا «وسىنداي شارالاردى جوسپارلاپ قويدىق» دەپ ماقتانعان ەمەس. بۇل - حالىق الدىنداعى ەسەپ. سەبەبى اكىمدەر دە، مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر دە حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.

ارينە، حالىقپەن جوسپارلارىڭمەن ءبولىسىپ، تاياۋ ۋاقىتتا قانداي جۇمىس اتقاراتىنىڭدى بەلگىلەپ كورسەتۋ - قوسىمشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. قيىندىق تا بولادى، بىراق حالىق­تىڭ سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىڭدى جۇمسايسىڭ. سوندىقتان كەزدەيسوق ادام اكىم بولماۋى كەرەك، ءوز مۇمكىندىگىن باعامداي الا­تىن ادامدار عانا اكىمدىك قىزمەتتە بولۋى شارت دەپ ەسەپتەيمىن.

- وسى ورايدا، اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ تۋ­رالى پىكىرىڭىز قانداي؟ اكىمدەردى سايلاۋ جەر­گىلىكتى حالىققا كانشالىقتى ءتيىمدى؟

- جالپى، مەن تەك اۋىل ەمەس، قالا مەن اۋدان اكىمدەردىڭدە سايلانۋىن قالايمىن. ونىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ اكىمگە سايلاۋ وتەتىن بولسا، دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋالدى ۇگىت-نا­سيحاتىندا ايتىلاتىن ۋادەلەر سياقتى ءار ۇمىتكەر «مەن ناقتى وسىنداي جوبالاردى قولعا الامىن» دەپ وزىنە بەلگىلى ءبىر مىندەت جۇكتەر ەدى. سايلانعان كەزدە حالىق سول مىن­دەت­تەردىڭ ورىندالۋىن تالاپ ەتۋگە قۇقىلى بو­لادى. ەگەر اكىم بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداي الماسا، ونى قىزمەتىنەن مەرزىمىنەن تىس شەت­تەتۋگە زاڭدا تەتىك بولۋى كەرەك. سوندا اكىم­دەردىڭ الدىندا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداۋ مىن­دەتى تۇرار ەدى.

- اكىمدىك تاجىريبەنى ۇلىتاۋدا باستاپ، جەزقازعان قالاسىندا دا وزىندىك قولتاڭبا­-ڭىز قالدى. ءبىر سوزىڭىزدە «اكىمدەر تەك ەكو­نو­ميكالىق، الەۋمەتتىك سالالارمەن شەكتەلىپ قالماۋى كەرەك. حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىنە دە اسا كوپ ءمان بەرۋلەرى ءتيىس» دەپ ايتقان ەدىڭىز. اكىمدەرگە تالاپ قانداي بولۋ كەرەك دەپ وي­لايسىز؟

- اكىم تەك ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونومي­كالىق دامۋىنا عانا جاۋاپتى ەمەس. ول زا­مان­نان وتتىك. بۇگىن اكىمدەرگە جان-جاقتى بولۋ تالاپ ەتىلەدى. ءوزىمنىڭ اكىمدىك قىزمەتتەگى از­دى-كوپتى تاجىريبەمە سۇيەنە وتىرىپ، حالىق­تىڭ مۇڭ-مۇقتاجى ەڭ اۋەلى تۇرمىستىق ماسەلە­لەرگە بايلانىستى بولىپ جاتاتىنىن ايتا كەتكەنىم ءجون. حالىقپەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ تالاپ-ۇسىنىستارىن تىڭداعاندا، تۇرعىن ءۇي، كوممۋنالدىق قىزمەت، تازالىق، الەۋمەتتىك نىساندارعا قاتىستى ماسەلەلەر ءجيى تىلگە تيەك بولىپ جاتادى. سوندىقتان اكىمدەر وسى سالا­لارعا ايرىقشا كوڭىل بولۋلەرى قاجەت، كەزەك كۇتتىرمەيتىن كۇندەلىكتى تۇيتكىلدەردى شەشۋگە ءتيىستى. بىراق حالىقتىڭ رۋحاني ومىرىمەن دە ەتەنە اينالىسۋ مىندەتى شەت قالماسا قۇبا-قۇپ.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، جەكە-دارا مەملەكەت بولىپ قالىپتاسا باستاعان ەلەڭ-الاڭ شاقتا قالالاردىڭ، اۋىلداردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدى قاجەت ەتتى. ولاردى وڭ­تايلى شەشۋ ءۇشىن اكىمدەر كوممۋنالدىق سالا­نىڭ نە بولماسا شارۋاشىلىق سالاسىنىڭ بىل­گىرى بولسا، بارلىعى دا قوش كورىپ جاتتى. اري­نە، قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە اكىمدەردىڭ بۇل سالالارداعى تاجىريبەسى كۇردەلى تۇيىن­دەردىڭ شەشىلۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەي قويمادى. سوندىقتان اكىم كوممۋنالدىق، شارۋاشىلىق سالالاردىڭ مامانى بولسا، ول اكىمدىك قىزمەتكە ەڭ لايىقتى ادام دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقانى شىندىق.

ال بۇگىنگى كۇنى، قۇدايعا شۇكىر، ەلىمىز قيىنشىلىقتى ارتقا تاستاپ، قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. قالانىڭ كۇندەلىكتى شارۋاشىلىق جۇ­مىستارى ءبىر بولەك، مۇنىڭ سىرتىندا قازىر وسال ءتۇسىپ جاتقان ۇلتتىق تاربيە جۇمىستا­رىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى كەرەك. ۇلتتىق مىنەز، ۇلتتىق جىگەر، ۇلتتىق سانا-سەزىم قا­لىپتاستىرۋ، ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ ىسىنە اكىم­دەر بەل شەشە ارالاسسا، ەلىمىزدىڭ بولاشاعى باياندى بولارى ءسوزسىز. ءتىپتى ءار اۋىلدىڭ اكىم­دەرىنەن باستاپ مەكتەپتەگى مۇعالىمدەرگە دەيىن ۇلتتىق تاربيە ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ، حا­لىقتىڭ رۋحاني ءومىرىن جانداندىرۋعا ءوز ۇلەس­تەرىن قوسۋلارى كەرەك. ۇلتتىق تاربيە جولىندا اكىمدەردىڭ ءرولى وتە زور. وسىعان دۇرىس كوڭىل بولىنبەي كەلەدى.

ءبىر مىسال كەلتىرەيىن، مەن اۋدانعا بارعان­دا، «سەن اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ مامانى ەمەسسىڭ عوي» دەپ، ال قالاعا بارعاندا «سەن كوم­مۋنالششيك ەمەسسىڭ عوي» دەپ سەنىمسىزدىكپەن قاراعاندار بولدى. مال شارۋاشىلىعى دامى­عان ەلدى مەكەندە اكىم زووتەحنيك نە ۆەتەرينار بولۋ شارت ەمەس، اكىمنىڭ جۇمىسى - ۇيىمداس­تىرۋ، جاڭا مەملەكەتتىك مەنەدجەر بولۋى كەرەك. سول سياقتى كوممۋنالدىق، شارۋاشىلىق ماسەلەلەرى شاش ەتەكتەن اساتىن قالالاردا كوممۋنالدىق سالانىڭ مامانى بولۋ مىندەت ەمەس. اكىم ءار سالادان حابارى بولۋى كەرەك. ءار سالانىڭ مىقتى ماماندارىنىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ كەرەك. ناقتى پروبلەمالاردى انىقتاپ، باسىم باعىتتارىن بەلگىلەپ، قارا­ماعىنداعى مەكەمەلەرگە تاپسىرما بەرىپ، قا­جەت قاراجاتىن تاۋىپ، ورىندالۋىن قاتال با­قىلاۋعا الۋى كەرەك.

ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى - رۋحاني ماسەلەلەر. حالىقتىڭ رۋحاني ءومىرىن جانداندىرۋعا، ۇلت­تىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋگە اكىم ارالاس­پاسا، ونىمەن كىم اينالىسادى؟ جارايدى، ۇلت مۇددەسىن العا تارتقان مادەنيەت، ونەر قايرات­كەرلەرى بار، اقساقالدار بار، دەگەنمەن دە ەگەر اكىمنەن قولداۋ بولماسا، بۇل ءىستىڭ ىلگەرى باسۋى ەكىتالاي.

- ارقالىق قالاسىنا قاراستى 19 اۋىل بار. سول ەلدى مەكەندەردىڭ، ءسىز ايتىپ وتكەن­دەي، رۋحاني ومىرىنە قانشالىقتى نازار اۋدا­رى­لۋدا؟

- ارقالىقتىڭ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ءتۇيىن­دى ماسەلەلەرىن شەشىپ، ەندى اۋىلداردىڭ جاع­دايىن جاقسارتۋعا بەل بايلادىق. ءار ەلدى مە­كەننىڭ تاياۋ ءۇش جىلعا ارنالعان كەشەندى دامۋ جوسپارىن قابىلدادىق. ال رۋحاني، مادەني ومىرىنە كەلەتىن بولساق، جالپى، تورعاي تا­لانتتارعا كەندە ەمەس. وسى وڭىردەن تالاي اقىن-جازۋشىلار، ونەر قايراتكەرلەرى، عا­لىمدار تۇلەپ ۇشقان. سوندىقتان اۋىلداردىڭ مادەني-رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىنە قولداۋ كور­سەتۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. مىسالعا، اۋىلداردىڭ بىردەن-ءبىر رۋحاني وشاقتارى - مادەنيەت ۇي­لەرى مەن كىتاپحانالاردى الايىق. سول مادەنيەت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندەردەن جۇمىس اۋقىمىن كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەيىن دەسەڭ، الاتىن ايلىقتارى ماردىمسىز. سول سەبەپتەن، اۋىل­داردىڭ ءار كىتاپحاناشىسى مەن مادەني قىز­مەتكەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كوتەردىك، قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتىك، عي­ماراتتارىن جونگە كەلتىرۋگە كومەكتەسىپ وتىر­مىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بارلىق جاعدايىن جاساپ بەرۋگە كۇش سالۋدامىز. ەندى اۋىلدىڭ جاس جەتكىنشەكتەرىن مادەنيەت، ادەبيەت الەمى­نە جەتەلەۋگە، مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالارعا مولىنان تارتۋعا مۇمكىندىك مولايادى دەگەن سەنىمدەمىز.

سونىمەن قاتار ەلدى مەكەندەر مەن كوشە اتاۋلارىنا ءالى دە ادىلەتتى باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمىن بە­رۋ - ۇرپاق تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزدى كىلتى. جات ەلگە بودان بولماي، ەلىنىڭ ازات بولۋىن اڭساعان قانشاما اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسىمى، وكىنىشكە قاراي، اتالماي جاتىر. ارقالىق ايماعىنىڭ اۋىلدارىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن كومسومول­سكايا، پرولەتارسكايا، لەنينا دەگەن سياقتى كوشەلەر بار. فۋرمانوۆو، تسەليننىي، ميرنىي، مولودەجنىي دەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارى دا بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان وزگەرتىلمەي كەلە جاتىر. جاقىندا ءوڭىردىڭ زيالى قاۋىمىمەن كەزدەسىپ، ەلدى مەكەندەر مەن كوشە اتاۋلارىن وزگەرتۋ ماسەلەسىن تالقىعا سالدىق. جالپى، 130-عا جۋىق ەلدى مەكەن مەن كوشە اتاۋلارىن اۋىستىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.

جالپى، اۋىلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ ءۇشىن، مۇم­كىن، ءبىر يدەولوگيالىق جۇمىس قاجەت شىعار. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە قالادان اۋىلعا، قالادان تىس جەرلەرگە كوشۋ ءۇردىسى ەتەك الىپ بارادى. 2010 جىلى استانادان ۇلىتاۋعا بار­عاندا، «اۋىلعا بارايىق»، «اۋىل ءۇشىن قىزمەت ەتەيىك» دەپ شاقىرعان بولاتىنمىن. ءبىلىمدى، ىسكەر ازاماتتار ءومىر بويى اۋىلداردا تۇرماسا دا، ءۇش-ءتورت جىل قىزمەت ەتسە، اۋىلدىڭ جاع­دايى ءبىراز وڭتايلانىپ قالارى داۋسىز. اۋىل­دان شىققان قانشاما اتاقتى عالىمدار، اقىن-جازۋشىلار، ونەر قايراتكەرلەرى بار، سولارعا دا ۇندەۋ تاستاعان بولاتىنبىز. اۋىلدىڭ جاستارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ، تاجىريبەلە­رىمەن بولىسسە، اۋىلدى وركەندەتۋگە قوسار ءبىر­شاما ۇلەس بولار ەدى.

وسكەلەڭ ۇرپاققا، اسىرەسە، اۋىل جاستارى­-نا ۇلگى-ونەگە بولارلىقتاي تۇلعالار اۋاداي قاجەت جانە ەلەۋلى جەتىستىككە جەتۋ ءۇشىن ولاردىڭ الدىنا ماقسات قويا ءبىلۋ كەرەك. كوپ­تەگەن جاستاردا ماقسات جوق، ىنتاسى از، سونىڭ سالدارىنان قاي جەردە بولماسىن، بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتە الماي جۇرەدى. بۇل ورايدا اۋىلعا تانىمال تۇلعالار بارىپ، جول كور­-سەتىپ، ءجون سىلتەسە، قابىلەتتەرىن اشىپ، ولاردى دامىتۋعا كومەكتەسسە، ماقساتشىل جاستار كوبەيە تۇسەرىنە كامىل سەنەمىن.

تاعى ءبىر كوڭىل قۋانتارلىق ءۇردىس - اتا-بابا قۇرمەتىنە زيراتتاردى كوتەرىپ، تاس قويىپ جاتقان ازاماتتار كوپ. بۇل دا بولسا ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى، اتا-بابا ال­دىن­داعى پەرزەنتتىك پارىزدىڭ يگى نىشانى. سىرت­تا جۇرگەن ازاماتتار ەلدى ساعىنىپ، اتا-بابالار ارۋاعىنىڭ قۇرمەتىنە بەيىتتەردى كوتەرۋگە، ولاردى تازالاۋعا نيەت ءبىلدىرىپ جاتقانى - قۇپتارلىق ءىس دەپ بىلەمىن.

اۋىل - قازاقتىڭ كونە عاسىرلاردان بەرى ءتۇپ قازىعى بولعان. ءار قازاق بالاسى ەلىمىزدىڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا ءوسىپ، ەرجەتكەن. سون­دىق­تان قازىرگى قالا تۇرعىندارى جاز ايلا­رىندا بالالارىن اۋىلدى جەرلەرگە ءبىر-ەكى ايعا جىبەرسە، اۋىل ومىرىمەن ەتەنە تانىس،

ەلىن قۇرمەتتەيتىن، جەرىن باعالايتىن، اۋىلمەن بايلانىسىن ۇزبەيتىن ۇرپاق وسەرىندە داۋ جوق. بايتاق ەلىمىزدىڭ كەڭ جازيرا دالاسىندا قوي باعىپ، قىمىز ءىشىپ، قۋىرداق جەپ، اسىق ويناپ وسكەن ۇرپاق ەش ۋاقىتتا اۋىلدى ۇمىتپاي­تىنى اقيقات. بۇل دا اۋىل كوشىن ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالعان يدەولوگيالىق جول، سوندىقتان وسى شارۋا قولعا الىناتىن بولسا، بولاشاقتا وڭ ناتيجەسىن بەرەرى ءسوزسىز.

قالالاردان شالعاي جاتقان ەلدى مەكەندەردە تاريحي تۇلعالارعا تاعزىم ەتۋ ءۇردىسى دە باي­قالادى. تاريحتا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان سول ەلدىڭ اسىل پەرزەنتتەرىنە اس بەرىلىپ جاتادى، بۇل دا ەلدى بىرىكتىرەتىن، اۋىل جۇرتىنىڭ ىنتىماعىن نىعايتا تۇسىرەتىن ىزگى شارۋا. اۋىل - ۇلت سانا-سەزىمىنىڭ دىڭگەگى، رۋحاني ازىق الار ورنى. قالاداعى ازاماتتار اۋىلدان رۋحاني كۇش-ءنار الىپ وتىراتىنى سودان.

قازىر لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەن تاپال­داي ازاماتتار اۋىلعا ات باسىن ءجيى بۇرىپ تۇر­مايتىنى شىندىق. زەينەتكەرلىككە شىققاندا عانا اۋىلعا دەگەن ساعىنىشى ويانىپ جاتاتىن جانداردى كەزدەستىرىپ ءجۇرمىز. قولىندا مۇم­كىندىگى بار شاعىندا اۋىلدى كوركەيتۋگە ات­سا­لىسسا، ەرتەڭ سول يگى ىستەردىڭ قىزىعىن ءوزى كور­مەي مە؟ ءبىر جاعىنان، ەلدىڭ دە ىقىلاسىنا، ريزاشىلىعىنا بولەنەر ەدى جانە وزگەگە دە ۇلگى بولار ەدى.

- وزگەنى ۇگىتتەۋدەن بۇرىن، ءوزىڭىز قانداي ۇلگى كورسەتەر ەدىڭىز؟

- ۇلگى دەمەكشى، مىسالى، اۋىلىم تەرىساق­قاندا كەلەر جىلى اتالىپ وتەتىن كەنەسارى حاننىڭ حاس باتىرى جانايدار ورىن­بايۇلى­نىڭ 200 جىلدىعىنا وراي ءوز قاراجاتىمىزعا ەسكەرتكىش ورناتىپ جاتىرمىز. سونداي-اق اۋىلدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن جەكەمەن­شىك مۇراجاي تۇرعىزۋ ويىمدا بار. قازىر اۋىل­داردا كوپتەگەن جومارت ازاماتتار مەشىت سالىپ بەرىپ جاتىر، ال ەندى اۋىلدىڭ وتكەنىنەن ونەگە الۋعا جول اشاتىن، اتا-بابالاردىڭ تاعى­لىمدى ىستەرىن ۇلىقتايتىن بىردەن-ءبىر مادەني وشاق - مۇراجاي اشۋ دا قاجەت شارۋا دەپ بىلەمىن. بۇگىندە اۋىلدا مەشىت بار، مادەنيەت ءۇيى دە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ەندى مۇراجاي اشۋ­دى قولعا الىپ، الداعى ۋاقىتتا سول نىساندى ۇكىمەتكە تارتۋ ەتۋگە بەل بايلادىم. اللا بۇيىرتىپ، ءىسىم وڭعا باسىپ جاتسا، بۇل جوبا اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا از دا بولسا سەپ تيگىزبەك. سەبەبى قوسىمشا ءتورت-بەس جۇمىس ورنى اشىلادى.

- ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ال­دا­عى ونجىلدىقتارعا قاتىستى ءبىراز ستراتەگيا­لىق ماقسات-مىندەتتەر ايقىندالدى. اتالعان باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ءوز باسىڭىز قالاي پايىمدايسىز؟

- بيىلعى جولداۋ ۇلت پەن ءتىل تاعدىرىنا قاتىستى تۇجىرىمدامالارىمەن، دەربەس­تىگى­مىز­دىڭ نىعايۋىنا باعىت بەرەتىن ماسەلەلەردىڭ كوتەرىلۋىمەن ماڭىزدى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ءبىز شىن مانىندە، دەربەس مەملەكەت بو­لىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن وسى ماسەلەلەرگە كوپ كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. سەبەبى ەلىمىزدە سوڭعى جىل­دارى قازاقتاردىڭ ۇلەس سانى كوبەيىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىككە يەلەنگەن شاقتا مەملە­كەتىمىزدە قازاقتار سانى 40 پايىز شاماسىندا بولسا، قازىر 65 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. ەندى سان­نان ساپاعا اۋىسۋ ۋاقىتى ءوتىپ بارادى. سون­دىقتان ەلىمىزدەگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءوز تىلىندە سوي­لەيتىن، ءوز ۇلتىن ماقتان ەتەتىن ازاماتتار تار­بيەلەۋ ماسەلەسىن ءبىرىنشى كەزەككە قويعان ءجون.

- ال جولداۋداعى قازاق ءتىلى شىن مانىن­دەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە، ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى اتايتىن بولامىز دەگەن تۇجىرىمىنا قانداي پىكىر ايتار ەدىڭىز؟

- «قازاق مەملەكەتى» دەپ اتالسا، ارينە، ءجون. الايدا ول تەك تىلگە عانا بايلانىستى ەمەس، قازاقي سانا-سەزىمگە، ۇلتتىق ءىس-قيمىلعا بايلانىستى. جالپى، «قازاقستان» دەگەن «قازاق مەملەكەتى» دەگەن ۇعىم. ال قازاق تى­لىندە سويلەگەننىڭ ءبارىن دە «قازاق» دەپ اتاۋ قيىن. قازاق تىلىندە سويلەپ ءجۇرىپ، ءوز ەلىن توناپ، قازاققا قاستاندىق جاسايتىندار بار. «قازاق» دەگەن اتاقتى الەۋمەتتىك، ساياسي قا­-عيدا رەتىندە دە قاراستىرعان ءجون. سوندىقتان ءبىز ەڭ بىرىنشىدەن، بوداندىق سانادان ارىلىپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمدى، ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى بويىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ءبىز ءوز ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەپ، حالقىمىزدى اسىل قۇن­دىلىقتارىن وزگەدەن جوعارى قويا ءبىلۋىمىز مىندەت.

قازاق باۋىرمال حالىق قوي. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە كوپتەگەن ەتنوستاردىڭ ءبىر شاڭىراق استىندا بىرلىك پەن ىنتىماقتى تۋ ەتىپ عۇمىر كەشۋدە. بىراق وسى جەردىڭ يەسى قازاق ۇلتى بولعاندىقتان، ءار قازاقتىڭ بويىندا مەملەكەت­شىلدىك قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇرمەت، ۇلتقا دەگەن جاناشىرلىق ءتان بولۋى ءتيىس. سوندىق­تان ءوزىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىمىزدى وزگەدەن جوعارى ۇستاۋعا قورىقپاۋ كەرەك.

- ەلباسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىن قازاق ءالىپبيىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋ تۋرالى تاپ­سىرماسى ەل ىشىندە كوپ تالقىلانىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟

- تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، ەگەمەندى ەل اتانساق تا، رۋحاني تۇرعىدا تاۋەلسىزبىز، دەر­بەسپىز دەپ ءالى ايتۋ قيىن. نەگە دەسەڭىز، اق­پاراتتىق كەڭىستىگىمىزگە رەسەيدىڭ ىقپالى زور بولىپ تۇر. جازبامىز ورىستىڭ كيريلليتسا­سىنان لاتىن قارپىنە كوشەتىن بولسا، ءتۇپ تا­مىرىمىز ءبىر تۇركى تىلدەس ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز جاقىنداي تۇسەتىنى داۋسىز. لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى - وسى. بۇل - مەن ءۇشىن ساياسي جوبا. تۇركى تىلدەس ەلدەرمەن بايلانىسىمىزدى نىعايتۋ كەرەك، سەبەبى ولاردىڭ مادەنيەتى دە، ءتىلى دە، رۋحانياتى دا قازاققا ورتاق. بولاشاقتا وسىنداي باۋىر­لاس مەملەكەتتەردىڭ قارىم-قاتىناسى ال­شاق­تاماس ءۇشىن ءبىز قازىردەن باستاپ لاتىن ءالىپبيىن جاساپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنەتىندەي ورتاق جاز­باعا، الىپبيگە كوشۋىمىزدى قولعا الۋ كەرەك. مەك­تەپتەردە لاتىن قارپىنە بايلانىستى قو­سىمشا ساباقتارىن ەندىگى جىلدان باستاۋ قا­جەت.

- ءسىز حالىقپەن ۇنەمى بايلانىستاسىز. عا­لامتورداعى اكىم بلوگى، ءوزىڭىزدىڭ جەكە پوش­تا­ڭىز، جەكە قابىلداۋلار، ءتۇرلى قوعامدىق ءىس-شارالار جانە كەزدەسۋلەر ارقىلى جۇرت­تىڭ ايتارىنا ءاردايىم قۇلاق اسۋعا دايىن­سىز. بەلگىلى ءبىر شەشىمدەر قابىلداۋدا جۇرت­تىڭ بەرگەن اقىل-كەڭەستەرى، تالاپ-تىلەكتەرى كومەكشى بولا ما؟ مىسالى، قالانى اباتتان­دىرۋ، ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا پايدالى كەڭەستەر بەرگەندەر بولدى ما؟ قا­راپايىم حالىق اقىلىنا قانشالىقتى سۇيە­نەسىز؟

- اكىمنىڭ جۇمىسىن باعالاۋشى - حالىق. سوندىقتان اكىم مەن حالىق اراسىنداعى باي­لانىستىڭ ماڭىزى زور. جالپى، حالىقتان ءبىر تىڭ يدەيالار كەلىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن دە حالىقپەن بايلانىس قاراپايىم ادامداردى نە الاڭداتاتىنىن انىقتاپ، تارا­زىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق حالىق­تىڭ تىلەكتەرى، جىلى لەبىزدەرى كەلىپ جاتادى. شىنايى ىقىلاسپەن ءبىر شارۋانى قولعا الىپ، ونى ىسكە اسىرعاندا جۇرتتىڭ ريزاشىلىعىنا يە بولۋ - كوڭىلگە ۇلكەن دەمەۋ، جىگەر بەرەدى. جەزقازعاننان اۋىسقانىما ءبىر جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، ءالى كۇنگە دەيىن ەلەكتروندىق پوش­تاما، عالامتورداعى سايتقا حالىقتىڭ تىلەكتەرى ءتۇسىپ جاتىر. ءار ايتىلعان تىلەك، جىلى سوزدەر - ماعان قانات بىتىرەدى دەسەم، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوندىقتان ءار كەلىپ تۇسكەن العىس-تىلەكتەردى قاعازعا تىزبەلەپ جي­ناپ وتىرامىن. بۇگىن، مىنە، ارقالىقتىڭ تۇر­عىندارىنان دا كەلە باستادى.

حالىقپەن كەزدەسكەندە مەن قاراپايىم جۇرتشىلىقتىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋدى ماقسات ەتپەيمىن ءارى ول قولىمنان كەل­مەيدى دە. دەگەنمەن دە، اكىمنەن ادىلدىك ىزدەپ كەلگەندەردىڭ مۇڭىن تىڭداپ، مۇمكىندىگى بو­-لىپ جاتسا، جاردەمدەسۋدى وزىمە پارىز ساناي­مىن. حا­لىقتان قال سۇراستىرىپ، ولارمەن اڭ­گىمەلەسۋدىڭ ءوزى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. سول سەبەپتەن مەن قاشان دا بولسا حالىقتىڭ ايتارىنا قۇلاق اسۋعا دايىن­مىن.

- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

سۇحباتتاسقان

 

قايرات ەسماعانبەتوۆ

"ايقىن" گازەتى

0 پىكىر