سەنبى, 23 قاڭتار 2021
جاڭالىقتار 3731 0 پىكىر 3 جەلتوقسان, 2012 ساعات 11:12

وتاندىق ونەرتاپقىشتار ءوندىرىستى ورگە سۇيرەي الا ما؟

ونەرتاپقىشتىق قاسيەت كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان نارسە. كەز كەلگەن ۇلت تالانتتى. تەك تالانتتىڭ كوزىن اشا ءبىلۋ كەرەك. مۇنداي دارىندى ازاماتتارعا مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە، جۇمىسقا جاستىڭ قابىلەتى ويانادى. بويداعى دارىندىلىق قابىلەتكە، قامقورلىققا قاتىستى ەكەنى ءسوزسىز.

ونەرتاپقىشتىق قاسيەت كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان نارسە. كەز كەلگەن ۇلت تالانتتى. تەك تالانتتىڭ كوزىن اشا ءبىلۋ كەرەك. مۇنداي دارىندى ازاماتتارعا مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە، جۇمىسقا جاستىڭ قابىلەتى ويانادى. بويداعى دارىندىلىق قابىلەتكە، قامقورلىققا قاتىستى ەكەنى ءسوزسىز.

مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىن­شا قازاقستان قازىر يننوۆا­تسيا­لىق-يندۋستريالىق دامۋعا بەت الدى. الەمدىك وزىق تەحنولوگيا­لار ءوندىرىستىڭ ءورىس الۋىن جە­دەل­تەدى. دەمەك، ۇلكەن ءوندىرىس بول­سىن، شاعىن جەكەمەنشىك تىرلىك بول­سىن، زاماناۋي تەحنولوگيا ءونىم مەن ونىڭ وڭدەلۋىن جەڭىل­دە­تە­دى. دەمەك، بۇدان شىعاتىن قو­رى­­تىن­دى، ەرتەڭ دامۋ قارقىنى جاعىنان قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانىڭ وزىق ەلدەرىن ارتقا تاس­تاپ جاتسا، وعان تاڭعالۋدىڭ قا­جەتى جوق.
جالپى، تاريحتا مۇنداي مى­سالدار كوپ. XX عاسىردىڭ ورتا­سىن­دا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تا وي­سىراي جەڭىلگەن جا­پون­­دىقتار­دى سول ءجۇزجىل­دىقتىڭ اياعىندا تەح­نيكاسى دامىعان كوشباسشى ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى دەگەنگە و باستا ەشكىم سەنگەن جوق. مى­سالى، جاپوندىق وندىرىستىك تاۋار­لار، جاپوندىق برەند قازىر كەز كەلگەن ءۇيدىڭ تورىندە تۇر. دەمەك، سوعىستا جەرىنە اتوم بومباسى تاستالىنىپ، ماسقارا جەڭىلىسكە ۇشىراعان جاپونيا الەمدى جاۋلاپ الۋدىڭ ءبىر-اق جولى قالعانىن ءتۇسىندى. ول دۇنيەجۇزىلىك تۇتىنۋشىنىڭ ساناسىن «سوعىس­سىز تەحنيكامەن» الۋ. بۇل جا­پوندىق برەند، جو­عارىدا اتاپ وتكەندەي، كولىكتىڭ ونداعان ءتۇرى، روبوت، ەلەكتروندىق تۇرمىستىق تەحنيكالار مەن زاتتار. جاپونيا مۇنداي عا­جايىپقا قالاي جەتتى؟ اقيقاتىنا كەلسەك، جەرىندە ەشقانداي پاي­دالى قازبالارى مەن تابيعي بايلىعى جوق قوي. سوعىستان شارشاعان، نارىعى ءالى بوس الەمدى جاپوندىق بيلىك وزىق ويلى جوسپارىن ءوندىرىس ارقىلى مويىن­داتتى. جاپونيا بيلىگى ءوز الدىنا الدىڭعى قاتارلى تەح­نولوگيا مەن يننوۆاتسيانى دا­مىتۋ مىندەتىن قويدى. وتاندىق عىلىمدى دامىتتى. بۇل جوسپار 20-30 جىلدا جەمىسىن بەردى. ولار «سوعىسسىز تەحنيكا» ارقىلى الەمدىك نارىقتا جەڭىسكە جەتتى. قازىر جاپونيا الەمدە جالپى ىشكى ءونىم جونىنەن ءۇشىنشى ورىنعا شىقتى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا ارالداعى ەلدىڭ الدىندا اقش پەن قىتاي عانا تۇر.
ال بىزدە شە؟ وتاندىق عىلىمدى دامىتۋدا جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەردىڭ كوزقاراسى قانداي؟ بىزدە قازاقستاندى قار­قىندى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلاما بار…
ارينە، «بىزدە مىنانداي بار، مىنانداي بار» دەپ، اشىق جار­قىن، ماقتانىشپەن كورسەتۋگە ءالى ەرتە بولار. بىراق جۇمىس جاسا­لى­نىپ جاتىر. ناتيجە دە جامان ەمەس. ناقتىلاپ ايتار بولساق، «ين­نوۆاتسيالىق قازاقستان» اتتى باعدارلاماعا وراي كوپ شارا ءجۇ­زەگە استى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا وسىدان بىرەر جىل بۇرىن جاستار اراسىندا عىلىمي جۇمىس­تار مەن ونەرتاپقىش جۇمىسىنا قاتىستى بايقاۋ جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. ارينە، ناتيجەسى كۇتكەن­دەگىدەن دە اسىپ ءتۇستى. ال بايقال­عانى، بىزدە دارىندى جاستار مەن ونەرتاپقىش ازاماتتار جەتەرلىك ەكەن. بايقاۋعا باعىن سىناۋعا 2 مىڭننان اسا جاس قاتىستى.
ونىڭ ىشىندە وزا شاۋىپ جۇلدە العاندار ءبىر توبە. ناقتى كور­سەت­كىشكە جۇگىنەر بولساق، 21 جۇمىس جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. ال ءبىرىنشى ورىنعا يە بولعان ەكى جۇمىسقا قارجىلاي سىياقى بە­رىلدى.
ايتسا ايتقانداي، بۇل باعىتتا ەلدە جۇمىس ماقساتتى تۇردە ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر، العاشقى قادام دا جاسالىنعانىن ايتا كەتكەن ءجون.
بۇل جونىندە «سامۇرىق-قا­زىنا» قورىنىڭ يننوۆاتسيالىق ساياسات جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى عالىم امىرەەۆ بىلاي دەيدى:
- بيىلعى جىلى «سامۇرىق- قازىنا» قورى ەنشىلەس كا­سىپورىن­­دارىنىڭ سۇرانىسىنا ساي قىزمەت ەتتىك. بۇل ورايدا ءبىز وندىرىسشىلەردى ىسكە قوستىق. شىن­دىعىندا، كەز كەلگەن كوم­پانيادا شەشىمىن قاجەت ەتىپ وتىرعان پروبلەمالار مەن تەح­نو­لوگيالىق قيىندىقتار بار. سون­دىقتان كوپ جاعدايدا ۇلتتىق كومپانيانىڭ كونسترۋكتورلارى تەحنولوگيالىق جاعدايدى ءوز­دەرىن­شە شەشۋگە تىرىسادى. ال ونەرتاپقىشتار اراسىنداعى بايقاۋ وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك جا­سايدى. بارلىق جاسالعان جۇمىس­تار ساراپشىلاردىڭ وڭ باعاسىن السا، وندا وندىرىستە قولدانىلادى. مۇنداي جاعدايدا كومپانيا ونەرتاپقىشتارمەن ىنتىماق­تاستىققا شىعادى دا، ساراپ­شى­لاردىڭ جاعىمدى پىكىرىن العان جاعدايدا، تەحنولوگيا قارجى­لاندىرىلادى. ارنايى گرانت بولىنەدى. قازىردىڭ وزىندە قۋاتپەن قامتاماسىز ەتۋ، بالاما ەنەر­گەتيكا، مۇناي-گاز سالاسىنا قا­تىستى قىزىقتى جوبالار قاراس­تىرىلۋ ۇستىندە. بارلىعىن قوس­­قاندا 150 ءوتىنىش بەرىلدى.
راسىندا دا، قازىر وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا بايلانىستى وتاندىق عالىمداردىڭ جۇمىسىن وندىرىسكە ەندىرۋ ءۇشىن جاقسى، ءتيىمدى تەتىك جاسالىنىپ قويدى. ول ءۇشىن ءوندىرىسشى نەمەسە كا­سىپكەر يننوۆاتسيالىق ورتالىق­تىڭ سايتىنا كىرىپ، قانداي دا ءبىر كاسىپورىن تەحنولوگيانىڭ تە­تىگىنە مۇقتاج بولىپ وتىرسا، وندا ونەرتاپقىش ولاردىڭ باس­شىلارىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعىپ، ءوز جۇمىسىن كورسەتە الادى. وسىنداي جۇيە ارقىلى ونەرتاپقىش پەن ءوندىرىس جانە اقىرعى تۇتىنۋشىعا دەيىنگى نا­رىق­تىڭ وزىندىك ۇلگىلەرى قالىپ­تاسادى.
ال بىزدە اقىلدى باستار بار. تەك ولاردىڭ جۇمىسىن مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرىپ، كومەكتەسىپ وتىرسا، وتاندىق عىلىم سوندا عانا ورگە باسادى. كەزىندە بازبىرەۋلەر سەكىلدى، باتىسقا كەتىپ قالماي، بازاردا راديونىڭ ءارتۇرلى بولشەكتەرىن ساتىپ كۇن كورىپ جۇرگەندەردى ومىردەن كەزدەستىرۋگە بولادى. تەحنيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى ۆاديم گەورگيەۆيچ نەكراسوۆتى قىزمەتتىك باسپالداق تا، اقشا دا قىزىقتىرعان ەمەس. ونىڭ ءومىر بويعى سۇيىكتى ءىسى – ونەرتاپ­قىش­تىق.
بايقاۋعا ۆاديم قاتتى وتىن­نىڭ گازيفيكاتسياسى يدەياسىن ۇسىنعان ەدى. يدەيا بويىنشا سيىر تەزەگى بيوگازعا اينالادى، سونان سوڭ «جاعىمدى ءيىستى» مەتان ارقىلى اۋىلدىق جەردەگى ءۇيدى جىلىتادى. ەلدى مەكەندە ايماقتا سيىر تەزەگى كوپ ەكەنى اۋىل تۇر­عىندارىنا ءمالىم ەمەس پە؟ ولاي بولسا، نەگە بۇل «جاقسىلىقتى» كادەگە جاراتپاسقا؟!.
ال بىزدەگى «مەنمىن» دەپ ءجۇر­گەن كەيبىرەۋلەر قازىر الەمدىك مە­ديتسينادا قولدانىلىپ جۇرگەن توموگرافتىڭ قازاقستاندا جاسا­لىنعانىن بىلە مە ەكەن؟ ەڭ العاش توموگراف قازاقستاندا قۇبىر­لارداعى اقاۋدىڭ قاي جەردە ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن قولدانىلعان. ال مۇنى مەديتسيناعا پايدالانۋعا ەنگىزگەن ادام اقىرىندا نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىلدى.
ال مۇنداي نوبەل سىيلىعىنا لايىقتى يننوۆاتسيالىق ونەر قازاقستاندا بىرەۋ ەمەس، ونعا جەتەدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. قازىر ەلدە عىلىمي ويدى دامىتۋ مەن تەحنولوگيالىق جەتىلدiرۋگە ارنال­عان بارلىق مۇمكىندىكتەر جاسالىنىپ جاتىر. قازاقستان ءوندىرىسىن ورگە شىعارار، يننو­ۆاتسيالىق كوشباسشى ەلدەر قاتارىنا قوساتىن عىلىمي-تەح­نيكالىق جۇمىستار جەتەرلىك. ءبىر عانا مىسال…
قوناەۆ اتىنداعى تاۋ-كەن ءىسى ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ ويلاپ تاپقان پەرفوراتور اسپابى دا قىزعىلىقتى. اتالمىش قۇرىلعى بەتون قابىرعالاردى تەسىپ، ءارى كەز كەلگەن كومىردى جارىپ وتەدى. بۇل قۇرىلعى وندىرىسكە ەنسە، بۇ­عان دەيىنگى قۇرىلعىلاردان ءال­دە­قايدا ساپالى بولماق. سەبەبى بۇل پەرفەراتوردى بۇعان دەيىنگى قۇ­رىل­عىلارمەن سالىستىرساق، باسىمدىق جاڭا قۇرىلىمدا ەكە­نىن بىردەن بايقاۋعا بولادى. پەرفوراتور تاس ۇگىتەتىن بالعالار­مەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتيىمدى قۇرال. ينستيتۋت مامان­دارىنىڭ وپتيكالىق كومپيۋتەر تۋرالى ويى دا نازار اۋدارارلىق. وپتيكالىق كومپيۋتەر قولدا­نىسقا ەنسە، قازىرگى نوۋتبۋكتەر مەن كومپيۋتەرلەردىڭ نارىقتاعى سۇرانىسى ءبىرشاما تومەندەيدى. سەبەبى ولار وپتيكالىق كوم­پيۋتەرلەرمەن باسەكەگە تۇسە الماس ەدى. ءبىر قۋانتارلىعى، مۇ­نىڭ ءبارى ءوزىمىزدىڭ، قازاقستاندىق ءتول ونىمدەر…
تاعى مىسال، وتاندىق عالىم­دار ويلاپ شىعارعان جەل اگرەگاتى شەتەلدىك قۇرىلعىلاردى جولدا قالدىرادى دەسەك، ارتىق ايت­قاندىق ەمەس.
شەتەلدىك جەل قۇرىلعى­لا­رىندا ۇشجاقتى جەلدەتكىش ورنا­تىلعان. گەنەراتور ىسكە قوسىل­عاندا توك قوسىلادى. الايدا جەل­دىڭ باعىتى وزگەرسە، ۆينت توق­تاپ قالادى. ال الاي-دۇلەي بوران سوعىلسا، باعانا باسىنداعى جەل­دەتكىش ىستەن شىعۋى ىقتيمال.
تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوك­تورى نيكولاي سادۋاقاسۇلى بۋكتۋكوۆ (سۋرەتتە) بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى:
«شەتەلدىك قۇرىلعىمەن سا­لىستىرعاندا، ءبىزدىڭ جەل اگرەگاتى ەكى ەسە ارزان، بىراق ەكى ەسە ارتىق جۇمىس ىستەيدى. شەتەلدىك جەل قۋات ستانسالارى سەكۋندىنا 3-20 مەتر جەلدىڭ جىلدامدىعىندا ىستەسە، ەگەر جەل ودان ارى كۇشەيسە، ولاردى توقتاتۋ قاجەت. ەگەر توقتاتىلماسا، ىستەن شىعادى. ال ءبىزدىڭ قۇرىلعىلار سەكۋندىنا 70 مەتر جىلدامدىقپەن جەل تۇرىپ، داۋىل بولسا دا، شەكسىز ۋاقىتقا دەيىن ساپالى قالىپتا جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. شەتەلدىك قۇرىلعى ارنايى زاۋىتتاردا جاسالادى، ال وتاندىق جەل اگرە­گاتىن مەكتەپ شەبەرحاناسىندا قۇراستىرىپ شىعارۋعا بولادى.
وكىنىشكە قاراي، ءبىر ماقالادا قازاقستاندىق ونەرتاپقىشتار تۋرالى تۇگەل ءتىزىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس.
اكادەميك پەتر حاريتونوۆ­تىڭ (سۋرەتتە) ايتۋىنا قاراعاندا، قازىرگى تاڭدا وندىرىستىك ۇلگىلەر، جاڭا قۇرىلعى ويلاپ تابۋ ازدىق ەتەدى. ونى نارىققا ساتۋ كەرەك. ال مۇنىمەن بىزدە ەشكىم اي­نالىسپايدى. وتاندىق كاسىپ­كەر­لەر مەن وندىرىسشىلەر شەتەلدە پايدالانىپ قويعان ەسكى باتىس تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ ءتيىمدى دەپ سانايدى.
دەمەك، بۇدان شىعاتىن قو­رىتىندى، مەملەكەت وتاندىق وندىرىسكە جاڭالىق ەنگىزەتىن قازاقستاندىق ونەرتاپقىش-عالىمدارعا قاتىستى كوزقاراسىن وزگەرتۋ كەرەك. مۇمكىن، جاڭالىق ەنگىزىلگەن كاسىپورىنداردى سالىق تۇرىنەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا دەيىن بوساتۋ دا كەرەك شىعار.
ونىڭ ۇستىنە قازاقستاندا پاتەنتتى تىركەۋ قيىن، ونىڭ ۇستىنە ءوزىڭنىڭ يننوۆاتسيالىق جاڭالىق­تارىڭدى ەنگىزەتىن كاسىپورىندى تابۋ دا وڭاي ەمەس. نيەت بار، بىراق كوپتەگەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر وعان مۇمكىندىك بەر­مەيدى. سوندىقتان ونەرتاپقىشقا دا ءوز جاڭالىعىن جۇزەگە اسىرۋعا جەڭىلدىك بەرەتىن زاڭنامالار جاساۋ قاجەت شىعار. قىسقاشا ايتقاندا، قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە شىقسىن دەسەك، ەلدىڭ الدىڭعى قاتارلى يننو­ۆاتسيالىق مەملەكەتكە اينالۋىن كوزدەسەك، بىزگە بىرقاتار كەدەر­گىلەردى جەڭۋگە تۋرا كەلەدى.
الايدا بۇل سالادا العاشقى يگى، يننوۆاتسيالىق قادام جا­سالىنىپ جاتىر. سوعان قۋانۋى­مىز قاجەت.

بەرiك بەيسەنۇلى

aikyn.kz

0 پىكىر