سەيسەنبى, 24 قاراشا 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 126860. جازىلعاندار — 113646. قايتىس بولعاندار — 1945
جاڭالىقتار 1612 0 پىكىر 5 قىركۇيەك, 2012 ساعات 09:02

ساياسي پارتيالارعا قارجى كوزدەرى مەن شىعىندارىن جاريالاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك پە؟

جۋىردا كورشى رەسەيدەگى «ەدينايا روسسيا» پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى ساياسي پارتيالاردىڭ قارجى كوزدەرى مەن شىعىندارىن جىل سايىن جالپاق جۇرتقا جاريالاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك ماسەلە كوتەردى.  بۇعان دەيىن پارتيانىڭ ەسەپ-قيسابىن فەدەرالدىق سالىق قىزمەتى مەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تەكسەرىپ كەلگەن ەكەن. ال پارتيالار سايلاۋعا جۇمساعان اقشانىڭ ەسەبىن بەرۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن. رەسەيدەگى ساياسي پروتسەستەردىڭ كورشى ەلدەرمەن ساباقتاسپاي قويمايتىنى ءسوزسىز. بىزدەگى «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭنىڭ 18-بابىندا «ساياسي پارتيانىڭ جىلدىق قارجىلىق ەسەبi جىل سايىن رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز باسىلىمدارىندا جاريالانادى» دەپ جازىلعانىمەن، وكىنىشكە قاراي، كۇندەلىكتى ومىردەن وندايدى كەزدەستىرىپ جاتقانىمىز جوق.  ساراپشىلاردىڭ ءبىرى ساياسي پارتيالارعا قارجى كوزدەرى مەن شىعىندارىن جاريالاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك دەگەن وي بىلدىرسە، كەلەسى ساراپشىلاردىڭ بۇعان ايتار ءۋاجى جوق ەمەس. بۇل تاقىرىپ - ساراپشىلاردىڭ وي-كوكپارىندا.

 

جۋىردا كورشى رەسەيدەگى «ەدينايا روسسيا» پارتياسىنىڭ بەلسەندىلەرى ساياسي پارتيالاردىڭ قارجى كوزدەرى مەن شىعىندارىن جىل سايىن جالپاق جۇرتقا جاريالاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك ماسەلە كوتەردى.  بۇعان دەيىن پارتيانىڭ ەسەپ-قيسابىن فەدەرالدىق سالىق قىزمەتى مەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تەكسەرىپ كەلگەن ەكەن. ال پارتيالار سايلاۋعا جۇمساعان اقشانىڭ ەسەبىن بەرۋمەن شەكتەلىپ كەلگەن. رەسەيدەگى ساياسي پروتسەستەردىڭ كورشى ەلدەرمەن ساباقتاسپاي قويمايتىنى ءسوزسىز. بىزدەگى «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭنىڭ 18-بابىندا «ساياسي پارتيانىڭ جىلدىق قارجىلىق ەسەبi جىل سايىن رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز باسىلىمدارىندا جاريالانادى» دەپ جازىلعانىمەن، وكىنىشكە قاراي، كۇندەلىكتى ومىردەن وندايدى كەزدەستىرىپ جاتقانىمىز جوق.  ساراپشىلاردىڭ ءبىرى ساياسي پارتيالارعا قارجى كوزدەرى مەن شىعىندارىن جاريالاۋدى مىندەتتەۋ كەرەك دەگەن وي بىلدىرسە، كەلەسى ساراپشىلاردىڭ بۇعان ايتار ءۋاجى جوق ەمەس. بۇل تاقىرىپ - ساراپشىلاردىڭ وي-كوكپارىندا.

 

رۋسلان جانعازى، ساياساتتانۋشى:

ءيا

- ساياسي پارتيالاردىڭ قارجى كوز­دە­­رىن ءجا­نە شىعىندارىن جاريا­لاۋدى ءمىن­­دەتتەۋ - كۇن تارتىبىندەگى ماسە­لە­لەر­دىڭ ءبىرى. جۋىردا ەلباسى نۇر­سۇلتان نا­­زار­­باەۆ كونستيتۋتسيا كۇنىنە ار­نال­عان كە­­ڭەستە اتا زاڭىمىزعا تولىق­تى­رۋلار ەن­­گىزىلۋ مۇمكىندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل جا­ڭا­لىق سا­راپ­شىلار قاۋىمداستىعى تا­را­پى­نان ۇلكەن قولداۋعا يە بولادى دەگەن سە­نىمدەمىن، ويتكەنى كوپتەن بەرى كۇتكەن سايا­سي رەفورمالاردى ءجۇ­زە­گە اسىرۋدىڭ رە­تى كەلىپ وتىر. دەمو­كرا­تيالىق مو­دەر­ني­زاتسيا شەڭبەرىندە - پار­تيالاردىڭ ساياسي جۇيەدەگى ءرولىن ارت­تىرۋ; سايلاۋ تە­تىكتەرىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە بي­لىكتەگى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي وتىرىپ، پار­لامەنتتىڭ دارەجەسىن ارت­تىرۋ سەكىلدى ءما­سەلەلەر وزەكتى بولىپ تۇر. جالپى، حا­لىقارالىق تاجىريبەگە كوز ءجۇ­گىرت­سەك، سايا­سي پارتيالاردىڭ قارجى كوزدەرىن كە­­لەسى تارتىپتە جىكتەۋگە بولادى:

- پارتياعا ءوتۋ كەزىندە تولەنەتىن جانە مۇشە بولۋ جارنالارى;

- ينستيتۋتسيونالدىق قايىرىمدىلىق شارالاردان تۇسكەن قارجى;

- پارتيانىڭ كاسىپكەرلىك ارەكەتىنەن تۇسكەن قارجى;

- مەملەكەتتىڭ قارجىلاندىرۋى;

- جەكە قارجىلاندىرۋ.

سولاردىڭ العاشقى ەكەۋى قىسقارتى­لىپ، تومەندە كەلتىرىلگەن ۇشەۋى سوڭعى كەز­دەرى ۇلعايۋدا. بۇل - الەمدىك ءۇردىس.

ارينە، قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ زاڭناماسىنا سايكەس، ساياسي پارتيالار كاسىپكەرلىكپەن اينالىسا المايدى. الايدا سايلاۋ ناتيجە­لە­رى نەگىزىندە پارلامەنت ءماجىلى­سى­نە وتكەن ساياسي پارتيالار مەملە­ك­ەت تاراپىنان قار­جى­لان­دىرى­لادى. 

وسىلايشا، ساياسي پار­تيا­لاردىڭ قارجى كوزدەرى  وتپەلى كەزەڭدەگى ولاردىڭ تۇ­راق­تى­لىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قا­زاقستان حالقى نە­مەسە ەلەك­تورات ساياسي كە­ڭىس­تىكتە ءوزىن پارتيا ەسە­بىن­دە ءىس-ارەكەت ەتىپ جۇرگەن سايا­سي كۇشتەر­دىڭ قارجى كوزدەرىن ءبىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. سەبەبى ءاربىر سايا­سي پارتيانىڭ ارتىندا ناقتى قارجى-ءون­دىرىستىك توپتار تۇرعانى بارشامىزعا ايان. ەلدە قابىلدانىپ جات­قان ساياسي شەشىم­دەر­دىڭ قيسىنىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت. نەلىكتەن كەيبىر پارتيالاردىڭ قولىندا مەديا حولدينگىلەر شوعىرلانعان، ال قالعان پارتيالار وزىنە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن اقپارات قۇرالدارىن اشا الماي ءجۇر؟ وسى سەكىلدى ماسەلەلەردى رەتتەپ، بارلىعىنا ورتاق جانە بىردەي ساياسي مۇمكىندىكتەر بەرۋ - بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتى. وسىعان وراي ساياسي پارتيالاردىڭ قارجى كوزدەرىن جاريالاۋدى مىندەتتەۋىمىز قاجەت دەپ سانايمىن.

 

ماقسات جاقاۋوۆ، ساياساتتانۋشى:

جوق

- ساياسي ينستيتۋتتارىمىزدى دامى­تۋدا ار­نايى زاڭنامالار قابىلداپ، قول­داۋ كورسەتۋدى جول­عا قويىپ جاتقان مەم­لە­كەتپىز. سونىڭ ءىشىن­دە ساياسي پار­­تيا­لارىمىز ەشقان­داي كوم­مەر­تسيا­لىق مۇددەنى كوزدەمەيدى، ياعني كوم­مەر­تسيا­­لىق ەمەس ۇيىم رەتىندە ءوزى­نىڭ قۇقىق­تىق ءمار­تەبەسى بار. ساياسي پار­تيانىڭ مۇشە­لە­رى بە­كىتكەن جارعى بويىنشا جار­نادان تۇسكەن قا­راجاتپەن ءوز بيۋدجەتتىك قورىن تولىقتىرۋعا قۇ­قىلى. الپاۋىت ەلدەر­دە­گىدەي ءىرى پارتيا­لار­دىڭ كىرىس-شى­عىسىن جا­ريا­لاۋدى تالاپ ەتۋ ءما­سە­لەسى - بەلگىلى ءبىر سايا­سي ماقساتتان تۋىن­داعان امال-ارەكەت. ەگەر دە ساياسي الاڭدا پار­­تيالار بي­لىككە توي­تارىس بەرە الاتىنداي دەڭ­گەيى ءوسىپ با­را جات­سا، كوپ جاعدايدا ولاردىڭ قارجى كوز­دەرىن ءىز­دەي باستايدى. پار­تيالار حالىقارالىق سىرت­­قى ۇيىم­داردىڭ قارجىسىمەن جۇمىس ىستەۋى ابدەن مۇمكىن. 

ساياسي پارتيانىڭ قارجى كوزدەرى مەن شىعىسىن جاريالاۋدى تالاپ ەتۋ، ءبىر جاعىنان، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ مۇددەسىنەن تۋىنداعانىمەن، شىن ءما­نىندە، بۇدان ولاردىڭ ءالسىز تۇستا­رىن ىزدەستىرۋ ماقساتى كورىنەدى. كەز كەل­گەن پارتيانىڭ بيۋدجەتى مۇشە­لە­رى­نىڭ جارناسىنان قۇرالىپ، جا­­ساقتا­­لاتىندىقتان ونى جا­­­­ريا­­­لا­­ماۋ­عا دا قۇقى بار دەۋ­گە بولادى. پارتيانىڭ ءومىر ءسۇرۋى­نىڭ ءوزى دە جاريالىقپەن باي­لانىستى. جاريالىقپەن ءومىر سۇرەتىن پارتيالاردىڭ ءوز مۇشەلەرىنىڭ مۇددەلەرىن ءبىل­دىرىپ، اشىق تۇردە قو­عام­مەن قايناسىپ، ساياسي ومىرگە ارالاساتىندىقتان، ول قاداعالاۋدى قاجەت ەتپەي­دى. ويتكەنى  دەموكراتيالىق پرين­تسيپ­تەردى جوققا شىعارعان سياقتى بولىپ شىعادى.  پارتيا - ۇكىمەتتەن قۇرىلا­تىن مەكەمە ەمەس، ارنايى قۇزىرەتتى ورگان ەمەس. پارتيا ءوز تابيعاتىنا ساي دەموك­را­تيالىق پرينتسيپتەر نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سوندىقتان پارتيانىڭ قىزمەتىن قارجىلىق قاداعالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ تۇرعان جوق. كەرەك دەسەڭىز، بىزدەگى پارتيا­لار­دى الاتىن بولساق، ولاردىڭ بيۋدجەتى جا­ريالايتىنداي قاۋقاردا دا ەمەس. ساي­لاۋدان سايلاۋعا دەيىن «شىقپا، جانىم، شىق­پامەن» ءومىر سۇرەتىندىكتەن وزدەرىنىڭ ايماقتارداعى فيليالدارىن، كەڭسەلەرىن ۇستاپ تۇرۋعا دا قينالىپ جاتادى. ونسىز دا جاعدايى جەتىسپەي جاتسا، ولاردان مۇنى تالاپ ەتۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ زاڭ بويىن­شا پارلامەنتكە وتكەن ءۇش پارتياعا مەملە­كەت تاراپىنان قاراجات بەرىلەدى، ال قالعان پارتيالاردىڭ قوعامعا ساياسي ىقپالى باسەڭ بولىپ جاتسا، ولارعا قانداي تالاپ قوياسىز؟ بۇل دەگەنىمىز بيۋروكراتيالىق جول­مەن توقپاقتاۋ بولىپ شىقپاي ما؟ سون­دىقتان بۇل ماسەلەنى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقان كەرەمەت دۇنيە دەپ ايتۋعا بولمايدى. قارجىلىق قاۋقار­سىز، قالتاسى تەسىك پارتيانى تەكسەرۋ اقىل­عا قونىمسىز بولماق.

بەيتاراپ پىكىر

ەلنۇر بەيسەنباەۆ، قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ الماتى  فيليالىنىڭ حاتشىسى:

- ساياسي پارتيا ءوز وي-پىكىرىن اشىق ايتاتىن قوعامدىق ۇيىم بولۋى كەرەك. رەسەيدە پارتيالارعا قارجى كوزى مەن شىعىندارىن جاريالاۋ ماسەلەسىنىڭ كوتەرىلىپ وتىرعان سەبەبى اقش-تىڭ كوپتەگەن ۇيىمىنىڭ رەسەيدەگى 30 پايىز ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قارجىلاندىرىپ وتىر دەگەن اڭگىمەدەن تۋىنداعان. سول سەبەپتى رەسەي ءۇشىن پارتيالاردىڭ قارجى كوزدەرىن تەكسەرۋ - ۇتىمدى ۇستانىم. ال قازاقستاندا بۇل ماسەلەنى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى باس پارتيادان باستاپ، باسقا پارتيالار اشىق بولاتىن بولسا، كحكپ ارقاشان دا اشىق بولۋعا دايىن! پارتيانىڭ جاريالىعى - حالىق ءۇشىن جەتىستىك. ويتكەنى ءاربىر ادام جارناعا بەرگەن 30 تەڭگەسى مەن 30 مىڭ تەڭگەسىنىڭ قايدا كەتكەنىن ءبىلۋى كەرەك. جارنالىق قىزمەت كسرو-نىڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنان كەيىن  جولعا قويىلماي كەلەدى، سەبەبى حالىقتىڭ جارناعا دەگەن قۇلشىنىسى دا تومەن. پارتيانىڭ قاراجاتى دەگەن ايتۋعا دا كەلمەيتىن بولماشى عانا، سوندىقتان بۇنى مىندەتتەۋ قازاقستانعا ءالى ەرتە.

اۆتور: قۇباش ساعيدوللاۇلى

"الاش ايناسى" گازەتى

0 پىكىر