سەيسەنبى, 27 قازان 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 110684. جازىلعاندار — 105766. قايتىس بولعاندار — 1796
انە، كوردىڭ بە؟ 2071 35 پىكىر 21 قىركۇيەك, 2020 ساعات 11:51

كسرو-دا دا تەگىن ەشتەڭە بولعان جوق!..

(ومىردە تەگىن ەشتەڭە جوق نەمەسە كسرو نەگە كۇيرەدى؟)

كەڭەس وداعىندا جۇمىسشىلارى مەن كولحوز شارۋالارى «اقىسىز» پاتەرلەرگە، ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋعا اقى تولەدى. كوممۋنيستىك ديكتاتۋرانىڭ 74 جىلىنىڭ 60 جىلىندا كولحوز شارۋالارى كرەپوستنويلار جاعدايىندا بولدى. بۇل اسىرا سىلتەۋ ەمەس - سىزدەردىڭ بىرەۋلەرىڭىز مۇنى بىلەسىزدەر:

ا) 1976 جىلعا دەيىن 50 000 000 (ەلۋ ميلليون!) كەڭەس كولحوزشىسىنىڭ تولقۇجاتى بولمادى;

ب) كەڭەس كولحوزشىلار ءوز ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەلەرىمەن اينالىسا المادى: ولار وندىرگەن بارلىق نارسەنى مەملەكەت ولاردان فورمالدى تۇردە «ساتىپ الاتىن» كۇلكىلى باعامەن الدى، بۇل ناقتى نارىقتىق باعادان بىرنەشە ەسە تومەن بولدى.

كولحوزشىلاردىڭ قالاي تونالعانىن وقىعاندا جىلاعىڭ كەلەدى. 

1. دجۋگاشۆيلي-ستالين كەزىندە كولحوزدا جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن كولحوزشى اقشا العان جوق. ونىڭ جۇمىس كۇندەرى ەسەپتەلدى - ولار ەسەپ كارتوچكاسىنا كەنە قويدى. جىل سوڭىندا ءار جۇمىس كۇنىنە كولحوزشىعا بىرنەشە ءجۇز گرامم بيداي نەمەسە ءبىراز اقشا - 30-40 كوپەەك بەرىلدى. ياعني، ءبىر وتباسىنا جىلىنا بىرنەشە قاپ بيداي شىقتى - ءبىر كۇندە ءبىر بولكە نان پىسىرۋگە جەتكىلىكتى.

2. سونىمەن قاتار، مەملەكەت كولحوزشىلارعا كرەپوستنويلىق كەزەڭدەگى كورۆەيگە جانە كۆيترەنتكە وتە ۇقساس سالىقتار جۇكتەدى. كولحوز شارۋاسى سالىقتى زاتتاي تولەۋگە ءماجبۇر بولدى: ەت پەن سۇتكە - ەگەر ول سيىر ۇستاسا، اقشامەن - كەز-كەلگەن ءتىرى جانعا، ءوز اۋلاسىنىڭ جەرىنە، جەمىس اعاشتارىنا جانە ت.ب.

3. سونىمەن قاتار، جىل ىشىندە شارۋالارعا اعاش كەسۋ، جولداردى تازارتۋ، جوندەۋ جانە تاعى باسقالارىندا ءبىراز ۋاقىت اقىسىز جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلدى.

مۇنداي جاعدايدا شارۋالار قالاي كۇن كوردى؟ تەك ءوز جەكە شارۋاشىلىق ەسەبىنەن. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى كەدەي بولدى. بۇعان كەڭەس كولحوزشىلارىنا 1960 جىلدارعا دەيىن زەينەتاقى تولەنبەگەندىگىن قوسۋ كەرەك.

كەڭەس جۇمىسشىلارىنىڭ جاعدايى دا جاقسى بولعان جوق! 

بىرىنشىدەن، كەڭەس جۇمىسشىلار ءوز قالاۋىمەن جۇمىستان شىعا المايتىن كەزەڭدەر بولدى.

ەكىنشىدەن، كەڭەس مەملەكەتى كەڭەس جۇمىسشىلارىنا جانە كولحوزشىلارعا ولار وندىرگەن ءونىمنىڭ ازداعان بولىگىن جالاقى رەتىندە تولەندى.

ۇشىنشىدەن، ءتىپتى بۇل ماردىمسىز اقشانى دا كەڭەس مەملەكەتى ازىق-تۇلىك پەن ونەركاسىپ تاۋارلارىنا كوتەرىلگەن بولشەك ساۋدا باعالارى ارقىلى الىپ وتىرعان.

ميحايل گورباچەۆ 1986 جىلى كسرو-دا «قايتا قۇرۋ، گلاسنوست/جاريالىلىق، دەموكراتيا» دەپ جاريالاعان كەزدە كەڭەستىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءسوز بوستاندىعىنا يە بولدى. سونىمەن، كەڭەس حالقى دامىعان نارسەلەردىڭ از عانا بولىگىن الدى.

گورباچەۆتىك قايتا قۇرۋ تۋرالى كەڭەس گازەت-جۋرنالدارىن وقي وتىرىپ، كەڭەس ادامدارى «بۇكىل پروگرەسسيۆتى ادامزاتتىڭ جەتەكشىلەرى مەن ۇستازدارى» باسقارعان «تۋعان كوممۋنيستىك پارتياسى» ولاردى ونداعان جىلدار بويى قالاي الداعانىن ءبىلىپ، تاڭ قالدى. قايتا قۇرۋعا دەيىن دە كوممۋنيستەردىڭ وزدەرى كسرو-دا بولشەك ساۋدا باعالارى وتە جوعارى كوتەرىلىپ كەتكەندىگى تۋرالى ماسەلە كوتەرگەنى قىزىق، بۇل كەڭەس حالقىنىڭ كەدەيلىك سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى.

راس، مۇنىڭ ءبارى جابىق ەسىك جاعدايىندا تالقىلاندى جانە بۇل پوستكەڭەستىك داۋىردە بەلگىلى بولدى. كوممۋنيستتەر كەڭەس ادامدارىنان جىمقىرعان اقشا قايدا كەتتى؟

ەڭ باستى ۇلەسى «كەڭەستىك قورعانىس ونەركاسىبىنە نەمەسە ۆپك-عا» تيەسىلى بولدى: كسرو قارۋ-جاراق، تانك، يادرولىق وقتۇمسىقتاردى قاربالاس قارقىنمەن شىعاردى. بۇل سالادا كسرو-نىڭ ونەركاسىپ جۇمىسشىلارىنىڭ جارتىسىنان كوبى جۇمىسپەن قامتىلدى.

كەڭەس وداعى «باۋىرلاس حالىقتارعا» كومەككە ۇلكەن قاراجات جۇمسادى. ەگەر قارۋلى توڭكەرىس ناتيجەسىندە بيلىكتى كەزدەيسوق باسىپ العان كەز-كەلگەن افريكا بيلەۋشىسى اقشا مەن قارۋ-جاراق قاجەت بولسا، ول سوتسياليزم قۇرىپ جاتقانىن مالىمدەپ، «ۇلى جانە كۇشتى» كسرو-نىڭ كومەگىنە يە بولاتىن ەدى.

وسىلايشا، كسرو (ياعني ءبىزدىڭ اجەلەرىمىز بەن اتالارىمىز، اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ ارقاسىندا) انگولاعا، موزامبيككە، كۋباعا جانە سولتۇستىك كورەياعا، پلانەتانىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا جان-جاقتى كومەكتى اياماي بەردى.

كسرو، حرۋششەۆتىڭ بيلىك باسىنداعى سوڭعى جىلدارىننان باستاپ 1990 جىلعا دەيىن، بيدايدى اقش، كانادا مەن ارگەنتينادان ۆاليۋتا نەمەسە التىنمەن تولەپ، ساتىپ الدى. كەڭەستىك ۇگىت-ناسيحاتتى قولدانا وتىرىپ، «يمپەرياليزم اكۋلالارىن» تاماقتاندىردى.

ەندى، مىنە، وسى «ەستىمەگەن جومارتتىق مەرەكەسىنەن» كەيىن قالعان ۇگىندىلەر ءۇشىن كەڭەستىك كوممۋنيستىك مەملەكەت «اقىسىز» پاتەرلەر، «تەگىن» ءدارى-دارمەكتەر مەن «اقىسىز» ءبىلىم بەردى. راس، كسرو-نىڭ جانكۇيەرلەرى «اقىسىز» پاتەر الۋ ءۇشىن ءوز ءومىرىنىڭ 10-15 جىل نەمەسە ءتىپتى 20 جىلىن «وشەرەدتە» جۇمساۋ كەرەك ەكەنىن ۇمىتادى.

كەڭەس مەملەكەتى ءوز ازاماتتىرىنا تەك جالعا پاتەر بەردى. ءسىز ونى ساتا المايسىز، قايىرىمدىلىق جاساي المايسىز، مۇرا رەتىندە بالالارىڭىز بەن نەمەرەلەرىڭىزگە قالدىرا الاسىز. تاعى دا، بۇل «اقىسىز» پاتەرلەر ونشا كوپ بولعان جوق: كسرو حالقىنىڭ جارتىسى – اۋىل-دەرەۆنياداعى تۇراتىن شارۋالار بولدى. ولار اعاش ساياجايلاردا ءومىر ءسۇردى. قالعان جارتىسى دا پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن: كوبىسى كوممۋنالدىق پاتەرلەردە، باراكتاردا، جاتاقحانالاردا تۇرىپ، 10-15 جىل بويى جەكە پاتەرگە كەزەكتە تۇرعان ەدى.

بۇل بۇكىل كەڭەس ءداۋىرى اياسىندا سالىستىرمالى تۇردە وركەندەگەن برەجنەۆ كەزەڭىندە بولدى. ەگەر ءسىز دجۋگاشۆيلي-ستالين ءداۋىرىن الساڭىز، وندا بۇل ون ەسە ناشار بولدى! ەشكىم جاپپاي تۇرعىن ءۇي سالعان جوق.

«ستاليندىك ۇيلەر» دەپ اتالاتىن تۇرعىنۇيلەردىڭ قۇرىلىس قارقىنى تومەن بولدى، تەك كەڭەستىك كوممۋنيستىك ەليتا عانا پاتەر الدى. قالالاردا ادامدار كوممۋنالدىق پاتەرلەردە، باراكتاردا، جاتاقحانالاردا ءومىر ءسۇردى.

حرۋششەۆتىڭ كەزىندە جاپپاي تۇرعىن ۇيلەر/«حرۋششەۆكالار» سالىنا باستادى. دەمەك، بۇل بلوكتاردان قۇرىلعان ۇيلەردىڭ اتاۋى. قازىرگى ۋاقىتتا حرۋششەۆتىڭ تۇرعىن ءۇيى ناشار، بىراق كەڭەس ادامى ءۇشىن بۇل ارمان بولعان. ەگەر كەڭەس وتباسىنا پاتەر الۋعا كەزەگى كەلدى، بولەك پاتەردە تۇرسا، بۇل كسرو-نىڭ ءومىر سۇرگەن 74 جىلىنىڭ تەك سوڭعى 25 جىلدا بولعان جاعداي.

الدىڭعى كەڭەستىك تاريحتىڭ 50 جىلىندا بولعان سۇمدىقتار تۋرالى - گولودومور، كۋلاكتاردى كامپەسكەلەۋ، كۇشتەپ ستاليندىك ۇجىمداستىرۋ، شارۋالار كوتەرىلىستەرى، ءولىم جازالارى - كەيبىرەۋلەر بىلمەيدى نەمەسە ولاردىڭ «ەسىندە جوق».

برەجنەۆتىڭ كەزىندە كولحوزشىلار ەركىندىگىن الدى: 1974 جىلى بەس جىل ىشىندە - 1976 جىلدان 1981 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ امبەباپ سەرتيفيكاتتاۋ تۋرالى قاۋلىسى قابىلداندى. پاسپورتتارىن الىپ، كەڭەس كولحوزشىلارى ءجۇرۋ ەركىندىگىن الدى.

حرۋششەۆ بۇل ەركىندىكتى كولحوزشىلارعا بەرۋدى جوسپارلاعان. بىراق ونىڭ باتىلى بارمادى. حرۋششەۆ كەڭەس كولحوزشىلارى قالالارعا كونىس اۋدارادى دەپ قورقاتىن ەدى، سوندا بۇكىل كەڭەس قالالارىندا تۇراتىن حالىققا تاماق بەرەتىن ەشكىم بولماي قالادى دەپ ويلادى.

برەجنەۆتىڭ كەزىندە بولعان جاعداي: كولحوزدان قاشۋ مۇمكىندىگى پايدا بولعاننان كەيىن، كولحوز جاستارى جاقسى، جايلى ءومىر ىزدەپ كەڭەس قالالارىنا كەتە باستادى. اۋىلدار مەن دەرەۆنيالار بوساي باستادى. ال كسرو-دا ازىق-تۇلىك تاپشىلىعى كۇشەيە ءتۇستى.

كسرو-نى ءبىراز ۋاقىت «مۇناي ينە» قۇتقاردى. ول مۇناي مەن گازدى شەتەلگە ساتۋدان تۇسكەن اقشاعا ولار بيداي، ەت، كوكونىس كونسەرۆىلەرى مەن ەت ساتىپ الدى. بىراق ءوزىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن ەل – بولاشاعى جوق دەگەن ءسوز. الەمدىك مۇناي باعاسى قۇلدىراي سالىسىمەن، كسرو حالقىن اسىراي المادى جانە كۇيرەدى!

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz

35 پىكىر