جەكسەنبى, 7 ماۋسىم 2020
COVID-19 قازاقستاندا. جۇقتىرعاندار — 12694. جازىلعاندار — 7135. قايتىس بولعاندار — 53
كوكجيەك 2721 14 پىكىر 12 مامىر, 2020 ساعات 11:38

ەسەنعالي راۋشانوۆ. ءمۇيىزدىڭ مىرزاشولشە سىرقىراۋى

 الاش ەلىنىڭ وسى ءبىر قيىن ءتۇيىندى كورشىمەن ۇرىس-كەرىسسىز، ايقاي-شۋ، داۋ-جانجالسىز شەشۋى  جاڭا زامان تالاپ ەتىپ وتىرعانداي كەڭ ماسشتابتا كەمەل ويلاي بىلەتىن، زاماناۋي بيىك مادەنيەتكە يە جۇرت بوپ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن وزىنە دە، وزگەگە دە ۇقتىرا بىلگەن اقىلدى قادامى. كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي «حaلىقارالىق ديپلوماتيا نورمالارىنا سايكەس  كىنالى ەلگە نوتا جولدانباۋى جالتاڭگويلىگىمىز» ەمەس. كەرىسىنشە، ءوز باسىم مۇنى قازاق ديپلوماتياسىنىڭ جەڭىسى دەپ دەپ باعالار ەدىم. 

البەتتە، وسىمەنەن شارۋا ءبىتتى دەگەن ءسوز جوق، بولمايدى دا. ءبىرىنشى كەزەكتە تىلگە ورالاتىن ءجايت، بايتاق قازاقستانداعى ەڭ ەڭبەكقور، ەڭ بەينەتكەش، ەڭ مەيماندوس جۇرت ول – مىرزاشولدىكتەر. ول جاقتا حالىق جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيدى. ديقاننىڭ كوكتەم، جاز، كۇزدە تىنبايتىنىن اركىم دە بىلەر، ال قاقاعان قىستا دا ەتىگىمەن سۋ كەشىپ ماقتا اتىزدارىن سۋاراتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. ماقتاشىلىق وسىنداي  كاسىپ.  اتالمىش اگروتەحنيكالىق شارا «سور شايۋ» دەپ اتالادى. ادەتتە ءبىر القاپقا ءبىر جىل ماقتا ەكسە، ەكىنشى جىلى باسقا داقىل ەگىپ جەردى تىڭايتىپ وتىرۋ ءادىسىن اۋىسپالى ەگىس اينالىمى دەيدى، ايتپەسە جەر توزىپ كەتپەك. ديقانداردىڭ  وكىنەتىنى  سوڭعى جىلدارى بۇل ءتارتىپ ساقتالماعاندىقتان جەر استى سۋلارى كوتەرىلىپ، القاپتاردى تۇز باسا باستاعانى. جەردى تۇز باسسا، ديقاندى دەرت باسادى. اۋرۋ-سىرقاۋ كوبەيىپ، ۇرپاق ازادى. ديقان ءۇشىن بۇل قۇداي تاعالا بەرگەن كارت بلانشتان ويدا جوقتا  ايرىلۋ. جەر استى سۋلارىن رەتتەيتىن درەناجدار قۇرىلىمى تالايدان بەرى جارىم جارتىلاي عانا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇل ايماقتى ماقتانىڭ ءجاي كۇيىن بىلەتىن باسشىلار ەمەس، كوبىنە كوپ استانا، شىمكەنت ارقىلى كەلگەن  «نارىق مەنەندجەرلەرى» باسقارۋى وسىنداي ناتيجەلەرگە الىپ كەلدى. ماقتا ماماندارى  بۇگىندە ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا. سوڭعى جىلدارى گيدروتەحنيك-سۋ ماماندارى، اگرونومدار، اۋىل شارۋاشىلىعى ينجەنەرلەرى ءتىپتى ازايىپ كەتتى. مۇنداي ماماندىق يەلەرىن دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم ساپاسىنا  شارۋالاردىڭ كوڭىلى تولمايدى. تەحنيكالاردى جوندەۋ ءىسى ءتىپتى قۇلدىراعان.  كەڭەس زامانىنداعى تالاپ جوق. ديپلوم كوپ، مامان از. گەكتار ونىمدىلىگى تۋرالى ءسوز قوزعاماسا دا بولادى.  حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى تومەن. كەشەگى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اۋدان، كەڭشار باسشىلارى بۇنداي ءىس ءۇشىن اۋەلى پارتبيلەت، قالا بەردى ۇزا ا ا ا ق مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋشى ەدى. ەگەمەن قازاقستان تاريحىندا اگروتەحنيكالىق ءىس شارالاردىڭ دۇرىس اتقارىلماعانى ءۇشىن ءىستى بولعان ءبىر دە ءبىر اكىم قارا جوق. كەڭبىز. كەشىرىمشىلمىز. باسقا دا سەبەپ-سالدارى تاعى بارىن ءىشىڭىز ءبىلىپ وتىرعان شىعار-وۋ، وقىرمان مىرزا.

مۇنى نەگە ايتتى، بۇ ناعىلعان «اگرونومسىنۋ» دەيسىز عوي؟  جەر ەندى مىناداي توپاننان سوڭ  وڭايلىقپەن وڭالمايدى، جۋىق ارادا كەپپەيدى. سۋدى سورعىزىپ وزگە ارنالارعا ايداعانمەن تۇز كوتەرىلە بەرمەك. قازىردىڭ وزىندە «نە ۋايىمدايتىنى بار، ەرتەڭ بۇل ايماقتىڭ  45-50 گرادۋستىق ىستىعى باستالعاندا جەر وزىنەن ءوزى كەۋىپ، شاڭقاپ، قاڭسىپ،  قايتادان شولگە اينالىپ سالا بەرمەي مە؟» دەپ جۇبانىش ىزدەيتىندەر بار. مىرزاشولشە ايتساق،  «بۇ ءشىلي ناتۋرى ءۋاج ءدا» ياكي مۇلدە دۇرىس ەمەس ءسوز. مىرزاشولدىكتەر – قازاقستانداعى ەڭ وتىرىقشى حالىق. ولار ەشقايدا كوشپەيدى.  ءمىرزاشول، مىرزانىڭ دالاسى ياكي سول ايماقتى جەتى اتا، جەتپىس جەتى باباسىنا بەرى جايلاپ كەلە جاتقان قازاقتاردىڭ اتا قونىسى. ولار وتكەن عاسىرلاردا دا جارتىلاي وتىرىقشى ءومىر سۇرگەن. قازاقتىڭ ءبارى بىردەي كوشپەندى بولعان جوق دەيتىنىمىز سونى بىلگەندىكتەن. كەشە  قازاقتىڭ نوبايى قاڭباقتاي اۋىپ جۇرگەندە وسى جەردەن تابان اۋدارماي ديقانشىلىق كاسىپپەن اينالىسقانىنا  عاسىردان استام ۋاقىت ءوتتى.  قانداي قيىندىق كورسە دە. سوندىقتان ولار مىنا «توپان سۋدى» قىسقا مەرزىمدە «قالپاعىن قايىرىپ» تاستايتىن ۋاقىتشا ءىس دەپ ەمەس، بۇگىنمەن قوسا ەرتەڭگى ۇرپاققا، ەرتەڭگى قازاقتىڭ دەنساۋشىلىعىنا زالال بولدى دەپ قارايدى. مۇنىسى ورىندى دا.  توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كوشەتىن كەز ەندى كەلدى. ول نە ءتۇيىن ياكي ول نە ۇسىنىس؟  ءبىز قازىر كىم نە كومەك بەردى نەمەسە كىم نەگە بەرمەدى،  نەگە از نەمەسە نەگە كوپ بەردى دەگەن  سۇرلەۋدى شيىرلامايىق. بۇل تۋرالى كەيىنىرەك ايتىلادى. ءبىز ايتپاساق، ءسىز ايتارسىز.  يا، كەزەگىن كۇتىپ جاتقان كەيىن ايتىلاتىن ءسوز ءجۇدا كوپ ەكەنىن ءسىز دە، ءبىز دە بىلەمىز. وعان دا جەتەرمىز، ينشاللا. از قالدى. جينالعان قارجىنىڭ جۇمسالۋ تارتىبىنە كەلەيىك. حالىق ءۇشىن ماڭىزدىسى – وسى. 

«سۋ اياعى قۇردىم» دەگەن ءسوز بار. «سيىرقۇيىمشاق» دەگەندى دە قازاق ايتقان. قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىندا وسى ەكەۋى ەڭ كوپ ايتىلعان سوزدەر ەكەنى داۋسىز. كەشەگى ارىس جارىلىسىنان كەيىن بوپ جاتقان «جارىلىستار» دا سونىڭ دالەلى. قاراجات مىرزاشولگە بۇرىن دا ءبولىنىپ كەلگەن. بىراق سونىڭ كوبى ەلگە جەتپەگەنى اتتىڭ قاسقاسىنداي ايقىن ءجايت. ەلگە جەتسە، ەرىنگە تيمەس پە ەدى؟ ەرىنگە تيسە، ەلدىڭ شىرايى كىرمەس پە ەدى؟ وسىنشالىقتى بەينەتكەش ەلدىڭ وسىنشىلىقتى كەدەي بولۋىن قالاي تۇسىنەسىز؟ مەن تۇسىنە المايمىن. تۇك تە. ديالەكتيكالىق  لوگيكاعا ەش كەلمەيتىن ءجايت. 

 حالىق نەدەن قورقىپ وتىر، حالىق تاعى دا تالان-تاراجدان قورقىپ وتىر. ءمىرزاشولدىڭ ءار قازاعىنىڭ جۇرەگىندە تاعى دا حان تالاپاي باستالادى عوي دەگەن كۇدىك بار. ءبىز تۇركىستان ايماعى باسشىلارىنىڭ قاجىرلى قايراتىن باعالايمىز، ءتىپى ولار جوعارى ماراپاتتارعا لايىق دەپ بىلەمىز. بىراق جينالعان قاراجاتتى جۇمساۋدى تەك سولارعا عانا ارتىپ قويمالىق. ولاردىڭ جۇمىسى ونسىز دا باستان اسادى. جانە «وڭتۇستىكتىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى» جونىندە، جەڭ ۇشىنان جالعاسقان جەمقورلىق، ىسىراپشىلدىق، جىكشىلدىك، بارماق باستى كوز قىستى، كوررۋپتسيانىڭ سان الۋان فورمالارىنىڭ كەڭ ەتەك جايۋى تۋرالى الىپ قاشپا سوزدەردىڭ نوبايى نەگىزسىز ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. بۇحارا حالىقتا نە كىنا بار؟ تاپ وسى كۇندەرى قاراجاتتى جۇمساۋدى باقىلار ءبىر ورگان كەرەك. ول  بۇكىلرەسپۋبليكالىق باقىلاۋ كوميتەتى بولا ما، قوعامدىق سەنىم ۇيىمى بولا ما، پارتيا ارالىق ەسەپ، باقىلاۋ ۇيىمى بولا ما-ماسەلە اتىندا ەمەس، زاتىندا. قانشا تەڭگە قايدا جۇمسالدى، نە ءۇشىن جۇمسالدى، ناتيجەدە حالىققا نە پايداسى ءتيىپ جاتىر دەگەن قاراپايىم ساۋالدارعا اشىق جاۋاپ بەرىپ وتىراتىن ءبىر ۇيىم كەرەك. وسى جولى  اقشاعا اباي بولماساق  ءىزىن تاعى دا جوعارىداعى ايتقان سۋ اياعى قۇردىمنان ىزدەپ سان سوعىپ قالامىز. جانە بۇل باقىلاۋدى باسقارۋعا قولى تازا ادامدار كەرەك. بىلعانباعان ادامدار كەرەك. ەسكى جۇيەنى جەك كورەتىن، جاڭا زامان باستالعانىنا سەنەتىن ادامدار كەرەك. ال وندايلار رەسمي بيلىكتىڭ  جوعارى ەشeلونىندا از دەسەك بۇعان دا داۋ ايتاتىندار تابىلا قويار ما ەكەن؟ جۇرت بيلىكتەگىلەردىڭ باسىم بولىگىنە سەنبەيدى. بۇل ءسوز ۇكىمەتىمىزدىڭ شامىنا تيمەسىن ء(تىپتى تيسە دە), احۋال سولاي.  

سوندىقتان، ونداي ادامداردى قوعامدىق،  شىعارماشىلىق ورتادان، قاراپايىم حالىقتان، ديقاندار اراسىنان ىزدەگەن ءجون بە ەكەن؟ مەن وسى توپقا  ءاسانالى ءاشىموۆ، بيبىگۇل تولەگەنوۆا، مۇرات اۋەزوۆ، توقتار اۋباكىروۆ، تامارا دۇيسەنوۆا، تەمىرحان مەدەتبەك، مارحابات بايعۇت،  ۇلىقبەك ەسداۋلەتتى جاستاردان  جانبولات ماماي، ايدوس سارىم، اقبەرەن ەلگەزەكتەردى ۇسىنار ەدىم. باسشى بولسىن، باسشى بولماسا قوسشى بولسىن. ماقسات مانساپتا ەمەس، ماقسات ءتونىپ تۇرعان قاۋىپتەن (ال قاۋىپتىڭ ءتونىپ تۇرعانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس) حالىق قارجىسىن امان الىپ قالۋ. جىعىلعان ءۇي تىكتەلەر، سۋعا كەتكەن مالدان قالعان ارىعىڭ، جۋسان باسى ايىرىق، ەگىز تابار، ەگىز تاپسا كەلەسى جىل سەگىز تابار. وشكەن وت جانادى. جوعالعان مال تابىلادى، جوعالعان سەنىم شە؟ اۋەلى ەكونوميكا، سوسىن بارىپ ساياسات، سوسىن بارىپ دەموكراتيا دەدىك. 1993 جىلعى 15 قاراشادا ءتول تەڭگەمىز اينالىمعا شىعىپ، بوركىمىزدى اسپانعا اتىپ قۋانعانىمىز ەسىمىزدەن ءالى كەتپەيدى.  ءبىر اقش دوللارىن سول كەزدە 4 تەڭگە  75 تيىنعا تەڭ دەپ باستاپ ەدىك، ۇسىتىمىزدەگى 2020 جىلدى ءبىر دوللار  475 تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى دەپ باستادىق. بۇنىڭ ءالى دە  توقتايتىن ءتۇرى جوق بوپ تۇر. سوندا قالاي بولعانى، بۇل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بويى ءوسىپ وتىرعانى ما، جوق ءوشىپ وتىرعانى ما؟ قايدا الگى نىعايتقان ەكونوميكامىز؟ نەگە بەيسەنباي سۇمدىق باي، نەگە سەيسەنباي سۇمدىق كەدەي؟ سۇمدىق ەمەستەۋ باي، سۇمدىق ەمەستەۋ كەدەي بولىپ ءومىر سۇرۋگە بولماي ما؟ «ابىرويدى جاپقان اقشوتاۋ»، ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋدىڭ مۇنايى بولماسا قازاقستان نە بولماق؟ 30 جىلعا تاقاۋ ۋاقىت ىشىندە ەلدى مۇنايسىز-اق اسىرايتىن، ەڭ قۇرىعاندا 30 ءوندىرىس وشاعىن اشا الماعانىمىز با، ءتاڭىرىم-اۋ. وسى بىزدىكى نە ماقتان؟ 

قالاي عانا قازاقستانىمىز اياق استىنان از عانا ۋاقىت ىشىندە اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىقتار ەلىنە اينالىپ شىعا كەلدى؟ «ءۇي ارتىندا كىسى بار»، ءوزىمىز ۇيدە وتىرىپ بۇتقا تولىپ ءىسىپ كەپكەنمەن، بۇگىندە قازاقستان كوررۋپتسياعا بەلشەسىنە باتقان ەل دەگەن ءسوز جەر جۇزىنە تاراپ كەتكەن. شەتەلگە شىقساڭ قازاق ەكەنىڭدى بىلگەن ەكىنىڭ ءبىرى ەلىمىزدەگى كەيبىر كىسىلەردىڭ قالاي بايىعانى تۋرالى سۇرايدى، «قازاقستان زاڭدارىندا كەيبىر كىسىلەر قىلمىس جاساسا دا، سوتتالماسىن دەگەن باپ بار ەكەن عوي، سول راس پا؟» دەپ تاقىمدايدى. اباي ايتپاقشى «سوندا جاۋاپ بەرە المان مەن بەيشارا». بۇل جاسىرىپ-جابارى جوق جالپىعا جاريا جايتتەر. وسى ۇيما بالشىقتان ءوزىمىزدى ءوزىمىز الىپ شىقپاساق، سىرتتان كەلىپ ەشكىم دە الىپ شىقپايدى. جانە بۇل سونشالىقتى قيامەت-قايىم قيىن شارۋا ەمەس، ۇيات، يمان، وبال ساۋاپقا جۇگىنسەك ۇدەسىنەن شىعۋعا بولاتىن ءىس سەكىلدى. نار تاۋەكەل، سونى ماقتارالدان باستالىقشى. تاپ بۇگىن بۇدان ماڭىزدى،  وسىدان زور ماسەلەنى كورمەي تۇرمىن. ءسىز شە؟ 

ەسەنعالي راۋشانوۆ

Abai.kz

14 پىكىر