Seysenbi, 31 Naurız 2020
Qaynaydı qanıñ... 3626 32 pikir 30 Qırküyek, 2019 sağat 12:16

Kino men qara qarğa

Qazaqstan degen el bar. Qazaqtıñ eli. Memlekettik negizi qalanğanına tört mıñ jıldan (akademik O.Ismağwlov) astı. Memlekettik til - qazaq tili. Qağaz jüzinde. Halqı tügel ana tilinde söylemeydi. Sebebi, otarlıq ezgide bolğan, äueli patşa ökimetiniñ, sosın keñes ökimetiniñ. Täuelsiz el bolğanına otız jılday uaqıt boldı. Til äli sol sorlı küyinde. Sıltau bayağı: oybooooy, otarlıq zaman boldı, qiın boldı, göy-göy...

Sarı qazaq Gerol'd Bel'ger «Qazaq tilin meñgeru üşin zañ azdıq etedi. Ärbir adamnıñ jan-düniesiniñ qalauı men wlttıq namısı bwlqınıp şığuı kerek» dep edi. Aytpaqşı, «Qazaq tili» degen darday wyım bar. Milliardtağan qarjı jwmsalıp jatır. Olardı tıñdasañ, memlekettik til solardıñ jankeşti eñbeginiñ arqasında saqtalıp qaldı. Nätije qayda? Qazaq tili äli bosağadan sığalap twr. «Balabaqşalar tügel qazaq tilinde boluı kerek» degen Imekeñ elşi bolıp sırtqa ketti. Köşege şıqsañ özge tilde bıldırlağan säbi, olarğa saqaulanıp söyleytin ata-anası sirä uızına jarımağan.

Kül bolmasañ bül bol dep teledidar qosıp qalsañ, tağı sol şüldir-şüldir, sekeñdegen bi, ırjañ-ırjañ külki. Aqşasın tölep, şalqayıp otırıp qarayın dep kinoteatrğa barsañ .... qazaq tilinde körsetetin seans joq!

Ağılşın oyşılı, tarihşı Tomas Karleyl' «Älem tarihı wlı twlğalardıñ ömirbayanınan twradı» dese, francuz tarihşısı Gyustav Lebon «Halıqtıñ köşin tirilerden bwrın äruaqtar bastaydı» depti. Akademik Älkey Marğwlan atamız «Şınayı tarih auızşa, jazba jäne qazba tarihtıñ tüyisken jerinen şığadı» dep kesip aytıptı. Ätteñ ay, ätteñ! Osıdan jiırma bes ğasır bwrın ömir sürgen älemge äygili twlğalar da özge tilde söyleuge mäjbür. Ökinişti aq.

Qazaqstanda qazaq wltınıñ üles salmağı seksen procentke jaqındap qaldı, keybir öñirlerde toqsan procentten astı. Köptiñ qalauı, ana tiliniñ twnığı men ruhani äleminiñ tazalığı. Balalıq şağımız ata-äjeniñ şapanına oranıp, şalğayına jarmasumen ötti.

Ülkender bireuge narazı bop keyigende «Qara qarğa kötine qaramay äulie ağaşqa qonadı» deytin edi. Özderi uızına jarımay jürip, tarihqa qol salatın, qol salğanda da mıñjıldıqqa mol salatın bireulerge arnayı aytılğan mätel eken.

Omar Jälelwlı aytpaqşı «Öz elinde, öz jerinde jürip, äke-şeşesi men aynalası qazaq, öz tilinde söylemeu üşin qanday jarımes, qanday sorlı bolu kerek?! Öziñiz aqıl jügirtip qarañızşı. Aqıl-esi bütin, deni sau adam solay jasay ma?»...

Ayşuaq Därmenwlı

Abai.kz

32 pikir