Sәrsenbi, 21 Qazan 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Júqtyrghandar — 109623. Jazylghandar — 105145. Qaytys bolghandar — 1796
Álipby 3401 26 pikir 30 Qyrkýiek, 2019 saghat 10:29

Y men U-dy jazugha jana úsynys

Býgingi kýnde y men u-dy jazu mәselesine baylanysty ghalymdardyng pikiri ekige jarylyp otyr. Biri y-ding aldynan estiletin i men y dybystary men u-dyng aldynan estiletin ú, ý, y, i dybystaryn jazudy jaqtasa, ekinshileri ol dybystardy jazbaytyn býgingi kýngi qoldanymdaghy ústanymdy jaqtaydy. Búl eki ústanymnyng da artyqshylyqtarymen qosa kemshilikteri bar.

Birinshi ústanymnyng kemshiligi shetel sózderi men terminder halyqaralyq qalyptan bólek әri shúbalanqy jazylady (Mysaly, minut sózi miynýut dep jazylady). Soghan oray múny jaqtaushylar «qysang dybystardy qazaq sózinde jazyp, sheteldik sózderde jazbay-aq qoyayyq» deydi. Biraq sheteldik sózderding keybiri bizding sózimizshe aitylady. Mysaly, qazaq biyt dep ataytyn jәndikpen qatar biyt degen informasiya ólshemi bar. Nemese bura dep atalatyn týiening týrimen qatar bura degen miyneral bar. Sonda búl sózder eki týrli jazylatyn bolsa, jazu ýshin qay bura, qay bit dep súraymyz ba?  Demek, shetel sózderi men qazaq sózderindegi y men u-gha eki týrli ereje qoldanudyng da kelisi kelmeydi. 

Al býgingi qoldanymdaghy ústanymgha kelsek, ol qazaq tilining keybir zandylyqtaryna qayshy jәne onymen jazylghan sózderding keybiri dúrys oqylmaydy. Atap aitsaq:

1) «Birinshi buynnan basqa buyn dauystydan bastalmaydy» degen zandylyqtyng búzyluy. Mysaly, kiyim, tuys sózderining ekinshi buyndary (kiy-im, tu-ys) dauystydan bastalyp túr. 

2) Key jaghdayda y men u-dyng juan ne jinishke oqylatyny belgisiz boluy. Mysaly, my sózining oqyluy miy me, myi ma? Qanby sózining oqyluy Qanbiy me, Qanbyy ma? Shu sózining oqyluy shúu ma, shýu me? Jetisu sózining oqyluy Jetisúu ma, Jetisiu me?

3) Dauyssyz ben tirkesting bir әrippen belgilenuine baylanysty keybir sózderding dúrys oqylmauy. Mysaly, jauyuy dep aitylatyn sóz jauuy dep jazylady, biraq búl jazu jau-uy dep te oqylady.

Eki ústanymda da kemshilik boluyna baylanysty býgingi ústanymdy jaqtaushylar «qazirgi erejemiz jazugha qiyndyq keltirip jýrgen joq, sonymen jýre bereyik» deydi. Alayda jazugha jenil bolghanmen, bastauysh synyp múghalimderining aituynsha, búl ústanym ýirenude qiyndyq keltiredi. Tipti, ýirenuge jenil bolghannyng ózinde de erejening tilimizding zandylyqtaryna qayshy keluin aqtaugha bolmaydy. Sondyqtan eki taraptyng da uәjderi eskerilgen jana ústanym tabu jón dep esepteymiz. 

Jogharyda aitylghandardy eskere otyryp, biz y-ding aldynan estiletin i, y dybystaryn jәne u-dyng aldynan estiletin ú, ý, y, i dybystaryn jazudy, biraq olardy әrip týrinde emes, akut, gravis tanbalary týrinde y men u-dyng ýstine qongdy úsynamyz. Mysaly, kiy dep jinishke aitylatyn sózdi akut arqyly kí dep, saqyina dep juan aitylatyn sózdi gravis arqyly saqiỳna dep jazamyz. Sol siyaqty gýўil, beriu dep jinishke aitylatyn sózder gúil, berú dep akut arqyly jazylsa, túў, asyў dep juan aitylatyn sózder tù, asù dep gravis arqyly jazylady. Óitkeni dauyssyzdyng ýstine qoyylghan akut onyng jinishke oqylatynyn, gravis juan oqylatynyn bildiredi. 

Búl erejeni qoldanghanda jogharyda sóz etilgen eki ústanymdaghy kemshilikterding joyylatyn-joyylmaytynyn teksereyik. 

Minut dep jazylyp jýrgen sóz bizding erejemiz boyynsha miýnút dep jazylady. Búl jazylym halyqaralyq qalypqa jaqyn. Sonymen qatar ol miyniut dep qazaq tilining zandylyghyna say oqylady. 

  Ekinshi ústanymda berilgen mysaldardy qarastyrayyq. 

1) Bizding erejemiz boyynsha kiyim, tuys sózderi kiýim, tùys dep jazylady da, kiyim, túuys dep oqylady. Sondyqtan búl sózder buyngha ki-yim, tú-uys dep dúrys bólinedi.

2) Akut jinishke oqyludy, gravis juan oqyludy bildiretindikten y men u-dyng juan ne jinishke oqyluyna qatysty shatastyru bolmaydy. Mysaly, miỳ sózi myi dep, miý sózi miy dep oqylady. Qanby sózi Qanbiý dep jazylatyndyqtan Qanbiy dep oqylady. Shù sózi shúu dep, Shú sózi shýu dep oqylady. Jetisù sózi Jetisúu dep, Jetisú sózi Jetisiu dep oqylady. 

3) Bizde dauyssyz ben tirkes әr týrli belgilenedi. Sondyqtan ekinshi ústanym boyynsha jauuy dep jazylatyn sóz bizde jauùy dep jazylyp, jauyuy dep dúrys oqylady.

Búl taldaular bizding erejemizdi qoldanghanda aldynghy eki ústanymdaghy kemshilikterding bolmaytynyn kórsetedi.

Endi bizding tәsilimiz boyynsha jazylghan sóz qalay tasymaldanatyny jóninde aitayyq. Búl orayda tasymal y men u-dan keyin jasalsa, onda esh qiyndyq bolmaydy. Mysaly, kiýme, tùlar sózderi kiý-me, tù-lar dep tasymaldanady. Al tasymal akut pen gravis týrindegi dybystan keyin jasalatyn bolsa she? Mysaly, kiýim, tùys degen sózdi qalay tasymaldaymyz? Búl sózder ki-yim, tú-uys dep aitylady, sondyqtan kelesi jolgha olardyng yim men uys degen bólikteri tasymaldanyp, akut pen gravis týrindegi i men ú aldynghy jolda qaluy kerek. Soghan baylanysty búl jaghdayda aldynghy jolda qalatyn akut pen gravisti әrip týrine auystyryp jazamyz: ki-yim, tú-uys.

Sóz sonynda úsynyp otyrghan tәsilimizding akutty әlipbiyge, yaghny Aqpan әlipbiyine qoldanugha jaramsyzdyghyn, әripterinde noqaty joq ózimiz úsynyp jýrgendey әlipbiyge arnalghanyn eskerte ketkimiz keledi.    

Vanov Quantqan Yrzaúly

Abai.kz

26 pikir