Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 95942. Jazılğandar — 68871. Qaytıs bolğandar — 1058
Älipbi 3158 26 pikir 30 Qırküyek, 2019 sağat 10:29

I men U-dı jazuğa jaña wsınıs

Bügingi künde i men u-dı jazu mäselesine baylanıstı ğalımdardıñ pikiri ekige jarılıp otır. Biri y-diñ aldınan estiletin i men ı dıbıstarı men u-dıñ aldınan estiletin w, ü, ı, i dıbıstarın jazudı jaqtasa, ekinşileri ol dıbıstardı jazbaytın bügingi küngi qoldanımdağı wstanımdı jaqtaydı. Bwl eki wstanımnıñ da artıqşılıqtarımen qosa kemşilikteri bar.

Birinşi wstanımnıñ kemşiligi şetel sözderi men terminder halıqaralıq qalıptan bölek äri şwbalañqı jazıladı (Mısalı, minut sözi miynüut dep jazıladı). Soğan oray mwnı jaqtauşılar «qısañ dıbıstardı qazaq sözinde jazıp, şeteldik sözderde jazbay-aq qoyayıq» deydi. Biraq şeteldik sözderdiñ keybiri bizdiñ sözimizşe aytıladı. Mısalı, qazaq bit dep ataytın jändikpen qatar bit degen informaciya ölşemi bar. Nemese bura dep atalatın tüyeniñ türimen qatar bura degen mineral bar. Sonda bwl sözder eki türli jazılatın bolsa, jazu üşin qay bura, qay bit dep swraymız ba?  Demek, şetel sözderi men qazaq sözderindegi i men u-ğa eki türli ereje qoldanudıñ da kelisi kelmeydi. 

Al bügingi qoldanımdağı wstanımğa kelsek, ol qazaq tiliniñ keybir zañdılıqtarına qayşı jäne onımen jazılğan sözderdiñ keybiri dwrıs oqılmaydı. Atap aytsaq:

1) «Birinşi buınnan basqa buın dauıstıdan bastalmaydı» degen zañdılıqtıñ bwzıluı. Mısalı, kiim, tuıs sözderiniñ ekinşi buındarı (ki-im, tu-ıs) dauıstıdan bastalıp twr. 

2) Key jağdayda i men u-dıñ juan ne jiñişke oqılatını belgisiz boluı. Mısalı, mi söziniñ oqıluı miy me, mıy ma? Qanbi söziniñ oqıluı Qanbiy me, Qanbıy ma? Şu söziniñ oqıluı şwu ma, şüu me? Jetisu söziniñ oqıluı Jetiswu ma, Jetisiu me?

3) Dauıssız ben tirkestiñ bir ärippen belgilenuine baylanıstı keybir sözderdiñ dwrıs oqılmauı. Mısalı, jauıuı dep aytılatın söz jauuı dep jazıladı, biraq bwl jazu jau-uı dep te oqıladı.

Eki wstanımda da kemşilik boluına baylanıstı bügingi wstanımdı jaqtauşılar «qazirgi erejemiz jazuğa qiındıq keltirip jürgen joq, sonımen jüre bereyik» deydi. Alayda jazuğa jeñil bolğanmen, bastauış sınıp mwğalimderiniñ aytuınşa, bwl wstanım üyrenude qiındıq keltiredi. Tipti, üyrenuge jeñil bolğannıñ özinde de erejeniñ tilimizdiñ zañdılıqtarına qayşı keluin aqtauğa bolmaydı. Sondıqtan eki taraptıñ da uäjderi eskerilgen jaña wstanım tabu jön dep esepteymiz. 

Joğarıda aytılğandardı eskere otırıp, biz y-diñ aldınan estiletin i, ı dıbıstarın jäne u-dıñ aldınan estiletin w, ü, ı, i dıbıstarın jazudı, biraq olardı ärip türinde emes, akut, gravis tañbaları türinde y men u-dıñ üstine qoyudı wsınamız. Mısalı, kiy dep jiñişke aytılatın sözdi akut arqılı kí dep, saqıyna dep juan aytılatın sözdi gravis arqılı saqìna dep jazamız. Sol siyaqtı güўil, beriu dep jiñişke aytılatın sözder gúil, berú dep akut arqılı jazılsa, twў, asıў dep juan aytılatın sözder tù, asù dep gravis arqılı jazıladı. Öytkeni dauıssızdıñ üstine qoyılğan akut onıñ jiñişke oqılatının, gravis juan oqılatının bildiredi. 

Bwl erejeni qoldanğanda joğarıda söz etilgen eki wstanımdağı kemşilikterdiñ joyılatın-joyılmaytının teksereyik. 

Minut dep jazılıp jürgen söz bizdiñ erejemiz boyınşa mínút dep jazıladı. Bwl jazılım halıqaralıq qalıpqa jaqın. Sonımen qatar ol miyniut dep qazaq tiliniñ zañdılığına say oqıladı. 

  Ekinşi wstanımda berilgen mısaldardı qarastırayıq. 

1) Bizdiñ erejemiz boyınşa kiim, tuıs sözderi kíim, tùıs dep jazıladı da, kiyim, twuıs dep oqıladı. Sondıqtan bwl sözder buınğa ki-yim, tw-uıs dep dwrıs bölinedi.

2) Akut jiñişke oqıludı, gravis juan oqıludı bildiretindikten i men u-dıñ juan ne jiñişke oqıluına qatıstı şatastıru bolmaydı. Mısalı, mì sözi mıy dep, mí sözi miy dep oqıladı. Qanbi sözi Qanbí dep jazılatındıqtan Qanbiy dep oqıladı. Şù sözi şwu dep, Şú sözi şüu dep oqıladı. Jetisù sözi Jetiswu dep, Jetisú sözi Jetisiu dep oqıladı. 

3) Bizde dauıssız ben tirkes är türli belgilenedi. Sondıqtan ekinşi wstanım boyınşa jauuı dep jazılatın söz bizde jauùı dep jazılıp, jauıuı dep dwrıs oqıladı.

Bwl taldaular bizdiñ erejemizdi qoldanğanda aldıñğı eki wstanımdağı kemşilikterdiñ bolmaytının körsetedi.

Endi bizdiñ täsilimiz boyınşa jazılğan söz qalay tasımaldanatını jöninde aytayıq. Bwl orayda tasımal y men u-dan keyin jasalsa, onda eş qiındıq bolmaydı. Mısalı, kíme, tùlar sözderi kí-me, tù-lar dep tasımaldanadı. Al tasımal akut pen gravis türindegi dıbıstan keyin jasalatın bolsa şe? Mısalı, kíim, tùıs degen sözdi qalay tasımaldaymız? Bwl sözder ki-yim, tw-uıs dep aytıladı, sondıqtan kelesi jolğa olardıñ yim men uıs degen bölikteri tasımaldanıp, akut pen gravis türindegi i men w aldıñğı jolda qaluı kerek. Soğan baylanıstı bwl jağdayda aldıñğı jolda qalatın akut pen gravisti ärip türine auıstırıp jazamız: ki-yim, tw-uıs.

Söz soñında wsınıp otırğan täsilimizdiñ akuttı älipbige, yağni Aqpan älipbiine qoldanuğa jaramsızdığın, äripterinde noqatı joq özimiz wsınıp jürgendey älipbige arnalğanın eskerte ketkimiz keledi.    

Vanov Quantqan Irzawlı

Abai.kz

26 pikir