Beysenbi, 9 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Talqı 4025 32 pikir 27 Qırküyek, 2019 sağat 15:39

Zañ äueli memlekettik tilde jazıluı kerek!

Bügingi parlamenttik tıñdau öte kökeytesti zañ dayındau üderisin jetildiru mäselesine arnalıp otır.

Ötken sessiyanıñ 26 mausımdağı otırısında bir top Senat deputattarı atınan zañ jobalarınıñ memlekettik tildegi dayındau sapasına qatıstı Qazaqstan Respublikasınıñ Ükimetine saual joldağan bolatınbız.

Osı deputattıq saualdı joldauımızğa Parlamentke ratifikaciyalauğa kelip jatqan zañ jobalarınıñ, olardıñ qosımşalarındağı halıqaralıq qwjattardıñ memlekettik tildegi nwsqalarınıñ sapasızdığı mäseleleri negiz bolğan edi. Alayda Ükimetten berilgen jauaptıñ mazmwnı bizdi qanağattandırmadı. Saualda joldanğan swraqtarğa ädettegidey üstirt jauap berilgen.

Osı uaqıt işinde memlekettik organdar mamandarınıñ termindik qoldanıstar men stil'di meñgeretin uaqıtı boldı. Biraq memlekettik
organdar qızmetkerleriniñ qazaq tilindegi halıqaralıq qwjattardı
Parlamentke qatesiz jiberuge şaması da, ıntası da joq siyaqtı.

Öytkeni uaqıtşa lingvistikalıq toptıñ qarauına, aldın ala lingvistikalıq saraptamağa kelip tüsetin halıqaralıq qwjattardıñ sapası
eşqanday sın kötermeydi. Ministrlikter men vedomstvolardıñ qızmetkerleri toptıñ jwmısına äbden senip alğanı sonşalıq, pısıqtalmağan, tekserilmegen material jiberedi, olar öz jwmısına
nemqwraydı qarap, lauazımdıq mindetterin tiisinşe, sapalı atqarmaydı.

Tipti keybir jağdaylarda qwjat jobalarınıñ qazaq tilindegi mätini men orıs
tilindegi mätini mazmwnı jağınan bir-birine säykes kelmey jatadı, qazaq
tiliniñ grammatikalıq jäne stilistikalıq normaları saqtalmaydı. Keyde
top wsınğan tüzetuler de dwrıs äri sapalı engizilmeydi, sonda bir qwjattı
birneşe ret qarauğa tura keledi.

Mısalı, qazirgi Senat qarauında jatqan «Qazaqstan Respublikasınıñ Ükimeti men Armeniya Respublikasınıñ Ükimeti arasındağı Azamattıq qorğanıs, tötenşe jağdaylardıñ aldın alu jäne olardı joyu salasındağı ıntımaqtastıq turalı kelisimdi ratifikaciyalau turalı» Zañ jobasında tipti notanıñ audarılğan mätininiñ özinde qate jiberilip, «mümkindikti paydalana otırıp» dep jazıluğa tiisti tirkes «mümkindikti otırıp» degen nwsqada berilip, twtastay bir söz tüsip qalğan (Zañ jobası boyınşa qwjattar toptamasınıñ 8-beti).

Memlekettik organdardıñ memlekettik tildi qoldanuğa, memlekettik tilde zañ jobaların dayındaudağı jauapkerşiligi tömen. Top müşeleriniñ aytuınşa, tipti, qwjat jobalarına özgeris engizilgen jağdayda olardı qayta saraptamağa engizu, olardıñ qazaq tilindegi mätinderin özgertpey Parlament
janındağı toptıñ dayındap beruine, qarap beruine jibere salu, top
jwmısına juıq uaqıtta qol qoyılatındığın sıltau etip qısqa uaqıtta
qaraudı tapsıru, äkimşilik resurstardı qosa otırıp, qalay da az uaqıtta
qaraudı mäjbürleu siyaqtı soraqı faktiler orın alıp otıradı eken.

Osılayşa, Parlament qızmetkerleri ortalıq atqaruşı organdar qızmetin
tolığımen atqarıp otır. Bizdiñşe, bwl halıqaralıq qwjattardı, zañ
jobaların memlekettik tilde dayındauğa degen Ükimet qwramınıñ qwlıqsızdığın, nietiniñ joqtığın bayqatatın ayqın däyekter.

Ortalıq atqaruşı organdar zañdardıñ, halıqaralıq qwjattardıñ
memlekettik tildegi jobaların äzirleudi dwrıs, sapalı, mañızdılığın
sezine otırıp wyımdastırğan jağdayda, uaqıtşa lingvistikalıq saraptama tobına degen qajettilik tuındamağan, özderiñiz atap körsetken nota almasu orın almağan bolar edi.

Sonımen birge saualımızğa berilgen jauapta zañ jobalarınıñ
sapasına qatıstı «... qazirgi uaqıtta qwzıretti memlekettik organdardıñ türli sipattağı ob'ektivtik jäne sub'ektivtik sebepterge baylanıstı zañ jobaların orıs tilinde äzirleu täjiribesi qalıptasqan» degen söylem bar. Osı söylem arqılı ne aytqılarıñız kelgenin, onıñ qanday ob'ektivti jäne sub'ektivti sebepter ekenin tüsine almadıq. Bası aşıp jazılmağan, bwrmalanğan jauap wsınılğan.

Jauaptı odan äri oqısaq: «Bwl rette, zañ şığaru procesiniñ atalğan
sub'ektileri zañ jobaların memlekettik tilde äzirleuge niet bildirgen
jağdayda QR Ädilet ministrliginiñ «Zañnama jäne qwqıqtıq aqparat
institutı» zañnamalıq aktilerdiñ jobaların memlekettik tilde
äzirleu boyınşa qwqıqtıq, ğılımi-ädistemelik järdem körsetuge äzir ekenin habarlaymız» dep jazılıptı.

Sonda Ükimettiñ zañ jobaların memlekettik tilde äzirleuine, Ükimettiñ öziniñ qwramındağı Ädilet ministrliginiñ janındağı «Zañnama jäne qwqıqtıq aqparat institutınıñ» järdemin aluına Parlament rwqsat bermey otırğan bolıp şığadı ma?! Bwl qalay?!

Şındap kelsek, memlekettegi zañdar aldımen sol memlekettiñ öz tilinde dayındalıp, sodan keyin ğana qajet bolsa orıs tiline audarıluı tiisti. Bwrınğı Keñes respublikalarınıñ işinde Qazaqstan men Belarussiyadan basqa eldiñ barlığı da äldeqaşan osılay isteydi.

Wlı Abaydıñ tilin qalıptastırğan, «Abay jolı» sındı bağa jetpes tuındını ömirge äkelgen, talay ğalamat körkem şığarmalardı tudırğan, tamsana oqılatın fol'klorlıq şığarmalarğa arqau bolğan qazaqtıñ tili
zañ jazuğa ikemsiz degenge kim senedi?!

Biler sotın qalıptastırğan bay da körkem qazaq tili – nağız zañ tilin qalıptastırıp, norma jasauğa, jazuğa öte qolaylı til. Memlekettiñ bastı nışanı til desek, zañdardıñ memlekettik tilde jazılmauı – bizdiñ memlekettimizge de, wlt retinde ar-namısımızğa da ülken sın. Prezident Q.K.Toqaev «qazaq tilin halıqaralıq qatınas tili retinde qalıptastırudı» qolğa alıp jatqanda, bwl mäseleni tüpkilikti qolğa alıp, zañdar men normativtik qwjattardı aldımen memlekettik tilde äzirleuge köşetin uaqıt jetti.

Bayandalğandardıñ negizinde, memlekettik deñgeyde mañızdı jäne naqtı şaralardı qabılday otırıp, Ortalıq atqaruşı organdarğa halıqaralıq qwjattardı memlekettik tilde sapalı dayındaudıñ jauapkerşiligin jükteuge, zañ jobaların aldımen memlekettik tilde dayındaudı qolğa alu kerek. Ol üşin Senat qabırğasında, belgili bilikti zañger Ramazan Särpekov basqaratın Ädilet ministrliginiñ janındağı «Zañnama jäne qwqıqtıq aqparat institutımen» birlesip, zañdardı memlekettik tilde dayındauğa baylanıstı müddeli wyımdar, zañgerler, ğalımdar, til mamandarımen birlesip döñgelek üstel ötkizudi wsınamın.

Mwrat Baqtiyarwlı, Senat deputatı,

(QR Parlamenti Senatında «Zañ şığaru procesin odan äri jetildiru» taqırıbında ötken Parlamenttik tıñdaudağı söylegen sözi).

Abai.kz

32 pikir