Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9932. Jazılğandar — 5011. Qaytıs bolğandar — 37
Ğibırat 1329 1 pikir 25 Qırküyek, 2019 sağat 12:33

Tärbiemen berilgen bilim – ölşeui joq qazına

Ataqtı oyşıl Äbu Nasır äl Farabi: «Adamğa eñ birinşi bilim emes,  tärbie kerek. Tärbiesiz berilgen  bilim – adamzattıñ qas jauı, ol keleşekte onıñ ömirine qauip äkeledi» degen eken. Bwl sözdiñ rastığın ömir täjribesi talay märte däleldegeni belgili. Osı orayda bizdiñ ata-babalarımız tärbieniñ ornı bölek ekenin jaqsı bilgen. Öytkeni wrpaqqa ülgili tärbie bere alu – qoğamnıñ özin, eldiñ tiregin qalıptastıru.  Sonıñ işinde balağa önegeli tärtip pen qwqıqtıq tärbie bere bilu – ölşeui joq qazına.

Ärine, biz qaşanda balalarğa jan-jaqtı qwqıqtıq tärbie berudi jetildirip otıru –  bastı parız deymiz.  Biraq sol tärbie berude ünemi keş qalatınımız eşkimdi oylandırar emes. Ata-babamız balanıñ tärbiesi besikten bastau alatının aytuday-aq aytqan. Biraq köbimiz bügingi wrpaqtıñ, yağni erteñgi el tireginiñ aqıl-parasatı mol, mädenieti ozıq, sanalı ösui, onıñ keyin eseygende jiyar bilimine ğana baylanıstı emes, eñ aldımen qwrsaqtan beriletin imandı ädet-ğwrıp, önegeli salt-dästür, wlttıq bolmıspen keletin tärbie közinde jatqanın eskere bermeymiz. Qazirgi jastardı bilimsiz, eşteñe körmegen dep ayta almaysız. Jastarımızdıñ deni mektep bitirisimen, eldegi qalağan oqu ordalarına nemese  şet eldiñ irgeli oqu orındarına barıp, älemniñ ozıq küyi men bilimin igerip qaytadı. Al biraq olardıñ boyında ata-babamız qalıptağan wlttıq tärbie özegi bar ma? Öytkeni mektepte boz balalardıñ toptasıp qaraşaday balanı zorlaytını, ülkenge – izet, kişige qwrmet körsetilmeytini, jap-jas qızdardıñ birin-biri şaştan süyrep, näziktilikten jwrday bolatını, tepse temir üzetin jigitterdiñ wrlıqqa tüsip, bir otbasın tügel qırıp ketetini, öz tilin mensinbey, özge tilde sayraytını, közderi jäudiregen köp balalı otbasılarına bir jetim bwrış bwyırmay jatqanda, mwrtı maylanğan jemqorlardıñ tüyeni tügimen asap astamşılıq jasaytını – neniñ saldarı dep oylaysız?

Ärine elge halıqqa adal qızmet etip, ülgili isimen önege bolıp jatqan aytulı azamattar az emes.  Degenmen bwl ömirde bäri öz uaqıtılı, öz ornımen qalanuı tiis. Adam balası tuğan eliniñ, halqınıñ müddesine say memleketke qızmet ete aluı kerek. Olay bolmağan jağdayda özgeniñ küyin küytteydi. Bayağıda bir patşa öziniñ qol astındağı eldiñ ataqtı danışpanına balasın tärbieleuge beretinin aytıptı. Mwnı estigen danışpan tärbiege beriletin bala neşe jasta ekenin swrağan ğoy. Sonda patşa balasınıñ eki ayğa endi tolğanın jetkizse, älgi danışpan: «Balañnıñ tärbiesin oylağanıñ jön eken, biraq keş qalıpsıñ» depti. Bwğan tüsinbegen patşa: «Ne aytıp twrsıñ? Ana sütinen äli auzı keppegen, buını qatpağan, besikten beli şıqpağan balağa tärbie berudiñ keştigi qalay?!», – dep şamdanıptı. Sonda danışpan qariya: «Balanı qwrsaqtan tärbieleu kerek edi», – degen eken. Kördiñiz be, nağız tärbie törkini tereñde jatqanın osıdan da añğaruğa bolar. Wltjandı adam mwnday mısaldardıñ astarında ömirlik täjiribe mäni jatqanın tüsinedi. Endeşe keleşek wrpaqqa tälimdi tärbie beru isi ärkimniñ öz tärbielik isinen bastalatının qoğamımız wmıtpasa eken deymiz. Sebebi «Ne ekseñ – sonı orasıñ» dep, beker aytılmağan.

Sälim mektepte öte jaqsı oqıdı. Bastapqıda  oqu ozatı da atandı. Biraq birte-birte ol joldan jañıldı. Sabaqqa birde kelse, birde kelmedi. Wstazdardıñ sözi oğan ötpedi. Al bwl kezde onıñ ata-anası öz bastarımen äure edi: birde jwmıs istese, birde qayır swrağanday tentirep ketedi. Sälimge qarauğa şaması bolmadı. Söytip jürgende wrlıqqa tüsip, ekeui de sottalıp tındı. Sosın Sälimdi basında şağın baspası bar, zeynetaqısı bar äjesi qolına aldı. Resmi ökilder de, Sälim qayğılı oqiğadan sabaq alıp, äjesine qolqanat bolar dep oyladı. Biraq Sälim sanasında wyada alğanı, öse kele körgeni jattalıp qaldı. Jaqsı söz, jaqsılıq jasau oğan jat körindi. Özin baqqan äjesi de oğan jat boldı. Aqırı birde aqşa talap etip,  wrıs kezinde qayran äjesin öltirip, qaşıp ketti. Wstalıp, bas bostandığınan ayırıldı. Bwl bir ğana mısal. Al tize bersek, tek mektep oquşıları, studentter işinde ğana emes, el qorğanı deytin äsker arasında da qwqıq bwzıp, tärbieniñ joqtığın körsetip jatqandar qanşama!

Endeşe  mektep oquşıları, studentter men äskerge şaqırıluşılar arasındağı bilim men mädeniettiliktiñ deñgeyi de jalpı qwqıqtıq tärtipke, tärbieleu isine tikeley äser etedi desek, artıq aytqandıq emes-au. Osınday da wzaq jıldar äskerde qızmet etken, qwqıq tanuşı, ardager polkovniktiñ mına sözi köñilge qonatındığın jasıra almaymız. «Ata-baba tärbiesinen kende qalğan wrpaqpız. Mwnı oylap jatqandar az. Wlt turalı, wltjandılıq turalı aytatındar köp, al solardıñ öz isine üñilseñ – jañıñ aşidı. Säbi kezinen ana sütimen keletin tärbieden alıstap, tek qwlaqqap kiip, komp'yuter, internetpen ösken jastardan inabattı kelin, jaqsı küyeu, ruhı mıqtı Otan qorğauşı şığadı degenge senu qiın. Onıñ üstine osı ğalamtor älemine engen qazirgi zamanda jastar osı internet iirimine batıp bara jatqanday körinedi. «Wyada ne körseñ, wşqanda sonı ilersiñ» deydi halıq danalığı. Tal besikten bastalğan tärbie mektepte, odan äri joğarı oqu ornında jalğasın tapqanda ğana nätijeli boladı. Ol üşin jañadan velosiped oylap şığarudıñ qajeti joq, qolımızdan susıp ketken tekti ata-baba  tärbiesin qayta jañğırtpasaq bolmaydı. Barlıq jerde birıñğay ata-baba tärbiesi kerek».

Ras söz. On segizge tolğan jas – jamandı da, jaqsını da sezip, körip, barlıq tärbieni boyına siñirip, ömirge qadam basqan azamat. Ökinişke oray, onı qayta tärbieleu qiın. Ol kezde «Qızım sağan aytam, kelinim sen tıñda» deytin kezeñ ötip ketedi. Demek, Abay atamızğa qwlaq türsek: «Balamdı medresege bil dep berdim, Şen alsın, şekpen alsın dep bermedim...» - deui arqılı  adamnıñ borışı şen - şekpen emes, tärbie arqılı tuğan halqına qızmet etu degendi meñzegenin eskeru qajet. Endeşe eldigimizdi erte qamdaymız desek, «Bir jılın oylağan küriş egedi, on jılın oylağan ağaş egedi, al jüz jılın oylağan bala tärbieleydi», dep aytılğanday, qwrsaqtan beriletin tärbieniñ ornı bölek ekenin eskergen jön. Sonda osı tärbiemen barmaqtay bolsa da berilgen bilimniñ qoğam üşin ölşeusiz qazına bolıp oralatını da sözsiz. Al bizdiñ şeneunikterdiñ qaysısın osı tärbiemen bilim alğan dep atar edik?

Aleksandr Tasbolat

Abai.kz

1 pikir