Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Añız Abay 3257 10 pikir 25 Qırküyek, 2019 sağat 12:18

Abay: Jaqsı menen jamandı ayırmaudıñ bası...

Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım,

Wstarasız auzıña tüsti mwrtıñ.

Jaqsı menen jamandı ayırmadıñ,

Biri qan, biri may bop endi eki wrtıñ.

Qazaqtıñ wlı oyşılı, bas aqını Abay osı öleñ jolında «mwrt» turalı toqtaladı,  mwsılman adam sırtımen de işimen de körikti boluı kerek.

Är sözine qattı män beretin söz zergeri Abay «mwrttı» bekerge tilge alğan joq, mwrt qoyudıñ öz ädebi, tärtibi bar. Mwrttı auızğa qaray säleñdetip ösiru jaman ädet. Mwrttı auızğa jetkizbey, astıñğı jağın jaqsılap qırıp, bet älpetine, qasınıñ wzın-qısqa, juan-jiñişkeligine säykestire ädemi, jarasımdı etip qoyıp, öte taza wstadı, auızğa tüsse ol mäkurh, auız aynalısı aşıq twratın, kerek bolsa twmau tigende ağıp ketsin dep mwrt ortasın az aşıp qoyatın bolğan. Däret alğanda mwrt-saqaldıñ tübine su timese däret tolıq bolmaytını jaqsı bilgen, sondıqtan da mwrttı qattı qalıñ äri qattı wzın ösirmeytin. Mwsılmanşılıqtıñ jartısı tazalıq.

«Jaqsı menen jamandı ayırmadıñ,

Biri qan, biri may bop endi eki wrtıñ.» Osı eki jol jalpı öleñniñ özegi sanaladı. Onda aqın «saldarın aldımen, sebebin artınan» jazğan. Nege aqın qan men maydı eki wrtqa saldı, auızğa salatın basqa närse joq pa?  Talqanğa-aq, qaqaldıra salar edi. Jaqsı men jamandı ayırmaudıñ bastı sebebi adal men aramdı ayırmauda ekenin osı «qan men may» arqılı öte tamaşa jetkizgen. Qan aram, onı auızğa saluğa bolmaydı. Bauızdau qan denege tise däretti bwzadı. Al may tolığımen adal. Äytse, alıstan şalıp, keñ pişetin dana aqın, sonı meñzep, adal men aramğa män birmeseñ istiñ bäri bos deydi. Sol kezden bastap sende jaqsı men jamandı ayıru qabileti joğaladı degendi qadap aytadı.

Adam ne jese sol, qanday maldıñ etin jese soğan bara-bara wqsaydı. Adam bir gramm aram as jese qırıq kün boyı isi önbeydi, namazı, dwğası qabıl bolmaydı. Büginde adal men aram qattı aralasıp ketken, sondıqtan da barınşa sergektikpen, talğampazdıqpen adal as jeuge tırıssaq özimiz üşin paydalı. Ğalamtordan «E-qospaların»dağı halal jäne haramnıñ tizimin şığarıp alıp, as bölmesine japsırıp qoysa wrpaq taza ösedi. Sondıqtan Abay bar künänıñ bası sol qan  men mayda dep topşılaydı. Tipti, qazaq erkek qoydı köp jesek, erkek bala köp boladı dep wrğaşı toqtısın maldıñ analıq basın köbeytuge qaldırıp, erkegin jegen.

Bet bergende şırayıñ sonday jaqsı,

  Qaydan ğana bwzıldı sartşa sırtıñ?

Qazaq dünie tanımında sart sözi saudamen aynalısatın adamdı aytadı, sondıqtan da Abay uädege twrmaytın arsızdıqqa ketip bara jatqan, bolmıs, bitimi bwzılğan qazaqqa aşınadı, küyinedi. Türiñe qarasa qazaqsıñ, al isiñ sarttiki degendi osı eki jolda tolğaydı.

Wqpaysıñ öz söziñnen basqa sözdi,

Auzımen oraq orğan öñkey qırtıñ.

Bwl eki joldı däl qazirgi ğalamtordağı top-topqa bölinip alıp aytısıp, tartısıp jatatın qazaqtarğa aytqan siyaqtı Abay atamız. Adal men aramdı parıqtamağan adam osınday söz wqpas, toğışar boladı dep küyinedi. Bwrında qazaq sözge toqtağan, Töle bi, Äyteke, Qazıbek  kökelerimiz bir auız sözben üydey daudı şeşken.

Özimdiki dey almay öz malıñdı,

 Kündiz külkiñ bwzıldı, tünde - wyqıñ.

Bwl joldarda aqın qazaqtağı wrlıqtıñ asqınıp, tınıştıqtıñ el arasınan ketkenin aytadı. Wrlıq maldıñ nağız aram ekenin eskertedi, aram tabiği( haram li anihi) aram jäne adami faktordan bolatın qaqısı ötelmegen(haram li ğayrihi) aram bolıp ekige bölinedi. Barlıq el aram jep bitti dep aşınadı. Kezinde atalarımız aydağan bidayı qatar twrğan egistikke jel men tozañdanıp bir-birine ötedi, sodan jegen nanım aram boladı dep, elden bölek jotanıñ ne toğaydıñ mañına barıp biday aydap nan jegen. Taza dalada jürgen tauıqtı bir jeti ayağınan baylap qoyıp taza biday berip, taza su işkizip, zäri(näjisi) işine ötip ketedi dep jünin ıstıq suğa jiditpey, qolmen jwlıp tazartıp, sırtınan qaldıqtarın üyitip tastaytın. Keşegi Aqan seri barğan üyinde bir tal qıl-qoqıs körse däm tatpağan eken. Mine bwl qazaqı taqualıq.

Körseqızar keledi baylauı joq,

 Bir kün tırtıñ etedi, bir kün - bwrtıñ.

Aram as jegen adam «baylausız, twraqsız, körseqızar» dep sögedi aqın.

Bas-basına bi bolğan öñkey qiqım,

Mineki bwzğan joq pa eldiñ siqın?

Eki aldam birikse biriñ basşı bolıñdar, bir-biriñdi tıñdañdar, bolmasa, eki ayrıq jolğa kelgende wrsısıp ekige bölinip ketesiñder degen wstanımdı jaqsı bilgen qazaq sözge qorığan. Osı jaqsı qasiettiñ elden ketkenine qattı nalidı.

Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ.

Eldi orıstıñ bilep otırğanın meñzeydi.

 Ağayın joq närseden eter bwrtıñ,

Onıñ da alğan joq pa qwday qwlqın?

Jaqın tuıstar tez ökpelegiş keledi, sebei ol bir tuğanın mindetsinip, tuısında joq närseni swraydı, sonı ber dep dämetedi, onıñ qolınan kelmeytin isti istep ber dep qolqa saladı, solay ol bayqwstıñ qolınan ol is kelmese, köşke bergen tayın swrap, ökpelesip ketedi, bolmaşı bir tal süyekke de ökpeleydi, bwl jambas meniñ jolım edi onı ananıñ aldına qoydı dep bwrtıñdaytını tağı bar. Mine osı joldarda qazaqtıñ ağayın arazdığın däl basıp aytadı.

Birlik joq, bereke joq, şın peyil joq,

Sapırıldı baylığıñ, baqqan jılqıñ.

Qwrğaq maqtandı, jalğan ataqtı sınaydı, adamdardıñ nieti tarılıp ketkenin de osı şumaqta tilge aladı.

Basta mi, qolda malğa talas qılğan,

Küş sınasqan kündestik bwzdı-au şırqın.

Oñalmay boyda jürse osı qırtıñ,

 Är jerde-aq jazılmay ma, janım, tırqıñ?

İşinde bilimi, qolında öneri joq, tek bar bolğanı tört ayaqtı malğa (baylıqqa) sengen qwr keudelik, eges, malğa talas, baqastıq, kündestik, böspeliktiñ eldi qwrtatın dert ekenin jetkizedi.

Qay jeriñnen köñilge quat qıldıq,

Qır artılmas bolğan soñ, minse qırqıñ?

Tiyanaqsız, baylausız bayğws qılpıñ,

Ne tüser qwr külkiden jırtıñ-jırtıñ.

«Basında mi joq, özinde oy joq, külkişil kerdeñ nadannıñ» dep özi jırlağanday mağanasız bos külki, twraqsızdıqtı söz etken Abay adal men aramdı bilmegen, jaqsı men jamandı, jau men dostı ayırmağan elde köñilge quanış sıylar ne bar dep aşınadı.

 Wğındırar kisige kez kelgende,

Pış-pış demey qala ma ol da astırtın?

Aqıl aytsañ, söz tıñdamay, kübir- kübir sıpsıñdap özinşe aqıldı kisi bola qaladı dep aqın öleñin ayaqtaydı. Demek, künä men nadandıqtıñ bası adal men aramdı ayırmauda ekenin aytadı, oğan män bermgen adam jaqsı men jamandı bilmeydi. Osı öleñde örnektegen jamandıqtıñ barlığı sodan şığadı dep işara beredi. Sebebi imani tereñ bilimdi Abay mınanı biledi.  Alla Tağala adam tänin jaratıp, adamnıñ sadrına(keudesine) ruh(jan) saladı, sodan soñ eki qastıñ ortasına näpsini ornalastırdı. Adamğa tañdau erkin berdi. Mine äñgime osı jerden bastaladı. Solay adam sınaladı.

Alla tiım salğan is­ter­diñ bä­rin näp­si qalamaydı, Allağa qarsı ke­le­tin is­ter tü­gel­dey näp­si­niñ qalauı. Aqıldan bw­rın näp­si­­men ( erik­iñ­men) kü­re­su parız etilgen.

Näp­si törtke bö­li­ne­di. 1. Ämra näpsi, ol ünemi jamandıqqa şaqıradı. 2. Läuämma näpsi, ol bir kü­nä jasasa, de­reu öki­ne­di. 3. Mülqama näpsi, ol taqualıqpen jürsede künädan arıla almağan näpsi. 4. Mwtmayın näpsi, ol künädan mülde alıs, taqualıqtıñ şıñındağı näpsi. Nağız mü­min nä­pi­sin wmıtmayın etip tär­bie­lep aladı. Adal jegen adamnıñ ruhı şattanadı, aram jegen adamnıñ näpsisi küşeyedi, solay jamandıqqa tartadı da twradı, al adal jegen taqua jaqsı iske moyın bwradı. Adamdı adam etetin adal as, sondıqtan Qwran Kärim de bwl taqırıpqqa arnaudı toqtaladı.

Öz wltın özinen artıq jaqsı körgen aqın eli üşin küyip janadı. Abaydıñ erligi de osında.

Nwrhalıq Abdıraqın

Abai.kz

10 pikir