Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 1954 0 pikir 1 Şilde, 2011 sağat 07:11

Jwqamır Şöke. Abılaydıñ ası nege atausız ötedi?

Ötken aptada qazaq hanı, memleket qayratkeri, qolbasşı jäne diplomat - Abılay hannıñ (Äbilmanswr - 1711-1781) tuğanına 300 jıl toluına oray, wrpaqtarı (özderiniñ aytuı boyınşa) Almatıda as berdi. Asqa Qazaqstannıñ är öñirindegi töre wrpaqtarı men ziyalı qauım ökilderi keldi. As üstinde Türkistandağı han süyeginiñ «qayta jerlenui» töñiregindegi talastı äñgimeler de tilge oraldı. Onıñ köbine astıñ tizginin wstağan jazuşı Smağwl Elubaev toqtau aytqanımen, jwrt arasında ii qanbağan äñgimeniñ qıjılı qaldı. Abılaydıñ asındağı daulı mäseleniñ mäni ne edi?

Asqa jinalğan ağayın arasındağı talastı äñgime belgili jazuşı Tınımbay Nwrmağambetovtiñ sözinen keyin şıqtı. Tınımbay mırza bwğan deyin han süyeginiñ ekinşi ret qayda, qalay jerlengeni turalı öziniñ däleldi, däyekti pikirlerin baspasöz betinde talay jazdı, talay ayttı. El prezidenti Nazarbaevqa da gazet arqılı birneşe ret aşıq hat joldadı. Jazuşı kötergen mäselege küyinuge tiisti töre wrpaqtarınıñ işindegi aqsaqalı - torğaylıq Qadır Janahanov jazuşınıñ sözin bölip, äñgimeniñ ärin qaşırdı. Özin töre sanağan aqsaqaldıñ kimnen, neden qorqatının jinalğan jwrt tüsinbedi - Tınıbaydıñ aldında tıpırlağan baladay esi şıqtı: «Bwl - aytuğa bolmaytın taqırıp» - dep, şır-pır boldı.

Ötken aptada qazaq hanı, memleket qayratkeri, qolbasşı jäne diplomat - Abılay hannıñ (Äbilmanswr - 1711-1781) tuğanına 300 jıl toluına oray, wrpaqtarı (özderiniñ aytuı boyınşa) Almatıda as berdi. Asqa Qazaqstannıñ är öñirindegi töre wrpaqtarı men ziyalı qauım ökilderi keldi. As üstinde Türkistandağı han süyeginiñ «qayta jerlenui» töñiregindegi talastı äñgimeler de tilge oraldı. Onıñ köbine astıñ tizginin wstağan jazuşı Smağwl Elubaev toqtau aytqanımen, jwrt arasında ii qanbağan äñgimeniñ qıjılı qaldı. Abılaydıñ asındağı daulı mäseleniñ mäni ne edi?

Asqa jinalğan ağayın arasındağı talastı äñgime belgili jazuşı Tınımbay Nwrmağambetovtiñ sözinen keyin şıqtı. Tınımbay mırza bwğan deyin han süyeginiñ ekinşi ret qayda, qalay jerlengeni turalı öziniñ däleldi, däyekti pikirlerin baspasöz betinde talay jazdı, talay ayttı. El prezidenti Nazarbaevqa da gazet arqılı birneşe ret aşıq hat joldadı. Jazuşı kötergen mäselege küyinuge tiisti töre wrpaqtarınıñ işindegi aqsaqalı - torğaylıq Qadır Janahanov jazuşınıñ sözin bölip, äñgimeniñ ärin qaşırdı. Özin töre sanağan aqsaqaldıñ kimnen, neden qorqatının jinalğan jwrt tüsinbedi - Tınıbaydıñ aldında tıpırlağan baladay esi şıqtı: «Bwl - aytuğa bolmaytın taqırıp» - dep, şır-pır boldı.

«Aruaq aldındağı wrpaq parızı - baba süyegin arulap kömu emes pe, al mına aqsaqaldıñ şıj-bıjına ne jorıq?» - deydi şetki stolda otırğan wltşıldar ökili.

Aytpaqşı, töre äuletteriniñ atınan söz alğan sol torğaylıq aqsaqalımız atasınıñ asınıñ üstinde el prezidentin äbden äspettedi, mayın tamızıp twrıp maqtadı. «Bügingi astı berip otırğanımız, osı künge jetuimiz - prezidenttiñ eñbegi», - degenge deyin bardı töreniñ twqımı.

Biz osıdan üş ğasır bwrın ömir sürgen Abılay handı bügingi bilikke teligen telpeñ sayasattıñ tübine boylay almadıq. Abılaydı aytu üşin, Aqordanı orınsız qıstırudıñ ne qajeti bar edi? Nege ekenin bilmedik, biliktiñ atın tıqpaytın jerimiz qalmadı ğoy. Asaba jaqqa qaratıp estirte söylegen bir jigit: «Seksendegi şal ölse de, bes jastağı balanı sündetke otırğızsa da, bwl qazaq bärin biliktiñ arqasında atqaratın boldı...» - dep küledi. Qisını bar, jwrt ta ezu tarttı...

Söz arasında as tizginin wstağan Smağwl Elubaevpen tildeskenimizde, Abılay handı «qayta jerlegen» antropolog Orazaq Smağwlovtıñ söz swrağanın, onıñ Nwrmağambetovpen aşıq «maydanğa» şıqqısı kelgenin ayttı. Biraq astıñ qwtı qaşpasın degeni şığar, Elubaev Smağwlovqa söz bermepti.

Iä, kezinde Abılay añsağan täuelsizdikke biıl jiırma jıl toladı. Alayda bügingi bilik qazaqtıñ azattığı üşin küresken batırlar men handardıñ esimin atauğa kelgende sarañ bop twr. Nege? Bwl turalı qoğamda aluan türli pikir aytıladı. Sonıñ biri, biri bolğanda da, qwlaqqa jağımdı, kökeyge qonımdısı mınau: Bügingi bilik qazaq memleketiniñ «şekarasın sızıp», «memlekettigin qalıptastırğan» degisi keledi, halıqtı soğan sendirgisi, tarihtı soğan bwrğısı keledi. Sondıqtan da Abılay bastağan qazaq handarınıñ atın atauğa qorqadı. Eger qazaq memleketiniñ negizin qalağan handardıñ atı atalsa, ädebiet, tarih oqulıqtarında oqıtılsa, onda bügingi bilik köleñkede qaluı mümkin eken.

Soğan jandarı şığadı. Sol jolda Astanadan 1990 jıldan bergi «tarihtı» jazatın arnaulı institut aşıldı. Sol üşin de qazaqtıñ bas hanı - Abılaydıñ 300 jıldıq ası jetim qızdıñ toyınday bop ötip jatır.

Eger sanalı el, salauattı memleket bolsaq, Abılayday biigimizdiñ asın töre twqımdarınıñ wyımdastıruımen ğana emes, barşa qazaqtıñ merekesi etip, el bolıp toylamas pa edik?! Astananıñ tuğan küniniñ qasında «Abılaydıñ ası» wlttıq, halıqtıq mereke emes pe edi.

Meyli, halıq jadın sız, sanasın öşir, Abılay hannıñ 300 jıldığı - memlekettik mereke. Eger biliktiñ aqılı jetse, jıl sayın 9 mamırdı «Jeñis küni» dep toylağanşa, joñğarmen 230 jıl küresken qazaq handarı men batırlarınıñ jeñisin qasterlemes pe edi.

Sonda wltsızdandı dep jürgen wrpaqtarımız nağız «Wlı Otan soğısı» Keñes Odağınıñ jerin qorğağan 4 jıldıq nemis-sovet şayqası emes, tarihı 230 jılğa wlasqan qazaq-joñğar şapqınşılığı ekenin tüsinetin edi. Bügingi bar aytpaq mäselemizdiñ mäni - osı.

Qilı QISIN

Qabdeş Jwmadilov,

Qazaqstannıñ

halıq jazuşısı:

- Qazaqta: «Abılaydıñ asında şappağanda, atañnıñ basına şabasıñ ba?» - degen söz qalğan. Onıñ da jöni bar, qazaq tarihında Abılaydıñ aldına tüsken eşkim bolmağan, bolmaydı da. Biıl täuelsizdiktiñ 20 jıldığı men Abılaydıñ 300 jıldığı twspa-tws kelip otır. Bwl - jaqsılıqtıñ belgisi.

Abılay han - qazaq eliniñ täuelsizdigi, azattığı üşin küresken twlğa. Bireuler tarihtı 1990 jıldan beri qaray tarqatıp, eldiñ sanasına solay siñirgisi keledi. Ol dwrıs emes, qazaq tarihı 20 jılmen şektelmeydi. Qazaq memlekettiginiñ qaşan qalıptasqanı, şekarasınıñ qaşan bekigeni turalı qalıptasqan twraqtı wğımdar bar. Odan tayuğa, ötirik jazuğa, bwrmalauğa bolmaydı. Eger qazaq tarihın 20 jılmen şwntitsaq, onda qazaqtıñ sonau äz Jänibek pen Kereyden bastalatın Qazaq handığı qayda qaladı, Kenesarımen ayaqtalatın 400 jıldıq wlı tarihtı qayda jiberemiz? Bügingi qazaq dalasınıñ, memleketiniñ negizi sol Abılay zamanında qalıptasqan.

Eger XVIII ğasırda Abılay bolmağanda, qazirgi qazaq memleketi bolar ma edi, bolmas pa edi, kim bilsin? Ärine, qazaq äuleti qwrıp ketpeytin edi, biraq jartımız - Qıtaydıñ, birazımız - Reseydiñ teliminde, qalğanımız Qoqan men Hiuanıñ qaramağında qwlday kün keşetin be edik?..

Abılay - joñğarlarğa qarsı küresken batır, äri han. Ol kezde joñğarlar bükil şığıstı, bügingi Almatı, Jambıl, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarınıñ aumağın twtastay jaulağan. Abılay bastağan qazaqtıñ samsağan qalıñ qolı osı öñirlerdi joñğarlardan tazarttı. Nemister basıp alğan Belorussiya men Ukrainanıñ jerlerin oqulıqtarda qara boyaumen belgilep jürmiz ğoy. Al onıñ qasında joñğarlar basıp alğan jerlerdi, olarğa qarsı twrğan qazaqtıñ batırları men handarınıñ eñbegin oqulıqqa engizu maqtanış bolmasa, eldigimizge sın emes. Osınıñ bärin tarihşılar men közi qaraqtı ziyalılar biledi, al keybireuleri bile twra, ädeyi bwrmalaydı.

Abılay 1754 jılı qazaq dalasın joñğarlardan twtastay tazalağan. Onıñ qasında qazaqtıñ eñ mıqtı batırları jürdi. Eki jıldan keyin jüz mıñdağan äskermen Qıtaydıñ Man Şıñ ükimeti keldi. Bir kezde joñğar basıp alğan qazaq dalasın Qıtaydıñ Man Şıñ ükimeti jaulamaq nietterin bildirdi. Olarğa Abılay han aldımen 1756 jılı soğıs aştı. Qıtaydıñ 40 mıñ äskeri İle men Ertisti boylap kelip, qazaq qolımen Balqaştıñ töñireginde tüyisedi. Qıtaylar qazaq jerine Ämirsananı quıp keldik degen sıltaumen kiredi. Dalanıñ saltı boyınşa, Abılay han dosı Ämirsananı jauğa wstap bermeydi. Söytip, Abılaydıñ jasağı Qıtaydıñ qalıñ äskerin şırğalap ertip otırıp, Betpaq dalağa aparıp qıradı. Jalpı sanı 40 mıñ Qıtay äskerinen 20 mıñı keri qaytadı. Al Qıtay jazbalarında bwl jeñilis jeñildetilip aytıladı. Öytkeni qıtaylardıñ wğımında jeñilisti moyındau - jeñilisten de soraqı.

Jiırma mıñ qolınan ayırılğan Qıtay kelesi jılı «Mamır-su kelisimine» qol qoyısadı. Kelisimde: «Biz senderge tiispeymiz, sender bizge tiispeysiñder», - degen pätuağa keledi. Al osınıñ bäri - tarih. Abılaydıñ osı soğıstardağı sıbağası - öz aldına bir töbe. Biz keşege deyin qazaqtı «nwrlı» bolaşaqqa jetkizgen Äbilhayır han dep keldik, Reseydiñ ıqpalımen. Iä, Äbilhayırdıñ öz eñbegi bar. Biraq qazaqtıñ wlt retinde, memleket retinde saqtalıp qaluına Abılaydıñ qosqan ülesi barşa handardan üstem.

Juırdağı jıldarı tarih ğılımdarınıñ eki kandidatı Abılaydı han bolğan joq, joñğarlarğa qarsı küreske şıqpağan dep jazdı. Oqıp, jağamdı wstadım! Qazir solardıñ qazaqtığına, mwsılmandığına kümändanatın bolıp jürmin. Biz bireulerdiñ aydauımen aruaq aldında wyattan attadıq, onı Abılaydıñ ruhı keşirmes. Meyli, kim ne dese - o desin, qazaq barda Abılay men Abay mäñgi jasay beredi.

Tınımbay Nwrmağambetov,

«Alaş» sıylığınıñ iegeri:

- Abılaydıñ 300 jıldığı wrpaqtarınıñ ğana wyımdastıruımen ötkeni - bizdiñ eldiñ älsizdigin, ruhsızdığın körsetedi. Abılay tek töre twqımına ğana han emes, ol - isi qazaqtıñ basın biriktirip, eldi el etken twlğa. Abılay - äspetteuge twrarlıq han. Al meniñ aytpağım - hannıñ qazaqqa qılğan qızmeti emes, onıñ Türkistanda jatqan süyegi turalı. Hannıñ qorlanğan süyegi jöninde bwğan deyin täuelsiz gazetterde talay ret jazdım. Jazğanım üşin küni büginge deyin keybir şeneunikterden «tayaq» jep kelemin...

Belgili ğalımdardıñ Türkistanğa barıp, Abılay handiki dep jürgen mürdeni jerlegeni, antropolog Orazaq Ismağwlovtıñ «Abılay hannıñ süyegi - osı» degen qorıtındığa kelui, ol süyektiñ Resey Ğılım akademiyasına qarastı Etnologiya jäne antropologiya institutınıñ M.Gerasimov atındağı laboratoriyasında rekonstrukciyadan ötkeni... Mwnıñ bäri - bwrınnan aytılıp, äbden jauır bolğan äñgimeler. Biraq mwnı Abılaydıñ asında aytpağanda, qayda aytam?

Biz hannıñ süyegine qiyanat jasap jürmiz, Türkistandağı Abılaydıñ atın jamılıp jatqan süyek - basqa bireudiki. Bilim jäne ğılım ministrligi antropolog Ismağwlovtıñ: «Abılay han mürdesi Qoja Ahmet YAssaui kesenesiniñ işindegi «Aynatas» dep atalatın qwlpıtastıñ astında», - degen sözine senip jür. Al Abılay hannıñ mürdesi 1974 jılı 6 qırküyekte ekskovator şömişimen alınıp, dalağa tastalğan. Eger ğalımdar atqarğan isterine senimdi bolsa, osı sözdi nege joqqa şığarmaydı? Ötirik ekenin nege däleldemeydi?

Meniñ izine tüsip, jazıp jürgenim - şöp-şöpşektiñ jayı emes, qazaqtıñ hanı Abılaydıñ mürdesi. Örkenietti elderdegişe, Abılaydıñ «jaña» mürdesin DNK ädisi boyınşa zertteu mäselesi auızğa da iliner emes. Ğalımdar bwlay zertteuden qaşatın sekildi.

Abılay handı «qayta jerleuge» baylanıstı oqiğadan zardap şekken men ğana emespin. 1997-1998 jıldar şamasında Abılay handı «qayta jerleu» isiniñ jalğandığı turalı baspasözde maqalalar jazıp, közge tüsken, sol kezdegi Äziret-Swltan mwrajayınıñ ğılımi qızmetkeri Marat Twyaqbaev ta bar. Bir kezdeskende ol antropolog Orazaq Ismağwlovtan körgen tauqımetin mwñ etip aytqan bolatın. Al erterekte Abılaydıñ bas süyegi jönindegi äñgimeni mağan aytıp bergen sol kezdegi Türkistan Qazaq-türik universitetiniñ tarih kafedrasınıñ meñgeruşisi, tarih ğılımdarınıñ kandidatı Ziyabek Isabekovpen de Ismağwlov ayrıqşa «eseptesken» körinedi. Al Abılaydıñ süyegi Ismağwlov siyaqtı isterin «eseppen» qılatın adamdardıñ qwrbandığı bolıp, basqa bir şwñqırda jatır.

Betti dayındağan -

Jwqamır ŞÖKE,

«D»

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» № 24 (107) 29 mausım 2011 jıl

0 pikir