Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 3701 0 pikir 30 Mausım, 2011 sağat 07:47

Asqar JWMADİLDAEV, akademik: Ğılımda sıylıq alu üşin jwmıs jasauğa bolmaydı

- Qazaq matematikasınıñ qa­zirgi deñgeyine köñiliñiz tola ma?

- Qazaq matematikasınıñ qa­zirgi deñgeyine köñiliñiz tola ma?
- Bizde «Bireuden ilgeri, bi­reu­den keyin» degen söz bar. So­ğan süyensek, bizdiñ matematika eş­kimniñ matematikasınan kem emes dey alamız. Ökiniştisi-onı ba­tıs älemi bile de, tüsine de ber­meydi. Biraq bwl basqa äñ­gi­me. Me­niñ oyımşa, qazaqtıñ ma­­te­ma­tikası swmdıq qırıp bara jat­pasa da, köşten qalıp kele jat­qan joq. Mäselenki, Eu­­ra­ziya wlttıq universitetinde qız­­­­­­met etetin Ualbay Ömirbaevtı alay­ıq. Ol älem ğalımdarı jıl­­dar boyı bas qatırğan «Na­ga­ta problemasın» şeşti. Söyt­­­ti de, Memlekettik sıy­lıq­­tıñ laureatı atandı. Osı jer­de «ne­ge Ualbay, nege basqa emes?» de­gen swraq tuadı. Negizi bizde Ual­­bay sındı mıqtı ma­te­ma­tik­ter köp. Alayda olardı jwrt bi­le bermeydi. Öytkeni olar Ual­bay sekildi mıqtı prob­lema ta­ba alğan joq. Qa­ra­pay­ım tirlik qı­lıp, şekteuli şeñ­berden şı­ğa almay qaldı. Eu­raziya wlt­tıq uni­ver­si­tetiniñ oqı­tuşısı Mwq­tar­bay Ötel­ba­ev ta mıqtı ma­­te­ma­tik. Qazaq­stan boyınşa şä­kirti eñ köp ws­taz sol. Eyn­ş­tey­nniñ qan­şa şä­kirti boldı? de­señiz, onda bir de bir aspirant bol­mağan. N'yu­ton da şäkirt tär­bielemegen. Bi­raq onıñ eñ­bek­teriniñ äseri­men million­da­ğan adam ğılımğa kelgen. Son­dı­q­­tan mıqtı mate­ma­­tikterdiñ dä­rejesi men deñ­gey­in şäkirt­ter­diñ sanımen ba­ğa­lau tüsi­nik­siz kriteriy. Qalay desek te, qa­zaq mate­ma­ti­ka­sı­nıñ bügingi deñ­geyine kö­ñil to­la­dı.
- Otandıq matematikterdiñ eñ­bekteri Ükimet tarapınan lay­ıqtı bağalanıp jür me?
- Joq, bizdi eñ äueli şetel moy­ındap, şetel tanidı. Sodan key­in ğana öz elimizde jarıl­qa­na­mız. Ualbaydıñ mıqtı mate­ma­tik ekenin osıdan bälenbay jıl bwrın aytqam. Senbeseñizder, me­niñ swhbattarımdı qarañızdar. Sol Ualbay Memlekettik sıy­lıq­tı qalay aldı? Onı äueli AQŞ ma­rapattadı, sodan keyin ğana Qa­zaqstan «Bizde Ualbay degen mıq­tı matematik bar eken ğoy» dep oğan ataq-dañqtı üyip-tögip be­re saldı. Sonda deymin-au, ay­da­­ladağı Amerika Ualbaydı Qa­zaq­stanğa, qazaqtarğa tanıtpasa, on­ıñ kim ekenin bilmey jüre be­rer me edik?
- Matematikterge beriletin Fild sıylığına wmtılıp jür­gen qazaq ğalımdarı bar ma?
- Bwl jerde «Wmtılıp jür­gen» degen tirkesti qoldanbas edim. Öytkeni Fild sıylığı No­be­l' sıylığı siyaqtı. Bwl sıy­lıq­­tarğa eşkim öz-özin wsın­bay­dı. Ümitkerdi özderi tañdap, je­­ñim­­pazdı özderi anıqtaydı.
Qazaqta: «Halıq aytsa, qalıp ayt­paydı» degen maqal bar. Ötirik ma­qal. Halıq ömiri ötirik aytadı. Bir ğana mısal aytayın, Ko­per­nik: «Jer kündi aynaladı» dedi al ha­lıq: «Kün jerdi aynaladı» de­di. Kimdiki dwrıs, Koperniktiki dw­rıs. Bir-aq adam. «Sen solay ayt­tıñ» dep onı otqa jağadı. Bwl halıqtıñ aqımaqtığı. De­mek bağanağı maqal bos söz. Mwnı No­bel' sıylığın taratatın ko­mi­tet jaqsı biledi. Olar ha­lıq­tıñ pikirine qaramaydı. Sıy­lıq­­tı şved ğılımı aka­­­­­­­­­­­­­­­­de­miya­sınıñ 40 şaqtı müşesi be­redi. Sıylıq bas-ayağı 5 saladan beriledi. Äu bas­ta mwnda tört-aq sala bolğan. Ol-fizika, himiya-biologiya, me­di­cina jäne ädebiet. Eko­no­mi­ka so­ñınan qosıldı. Onıñ qo­­sı­luı­na bankirler müddeli bol­dı. No­bel'diñ ösietinde eko­no­mika emes, matematika bolğan. Bi­raq onı sızıp tastağan. Mwnı qoz­­ğa­may-aq qoyayıq. Sebebi bwl bas­qa äñ­gime.
Nobel' sıylığın alğan eko­no­mister tolıp jatır. Solardıñ bar­lığı matematikter. Negizi ğı­lım­da qanday da bir sıylıq alu üşin jwmıs jasauğa bolmaydı. Ğı­lımda ğılım üşin jwmıs is­teu kerek.
- Qazaq matematikteri älem ma­tematikteriniñ aldına «Nagata pro­b­leması» siyaqtı esepti nege qoy­maydı?
- Birinşiden, adamda talğam de­gen bolu kerek. Mısalı, dü­nie­jü­ziniñ bäri kostyum kiedi. Onı ne­ge kiedi, öytkeni kostyumdi fran­cuzdar oylap tapqan. Dü­nie­jü­ziniñ bükil modası solardan bas­­tau aladı. K'yuri atomdı, cir­­kul'di nemister oylap taptı. Qa­zir älemde «japondıq sapa» de­gen wğım bar. Ol qaydan payda bol­dı? Japondardıñ «Toyotası», «So­nii» bar. Soğan qarap, jwrt­tıñ bä­ri «Japondardıñ bası qat­tı is­teydi eken, bwlardıñ bäri ke­­re­met eken» degen közqaras qa­lıp­­tas­­tıradı. Mısalı, olarda Mu­ra­kami degen jazuşı bar al qa­zaqtarda Dulat Isabekov degen ja­zuşı bar. Dulat Isabekov Mu­ra­kamidan artıq bolmasa kem emes. Alayda Murakamidi bäri bi­le­di, Isabekovti qazaqtan basqa eş­kim bilmeydi. Nege? Öytkeni «Ja­pondıq sapa» degen wğım olar­dıñ basqa salalarına da auı­sıp ketken. Abaydıñ inisi Şä­kärim: «Abay deytin hakim, da­nış­pan kisi edi. Ätteñ, tuğan jeri qa­zaqtıñ işi bolğandıqtan qadiri azı­raq bilindi» degen bolatın. Qa­zaq halqınıñ bar ekenin älem jaña bilip jatır. Al evreyler men ağılşındar, nemister men ja­pondar älemdi barlıq sala boy­ınşa bilep-tösteuge üyrenip al­ğan. Olardıñ miına qazaqtar «Ja­ñalıq jasaydı» degen oy ki­rip te şıqpaydı. Osı twrğıdan al­ğanda biz edäuir qiınşı­lıq­tar­ğa kezdesip jürmiz. Degenmen tüp­tiñ tübinde qazaqtardan da da­nış­­pandar şığadı. Ol Ualbay bo­la ma, Mwqtarbay bola ma, bas­qa bola ma onı ayta almaymın.
- Siz de matematiksiz, älem ma­tematikteriniñ aldına nege pro­blema qoymaysız?
- Mende problema bar. Biraq ol älemdik deñgeyde me, deñgeyde emes pe onı aytu qiın. Öytkeni älem­dik deñgeydegi dünielerdiñ bä­ri salıstırmalı närse. Mate­ma­tikalıq problema qoyu üşin kez kelgen matematiktiñ eñ äueli öz izbasarları bolu kerek. Esepti şe­şudi solar bastauı tiis.
- Sizdiñ problemañız qalay ata­ladı. Onıñ atın atap, tüsin tüs­tediñiz be?
- Joq. Öz problemama at be­rip, aydar taqqan joqpın. Oğan atı-jönimdi de teligim kelmeydi. Ma­tematikada kez kelgen prob­le­ma­ğa familiyañdı beru kerek de­gen talap joq. Ärbirden soñ bi­reu­­diñ problemasına onıñ atı-jöni qoyılmauı da mümkin.
«Törtken» deytin algebra bar. Osı­nı qanşa aytsam da, bwğan qı­taylardan basqa eşkim nazar au­darğan joq. «Törtkenge» at bı­lay qoyıldı. Osıdan 4-5 jıl bw­rın men Italiyağa barıp, de­ma­lıs pen eñbekti wştastırıp jür­dim. Sonda jürgende mağan al­geb­ra­nıñ törtinşi därejeli teñdeui kel­di. Ol 4 äripten qwralğan bol­dı. Özim Kenen Äzirbaevtıñ än­de­rin jaqsı köremin. Ol kisiniñ Tört­ken deytin qızı bar. Naq­tı­la­saq, onıñ şın esimi tört kem­pir, bir şal. Osı oyıma tüsti de, teñ­­deu­di «Törtken» dep atap ji­ber­dim. Bi­raq ol däl osılay ata­lıp ket­ken joq. Öytkeni «Tört­ken» ma­te­matika üşin asa auqımdı prob­­le­ma emes. Biraq meni qı­­­zıq­tıradı. Osı problemanı öz şä­kirt­­te­rim­niñ şeşkenin qalaymın. Osığan qa­tıstı qıtaylardıñ üs­tirt jw­mıs­tarın kördim, oğan kö­ñi­lim kön­şigen joq.
- Qazaq balalarınıñ mate­ma­ti­ka salasına tartıluı nege kemşin tüsip jatır?
- Bwl pikirmen kelispeymin. Ma­te­matikağa kelip jatqan ba­la­lar az emes. Mwnday qwbılıs bar­lıq jerde bar. Düniejüzindegi bala­lardıñ barlığı matemati­ka­dan qorqadı jäne onı jek köredi. Dü­niejüzinde eñ köp oqılatın sa­baq ta matematika. Ol birinşi sı­nıptan onınşı sınıpqa deyin oqıtıladı. Desek te oqı­ğan­­dardıñ 1 payızı ğana osı sa­la­ğa bet bwradı. Bwl - tabiği qw­bı­lıs. Onı mäsele etip köterudiñ qa­jeti joq. Bizdegi problema bwl emes. Bizdegi problema respu­b­li­ka­lıq, halıqaralıq bayqaularda je­ñiske jetip jatqan jas ma­te­ma­tik­terdiñ joğalıp ketetindiginen tuıp otır. Qazaqstanda «Üzdik­siz­dik» degen ürdis joq. Bası jaq­sı bastaladı da, soñı siır­qwy­ım­­­şaqtanıp ketedi. Bizdiñ t­a­­­­­lant­tı ba­lalardıñ barlığı iri jeñis­ter­den keyin şetel asadı. Balalar tü­gili Ualbaydıñ özi Amerikada jür. Öytkeni Qazaqstan oğan dw­rıs jağday jasay alğan joq. Biz­de ğalımdarğa medal' bere saludı mo­da köredi. Medal' degen ne ol, qwr änşeyin «Blestyaşka». Ja­sa­may ma jağdaydı. Ülken üy, dwrıs kö­lik, jaqsı aylıq berip ın­ta­lan­dıruğa boladı ğoy.
Astananıñ 180 kvadrattıq üy­in­de boldım. Biraq onda ğalım emes, biznesmen twradı. Osı jağ­day nege kerisinşe bolmaydı? Biz­de şetelden maman şaqıruğa qw­mar. Olar kimder özi? Olar sol jaq­ta jwmıs taba almağandar, öt­pey qalğandar jäne basım böligi ağıl­şın tiliniñ mwğalimderi. Ol jaq­tan bizge matematika, fizika, hi­miya salasınıñ mıqtıları kel­genin öz basım körgen emes­pin.
- Öziñizdiñ äleumettik jağ­day­ıñızğa qanağattanasız ba?
- Eşkimnen kem emespin. Bay­lıq jağınan esepteseñiz me­nen de baylar tolıp jatır. Alay­da men köşeden bötelke terip jür­gen joqpın. Özimniñ qalağan isim­men aynalısıp jürmin. Şä­kirt­terim de köp. Odan basqa ne ke­­rek?
- Şäkirtti qalay tañdaysız?
- Bwrın barlığın şäkirt qı­la beretinmin. Qazir özim kör­gen­dermen, sırın biletindermen ğa­na aralasamın. Öytkeni sırttan kel­­gendermen jwmıs isteu qiın. Qol­darındağı qwjattarı kö­bi­ne­se ötirik boladı. Sosın meni de, öz­derin de şarşatadı. Äneu bir kez­­deri äldekimderdi belden ba­sıp, qor­ğatıp jiberdim. Qazir sol qı­lı­ğım üşin wyalıp jürmin. Bü­­gin­de özime şäkirt qılğım kel­gen jas­tardıñ 3-4 kursta jazğan ğı­­lı­mi jwmıstarına qaraytın bol­­dım. Qalğanı sonıñ nä­ti­je­si­n­de belgili boladı.
- Sonda matematika ğı­lı­mı­nıñ atağın sizdiñ bedeliñiz ar­qı­lı alıp ketkender bar ma?
- Joq dep ayta almaymın.
- Solardıñ ğılımğa keri äse­rin tigizetinin bile twra, mwn­day qadamğa qalay bardıñız?
- Olar ğılımğa keri äserin ti­gize almaydı. Mısalı, peda­go­­gi­kadan jılına jüzdegen adam qor­ğaydı. Solardıñ bar­lığı ke­remet pe? Osınıñ qa­sın­da me­niñ ıqpalımmen ötip ket­ken 1 matematik eşteñe öz­gerte al­may­dı.
Matematikterdiñ Astanada öt­ken İ s'ezinde matematika pä­ni­niñ mwğalimderin 3 jıl sayın at­tes­taciyadan ötkizip twru tu­ra­lı wsınıs aytıldı. Bwl qwr äu­re­şilik. Astana men Almatıda ma­te­matikterdiñ bilimin tekserip otı­ruğa boladı. Al eldi me­ken­der­­degi matematikterdi qalay tek­­seresiz?
Meniñ bir evrey oquşım bar. Qa­zir Izrail'de twradı. Älginiñ qa­bilet-qarımı swmdıq. Onı­men basqa şäkirtterimdi salıs­tı­ra al­maymın. Desek te, ğılım­ğa je­tek­tep jürip qosqan şä­­­­­­­­­­­kir­­tim «Tük bilmeydi, ma­te­ma­ti­­kadan mül­de maqwrım» dep ayt­paymın. Bar­lığı salıs­tır­ma­lı türde ğoy.
- Narıqtıq ekonomikalıq za­manda ğılımmen aynalısu qan­şalıqtı tiimdi?
- Tiimsiz. Bwl jerde siz ğı­lım­men ne üşin aynalısıp jür­geniñizdi wğu kereksiz. Eger siz «Kottedj salamın», «Ma­şi­na minemin» deseñiz, sizge ğılım­men aynalısudıñ keregi joq. Qay jerde, qay kezeñde bol­ma­sın ğılımdağı, önerdegi adam­dar­dıñ jalaqısı tömen bolğan. Şe­telde de solay. Alayda şe­tel­de mıqtı qorlar bar. Ğa­lım­dar sol qorlardıñ granttarın wtıp alıp ömir süredi. Qazaq­stan­da mwnday joqtıñ qası.
Bizde birde-bir bay ğılımğa qar­jı qarastırmaydı. Barlığı tır jalañaş qızdardıñ bay­qauı­na aqşa bölgendi abıroy sa­naydı. Bireui qazaq ğı­lımı­nıñ kösegesin kögertuge niet bil­dir­meydi.
Men ğılımnan läzzat alamın. Me­ni aqşa qızıqtırmaydı. Özim­niñ erkin jürip-twruım, qa­la­ğan isimmen şwğıldanuım bä­ri­nen qımbat. Maqtanğanım emes, bi­raq äzirşe Qazaqstannıñ jo­ğar­ğı oqu orındarına şaqırtuı eñ köp adam menmin. Biraq mende bir problema bar. Uaqıt tapşı. Eş­kimnen kem emespin jäne asıp ta bara jatqan joqpın. Üş jerde jw­mıs isteymin. Tapqanım bala-şa­ğama jetedi. Kottedjim joq, ma­şinam bar. Onı mağan Bauır­jan Ospanov degen jigit sıyğa tart­tı. Maşinamnıñ markası- «Şkoda». Sonımen artqa da jü­rem, alğa da jürem. Bireuler me­nen «Mersedes» nege min­bey­siñ?» dep swraydı. Mağan onıñ ne ke­re­gi bar. A punktinen V punktine jet­­sem boldı ğoy.
- Bilim jäne ğılım minis­tr­li­giniñ osı salada jürgizip jatqan re­formalarına qalay qaraysız?
- Atalmış vedomstvanıñ ne­giz­gi bağıtı dwrıs. Biraq jüyeden jüy­e­ge köşu köbeyip ketti. Biz Bo­lon ürdisine kiriktik. Dwrısı Ke­ñestik jüye bolatın. Mäseleni ma­­tematika salasınan alıp qa­ray­tın bolsaq, bizdiñ matema­ti­ka­dağı qazirgi jetistikterimizdiñ ne­gizi ötken kezeñde qalıptastı deu­ge tolıq negiz bar. «Nagato prob­lemasın» şeşken Ualbay Ke­ñes kezindegi matematikanı oqı­ğan. Ğılımi jwmısın da sol kez­de jazıp, sol kezde qorğağan. Eñ bastısı, ol şetelge der ke­zin­de şı­ğıp ülgerdi. Öytpegende bizdiñ abız Abay sekildi şektelip, kö­­rin­bey qalatın edi.
Men Bolon ürdisin de qol­day­mın. Tüptep kelgende Bolon ür­di­siniñ Keñestik jüyeden eş ayırmaşılığı joq. Kez kelgen jüye­ni öziñe siñistirgende onı tw­tas qamtu kerek ya bolmasa oğan mül­de jolamau kerek. Biz kre­dit­tik jüyeni aldıq. Qazir mwğa­lim­der azannan keşke deyin sabaq be­redi. Sağatı, studenti köp. Bi­raq aylıq jalaqısı köbey­me­gen.
Büginde Qazaqstanda taqta je­tis­peydi. Jwrttıñ bäri innovaciya men komp'yuterlendirudiñ soñın­da jür. Oqıtuşı studentke esep­ti taqtağa bormen jazıp tüsindirui tiis. Bwdan basqa joldı bil­mey­min.
- Interaktivti taqtalar qol­da­nısqa enip jatqan joq pa?
- Iä, biraq klassikalıq taqta qa­lu kerek. Interaktivti taqta äle­mniñ barlıq elinde bar. De­gen­men eşkim bwrınğı taq­ta­lar­dan bas tartıp jatqan joq. Pi­fa­gor teoreması osıdan 2 mıñ jıl bwrın da Pifagor teoreması bol­ğan, bizden keyingi 2 mıñ jıl­da da ol solay bolıp qala beredi. On jerden innovaciya qılıñız, on jerden industrilizaciya qı­lı­­ñız Pifagor teoreması öz­ger­mey­di. Al Pifagor teoremasın üy­­retpeseñiz, matematikanı eş­kim üyrenbeydi. Sinus, kosinus ta­­ğısın tağı Pifagor teo­re­ma­sı­na negizdelgen. Aynalıp kel­gen­de jañalıq aşamız dep jürip, kö­neden köz jazuğa bolmaydı. Klas­sikalıq taqtalarğa qatıstı da osını aytamın.
- Interaktivti taqtalar sizge ne­simen wnamaydı.
- Wnaydı. Alayda onıñ ma­ğan ne keregi bar? Mısalı, sen wya­lı te­lefon wstaysıñ, men ws­ta­­may­mın. Öytkeni ol mağan ke­rek emes. Onsız da ömir sürip jür­­min.
- Wyalı telefon baylanıs üş­in qajet qoy...
- Sizge kerek şığar, mağan ke­regi joq.
- Sizdi bireu izdese şe?
- İzdese tauıp aladı. Sen tau­ıp aldıñ ğoy.
- Matematikağa qatıstı mem­lekettik tildegi oqulıqtar ja­zılıp jatır ma?
- Bilmeymin, mağan eşkim tap­sırma bergen joq, men jaz­ğan joqpın. Mende oğan uaqıt ta joq.
- «Uaqıt joq» degen sözdi qay­ta-qayta aytıp otırsız. Son­da siz jwmısbastı bolıp ket­kensiz be?
- Meniñ jwmısım da hobbiim de - ğılım. Tek sonımen ğana ay­nalısamın. Mende bos uaqıt de­gen bolmaydı. Demalısım men jwmısım qatar jüredi. As­ta­nağa kelgenime 3 kün boldı. Sol 3 künde velosiped teuip jür­min. Özenniñ boyına ve­lo­si­pedpen jüretin jer jasap qoy­ıptı. Bwl - öte aqıldı när­se, mağan qattı wnadı. Jalpı, As­tanağa osımen 3-ret kelip twr­mın.
- Astanağa nege az kelesiz?
- Qajettilik joq. Onıñ üs­ti­ne Astana şeneunikterdiñ qa­la­sı. Tübinde ğılımnıñ qalası bo­lar, biraq oğan uaqıt kerek.
- «Bäyterekte» bolıp kör­di­ñiz be?
- Joq.
- Nege?
- Qızıq emes.
- Jwrt sizdi «Qırsıq qazaq­tar­dıñ» qatarına qosadı. Bwğan ne deysiz?
- Eşqanday qırsıqtığım joq, bos söz bwl. Biraq mağan bä­ri­bir, jwrt ne dese, o desin. «Qır­sıq qazaq» degendi siz siyaq­tı jurnalister oylap tauıp jür­gen şığar. Düniede qır­sıq­tar köp. Solardıñ köşin Isaak N'yu­ton bastap twr. Matema­ti­ka­dağı qırsıqtardıñ mil­lon­nan birine jetsem, meniñ qır­sıq­tığımnıñ arqasında ma­tematika ğılımına jwrt na­zar audaratın bolsa, meniñ qua­nı­şımda şek bolmas edi. Bizde Mwh­tar Şahanov degen «qırsıq» bar. Til turalı ayta beredi. Sol ki­siniñ deñgeyine jetsem, özimdi şek­siz baqıttı sanar edim. Qır­sıq­sam, matematika üşin ğana qır­sığamın. Meniñ sayasatta ne­mese basqada şaruam joq. Bi­reu­lerge pikirim wnamasa «Nu i çto?». Men qız emespin ğoy, jwrt­tıñ bärine wnaytın.
- Bağana siz halıq aqıldı emes degen oy ayttıñız ğoy, so­nı­ñız artıqtau aytılğan joq pa?
- Nesi artıq? Qazaqtıñ «Ha­lıq aytsa, qalıp aytpaydı» de­gen maqalı dwrıs emes dedim. Siz ke­lispeysiz be, men dälelin kel­tir­dim ğoy. Meniñ qay jerim dw­rıs emes, siz nemen kelispey twr­sız?
- Ärkimniñ öz pikiri, öz köz­qa­rası bar ğoy, äñgimeñizge raq­met. Amandıqpen jüzdeseyik.

Swhbattasqan
Qanat MAHAMBET

http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=8680&Itemid=2

 

0 pikir