Beysenbi, 2 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 402. Jazılğandar — 27. Qaytıs bolğandar — 3
Äleumet 3845 11 pikir 8 Mamır, 2019 sağat 15:23

Qwjattağı qate esim nelikten qwlpıtasqa jazğanda ğana tüzeledi?

Qazaq tiliniñ mäselesi köterilgende «Ayta-ayta Altaydı, Jamal apay qartaydı» tirkesi sanağa eriksiz orala ketedi. Bwl – memlekettik tildiñ märtebesin köteru maqsatında atqarılğan isterdiñ oñ nätijeli bolmauınan tuındağan kürsinis. Qanımız ben janımız qazaq bola twra tuğan tildiñ mäselesin jalaulata bergen de bir jağınan wyat. Biraq «Aytpasa sözdiñ atası öledi» demekşi, soñğı kezde qazaq atı-jönderiniñ sauatsız jazıluı jambasıma ayazday batıp jür. Dauğa aynalıp jürgen biraz mäselelerdi jetpis jıldıq bodandıqtıñ kesiri dep siltey saluımız da jön. Biraq qaşanğı özgeniñ soyılın soğa beremiz? Tegimizdiñ, äkemizdiñ, özimizdiñ atı-jönderimizdi dwrıs, sauattı jazıluın talap etudi qolğa alatın sätti qazir paydalanbasaq, erteñ keş bolıp ketui mümkin.

1992 jılı Elbası «Wlttıq dästürge baylanıstı tegin özgertu turalı» Jarlığın qabıldağan bolatın. Bwl zañ wltı qazaqtardıñ sol jetpis jılğı armanın orındauğa säl bolsa da jol aştı. Oğan qosa Memleket basşısınıñ 1996 jılğı №2923 Jarlığında «Wltı qazaq azamattar özderiniñ tegi men äkesiniñ atınıñ jazıluın qazaq tiline tän emes affiksti alıp tastay otırıp jäne äkesiniñ atın jazğan kezde azamattıñ jınısına qaray «wlı» nemese «qızı» sözderi qosılıp birge jazıladı» dep körsetildi. Sodan beri elimizdiñ köptegen azamattarı özderiniñ atı-jönderin dwrıs jazu jolında sätti qadam jasap keledi. Degenmen täuelsizdik alınğanğa deyin nemese odan keyingi jıldarı tañbalanğan qwjattardağı öreskel qatelikter bügingi küni köptegen mäselelerdiñ qatarın köbeytip, talaydıñ sanasın ulap jür.

Onıñ deni baspasöz betterinde, bolmasa köpke wsınılğan jarnama mätinderinde orın aluda. Osı twrğıda jıl sayın joğarğı oqu ornına tüskenderdiñ tizimi şığatın «Egemen Qazaqstan» gazetiniñ tamız ayınıñ sanın nazarğa alsaq. Sondağı grant iegerleriniñ esimderiniñ ärtürliligine qayran qalamın. Mısalı, Möldir degen qazaqtıñ äp-ädemi twnıq esimi «Mol'dir, Mol'der, Mol'dır» dep laylanıp jatsa, Ayagöz esimi «Ayagoz, Ayaguz, Ayakoz» dep qwbıjıqqa aynalıp ketken. Tipten orısşalağanda aytuğa auız wyalatın esimder qatarı da bar.

Alısqa barmay-aq özimizdiñ qala köşelerindegi jarnamalarda adam atı-jönderiniñ jazıluınan ketken öreskel qatelikterdi talqılasaq. Ötken jılı Taldıqorğan qalasına qarastı mektepterdegi üzdik wstazdarınıñ sureti men olar jaylı qısqaşa anıqtaması bilbordtarğa jarnamalanğan edi. Sondağı oqıtuşılardıñ atı-jönderiniñ jazıluına tilim kürmelip qaldı. Tap bir jarnama taqtayşasında beynelengen wstaz kinälidey oğan da bir ala közben qarap alğanım ras. Tağı da mısal keltireyin. «Tuktibaeva Aynur Ormanbekovna. №14 orta mektep-gimnaziyası tarih päniniñ mwğalimi» (Raqışev pen Aldabergenov köşeleriniñ qiılısında) nemese «Karaneeva Aynur Djumagajaevna. B.Jolbarıswlı atındağı №18 mektep-liceyi ağılşın tili päniniñ wstazı» (Şevçenko men Ğ.Ormanov köşeleriniñ qiılısında). Al endi jas buındı tuğan tiliniñ qadir-qasietin wğındıratın qazaq tili men ädebieti päni mwğaliminiñ atı-jöni bılay jazılğan: «Edil'hanova Kulzira Amirhanovna» (Raqışev pen Aldabergenov köşeleriniñ qiılısında).

Qala twrğındarınıñ nazarına jariyalanğan bwl oqıtuşılar qauımı şınımen öz mamanınıñ üzdigi bolar, meniñ oğan eş qarsılığım joq. Atı-jönderiniñ de sauatsız jazılıp ketkeninen olar da beyhabar bolar. Dizaynın ärlep-jasaytın maman qolına tapsırılğan jazu men suretti aynıtpay qağazğa sol küyinşe tüsiretini belgili. Al jarnamanı baspağa äzirlegender, bolmasa bwl jarnamağa tikeley jauap beretin wyım nege bwl olqılıqtıñ aldın almağan? Olar qayda qarağan? Öreskel qatelik Taldıqorğan qalasınıñ ğana emes, Almatı oblısınıñ wyatı bolıp twrğanı eşkimniñ qaperine kirmegeni me?

Qazir bwl jarnamalar alınıp, ornına basqa jarnamalıq mätinder ilingen. Alınıp tastalğan soñ qalalıq bilim bölimine habarlasıp, män-jaydı biludi jön sanamadım. Biraq bilim böliminde eñbek etip jürgen qızmetkerden şet jağasın swrastırğanımda «Wstazdardıñ anıqtamasın izdegende onıñ jeke kuälikte berilgen atı-jönimen izdeydi. Soğan säykes bolmasa, wstaz jaylı mälimet şıqpay, birizdilik bolmay qaladı» degen. Qoş delik, ol da tüsinikti. Qajet qwjattarına «özderine wnaytın» atı-jönderin toltıra bersin. Al halıqtıñ közayımına şığatın joğarıda aytılğan jarnamalardağıday, bolmasa gazet-jurnal betterin sauatsızdandıru dwrıs pa?

Şirek ğasırdan beri halıqtıñ közi men qwlağına aynalğan gazet-jurnal betterinde de mwnday öreskeldikter köp. Özim eñbek etetin gazet qabırğasına türli salada qızmet etetin mamandar jii maqalaların alıp keledi. Sonda bir bayqağanım, solardıñ arasındağı birde-bireui öz esimin sauattı jazıp äkelmeydi. «Mınau bolmaydı» dep şimaylap tüzete bastasam, «Po pasportu jazılğan ğoy, solay boluı kerek» dep meni resmi orındarda qızmet etetin mamanday körgeni azday, közben jep ketetinderi bar. Key-kezde aşuğa bulığıp «Siz Halıqqa qızmet körsetu ortalığında twrğan joqsız. Bwl – redakciya. Qazaq tilinde maqala bergen soñ säykesinşe atı-jöniñiz de sol tilde boladı» dep zekip tastap, öz aytqanımdı jasaymın. Keyde joğarıdan tüsken bwyrıqtarğa amal joq köndigip, «barmaq bastı, köz qıstığa» aynalıp ketetinim de bar. Öreskel qateliktermen arpalısıp jatqanımda äriptesterimniñ deni atı-jönniñ tek sol qatıp qalğan tölqwjat boyınşa, yağni zañ twrğısında jazılu kerek dep meniñ talabımdı ayaq astı etedi.

Iä, dwrıs. Bäri de zañ boyınşa boluı kerek. Jalğızdıñ ünin eşkim estimese de şığarıp, zañğa qarsı ereuildep otırmın. Köpşiligimizdiñ qwjattarımız orıs tiliniñ zañdılığımen toltırılğanı ras. Kez kelgen resmi orındarda qate bolsa da räsimdelui boyınşa aytılıp, oqıladı da.  Közin aşqannan bastap tıñday-tıñday, tipti qate jazıludan aytuğa auız barmaytın, masqara küyge tüsken atı-jönniñ özine de qwlağımız üyrenedi. Köp jerlerde qwjat boyınşa toltırılğan nwsqanı swraydı. Al zañ, ökinişke oray, qate jağında. Sondıqtan osınday qate qwjattar arqılı atı-jön turalı qate pikirdiñ qalıptasuına resmi türde jol berilip otır.

Al meniñ qozğap otırğan mäselem sol «Daudıñ basında qalğan Dayrabaydıñ kök siırı»... Meyli, zañğa bağınıp atı-jönimizdi resmi orındarda qwjattarımızdı rettep sol tilde jaza bereyik. Al basqa jerlerde tildi tittey bolsa da nege qwrmettemeske? Mağınası tereñ ata-babalarımızdıñ esimderi adam tanımastay özgerip bara jatqanda özimizdiñ şıqqan tegimizdi wmıtuğa şaq qaldıq. Mısalı, qazaqtıñ ömir jası wzaq, ğwmırlı bolsın dep qoyılatın «Ömirtay, Ömirqwl, Ömirbek, Ömirğali» attı mändi esimderiniñ «Umirtay, Umirkul, Umirbek, Umirgali» degen orısşa nwsqaların estigende şalqadan qwlay jazdadım. Halqımız ömir sıylap otırsa, orıs tili olardı «öltirip» (audarğanda «umir» bolsa, orıstıñ «umer» degeni «öldi» degenine säykes keledi) jatır eken.

Ayta bersek mısal köp. Qarğa qarğanıñ közin şwqığannıñ kebi emes, qanı şelektep tögilgen ata-babamızdıñ aruağına degen qwrmet, tili körkem qazaq tilin wsqınsızdandırıp almau dep oylaymın. Orıs tiliniñ şılauınan şığa almay, qazaq tilindegi töl bolmısına jaqındata almay, qazaq esimderiniñ it silekpesin şığarıp jürgenimiz wlttıñ tañbasına tüsken wyatı ğana emes, aldımen özimizdiñ mañdayımızğa tañbalanğan sordıñ belgisi. Öz müddemizdi özgeniñ tabanına salıp berip, özimizdi özimiz qorlap jatırmız. Qwldıq psihologiyağa tän osınday jat elementterden arılatın kez äldeqaşan jetti.

Sondıqtan QR Ädilet ministrligi belgili ğalım Şerubay Qwrmanbaywlınıñ zertteu eñbekterin nemese osıdan on jıl bwrın jarıq körgen, bwrın-soñdı jinalmağan qazaqtıñ 40 mıñğa juıq esimi tirkelgen A.Smağwlovtıñ «Qazaq esimderi (enciklopediyalıq anıqtamalıq)» sözdigin basşılıqqa alıp, qazaq esimderiniñ sözdigin dayındasa eken. Bizde azamattardı qwqıqtıq twrğıdan, wlttıq esimderdiñ tildik tabiğatı men jazılu erejeleri turalı dwrıs bağıt beretin resmi qwjat bolmay otır.  Osı twrğıda mamandardan arnayı komissiyanıñ talqılauınan ötkizilgennen keyin resmi türde bekitse. Al qwjat toltırar kezde osı sözdik basşılıqqa alınsa deymin. Sonda joğarıda keltirilgen Möldir esiminiñ on şaqtı jazıluı bolmaytın edi.

Tüyin

Adam attarı ärkimniñ jeke ielegi emes, ol zamandar boyı wlttıq sanada jañğırıp, wlttıñ bar qasietin boyına siñirgen wlı mwra. Qazaq esimderi – qazaq halqınıñ wlttıq tölqwjatı. Onı özge tilge audarıp, töl bolmısınan alşaqtatar bolsaq, ol osı bir wlı qasietinen ayırıladı. Qazaqtıñ wlttıq esimderi qazirgi tañda mädeni mwra retinde qorğauğa alınuı kerek. Ruhani jañğırudı osı öz atı-jönderimizden bastasaq, aydarımızdan jel eser edi. Ökinişke oray, iä, tağı da ökinişke oray, tölqwjattarımızda orısşalanğan atı-jönderimiz şınayı, biraq naqtı qazaqşa atı-jönderimiz ölgen soñ molalarımızda ğana jazılıp jür. Pälenşewlı Pälenşe. Senbeseñiz, bizdegi zirattardı aralap köriñiz...

Zeynegül Jwmabek

Abai.kz

11 pikir