Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Jañalıqtar 2664 0 pikir 9 Mamır, 2009 sağat 09:02

JASÖSPİRİMNİÑ QATIGEZDİGİ ŞEKTEN ŞIĞIP BARADI

Oblıstıq prokuraturada ötken baspasöz konferenciyasınıñ negizgi taqırıbı – jasöspirimder arasındağı qılmıs jayı boldı.

Jalpı alğanda ötken jılı 174 jasöspirimge qatıstı 109 qılmıstıq is qaraldı, bwl aldıñğı jılmen salıstırğanda sottarmen qaralğan qılmıstıq isterdiñ azayğanın körsetedi. Alayda alañdatıp otırğan mäsele – soñğı jıldarı kämeletke tolmağandar tarapınan asqan qatıgezdikpen jasalğan qılmıstardıñ köbeyui. Toptasıp, qasaqana kisi öltiru faktilerinen äsirese soñğı üş jılda adamnıñ töbe şaşı tik twrarday bolatının baspasöz mäslihatında oblıs prokurorınıñ birinşi orınbasarı Baqıtbergen Qasımbaevtıñ özi ayttı.

 

Oblıstıq prokuraturada ötken baspasöz konferenciyasınıñ negizgi taqırıbı – jasöspirimder arasındağı qılmıs jayı boldı.

Jalpı alğanda ötken jılı 174 jasöspirimge qatıstı 109 qılmıstıq is qaraldı, bwl aldıñğı jılmen salıstırğanda sottarmen qaralğan qılmıstıq isterdiñ azayğanın körsetedi. Alayda alañdatıp otırğan mäsele – soñğı jıldarı kämeletke tolmağandar tarapınan asqan qatıgezdikpen jasalğan qılmıstardıñ köbeyui. Toptasıp, qasaqana kisi öltiru faktilerinen äsirese soñğı üş jılda adamnıñ töbe şaşı tik twrarday bolatının baspasöz mäslihatında oblıs prokurorınıñ birinşi orınbasarı Baqıtbergen Qasımbaevtıñ özi ayttı.

 

Mäselen, jwrtşılıq qwlağdar – 2006 jıldan beri qalada Kalmıkov-Tarasov degenderdiñ tobı taksisterge şabuıl jasap, bir jürgizuşini öltirip, suğa tastağan.

Sol siyaqtı ötken jıldarı Atırau twrğın audanında Näregeev degen taksiske 9 bala jabılıp, qasaqana öltirgen oqiğa boldı.

Jıl esebimen kämeletke tolmağandar qılmısınıñ 9-ı asa auır qılmıs, 98-i auır qılmıs bolıp otır.

Oblıs prokurorınıñ birinşi orınbasarınıñ pikirinşe, mwnıñ bäri tärbieniñ osaldığınan, sonıñ işinde ata-ananıñ balağa qaramauı saldarınan bolıp otır. Jasöspirim qılmısınıñ erekşeligiol auır qılmısqa birden wrınbaydı. Qazir qoğamımızda jasöspirimge araq-şarap, temeki satuğa tıyım salınğanımen, satuşılardıñ sanası joğarılamay, is jüzinde jüz payız toqtam salu mümkin emes. Mwnıñ soñı balanıñ naşaqorlıqqa wrınuına deyin aparatının ömir körsetip otır.

Otbasınıñ mwqtajdığınan aqşa tabu joldarın «öz betimen» izdeytin balalar da aqırı qılmıstıq jolğa tüsedi. bir jeñil-jelpi sekildi qarap, bala tügili onıñ ata-anasına mwnıñ qılmıs ekenin däleldeuge mäjbür etetin jayt -  wyalı telefondı qoldan jwlıp alıp ketu oqiğaları.

Biz olardıñ jastığın eskerip, demokratiyalıq qoğamnıñ qağida ları degen tağı barjeñildik beremiz, sot şarttı merzim ğana tağayındap, qamauğa almay bosatıp jatır. Ökinişke oray, odan sabaq alıp jatqan bala az, qaytalap qılmıs jasau köbeyip ketti.

Qazirgi balanıñ tabiğatı basqa, sot  ükim oqığanda külip twrğan jasöspirimdi de közimiz kördi. Sondıqtan balanıñ qatıgez, sezimsiz boluınan qorqatın kez keldi.

Az aytqanda, köp aytqanda, baspasöz mäjilisinde öz taraptarınan alınıp jatqan şaralar jönindegi swraqtarğa jauap bere otırıp,  OİİD kämeletke tolmağandar isi jönindegi inspekciyasınıñ ağa inspektorı Aygül Esetova, oblıstıq prokuraturanıñ qılmıstıq isterdi qadağalau jönindegi basqarmasınıñ bastığı Roza Qadırğalieva, qala äkiminiñ orınbasarı Baqıt Imanğalievter de  öz salaları boyınşa keltirgen mısaldarında da negizinen ata-ananıñ jauapkerşiligin kötermey is oñğa baspaytının däleldep baqtı.

Bwl basqosudıñ maqsatı da osı jaylardı ata-ananıñ, qoğamnıñ qwlağına altın sırğa etude baspasöz qwraldarı ökilderiniñ järdemine jüginu ekenin qorıtındı sözinde oblıs prokurorınıñ birinşi orınbasarı arnayı ayttı.

 

 

E.TAÑBAEVA.

 

Şöl dala köl dalağa aynalmay twr

ayta berse oğan sıltau köp, naqtı şara jetkiliksiz

Jıl sayın kölemi  qısqarıp kele  jatqan  Jayıq özeniniñ tağdırı alañdatar türi bar. Degenmen osı özennen egistik pen jayılımdıq jer üşin Qwraylı-Say, Alğabas-Jorıq, Bağırlay, Aqsay kanaldarına 5 nasos stanciyası arqılı 211 şaqırımğa jazğı mausımda 24 mln. tekşe metr su aydaladı deydi su mamandarı. Alayda osı qarayğan  qarajat  jwmsalısımen  aydalğan su dittegen jerge jetip jatır ma? Su paydalanu reti şe? Aydalğan sudıñ berip otırğan tiimdiligi qanday? Osı turalı äñgimelep körelik.

 

   Su - bereke bası

 

Uaqıt wzağan sayın osı kanal mäselesi qattı talqığa tüse bastadı. Tipti kanaldardıñ bärine birdey su aydau qajet pe degen saual da tuındap jür. Kanalğa senim artıp, jağalap qonğan qıstaqtardı körgende oğan su aydamau mümkin de emes.   Ötken jılı Örlik selosınan 12 şaqırım qaşıqtıqtağı Bağırlay kanalınan malı su işetin «Aqqu» qıstağınıñ twrğını Sırım Abdolovpen jolıqqanımızdaBiz suğa tölemaqımızdı uaqtılı tölep otırmız. Biraq mamırdan beri eki ay ötti, su aydalğan joq, kanal keuip, su şirindige aynaldı, -degeni bar-. Kanalsız kün köre almaytındarı belgili boldı. Al jer astı suın bwl öñirden paydalanuğa mümkindik joq körinedi. Bwrındarı bwl su kotlavanınan ötip,  Sıralığa jetkenmen soñğı kezderi bwl jerlerge su barmağalı birtalay bolıptı. Köktoğaydağı «Aqsay» kanalı jüyesimen tolısatın 35 şaqırımday qaşıqtıqtağı Bölekbay kotlavanınıñ jağdayı mäz emes bop twr. Negizinen öñirdegi maldıñ şoğırlanatın jeri de osı kotlavan. Sondıqtan da mwnda jazdıgüni jılqı mıñdap, siır, tüye tabınımen twradı eken.   Sondıqtan da kotlovannıñ keybir su şayıp ketken jerlerin jöndep, tazalau jwmıstarın jürgizu qajet deydi mamandar. Auıl şaruaşılığınıñ janaşırı «Janbay» şarua qojalığınıñ basşısı Ğalımjan Nwğımanov: -Bwl sudı odan äri 25 şaqırım Qiyaqbay kotlavanına, Bağırlaydı da öz mejesine deyin  jetkizip, mal örisin keñeytu kerek,- deydi. Sonday-aq ol jan-jaqtan mıñdağan jılqı jinalatının, olardı tañbasına qarap anıqtap, suğa tölemaqısın tölettiru qajettigin basa aytadı. Al Bağırlaydıñ basınan baq tayuınıñ sırı Oraldan keletin ör suınıñ toqtauında jatır. Jalpı Jayıqtıñ batıs betinde ornalasqan kanaldardıñ deni tabiği salalar.

Alğabas-Jorıq jasandı kanalın birden-bir paydalanuşı «Jarsuat» öndiristik kooperativi men eginşiler. Ötken jılı kanalğa su erte jürip, Malaysarı, Orlı oy uçastogine deyin jetip, malşılar qarıq bolğan-. Alayda ol qarqın nağız şiliñgir şildede bäseñsip, tört tülik mal suı bar Törtqwdıq uçastogi mañına toptasıp qaladı eken. Bwl jerde bastığı Q.Qwspanov sudıñ Orlı oyğa deyin jetip, bwl jerge 24 mıñ tekşe metr su siyatındıqtan köktemde toltırıp alatındığın, onıñ bir jazğa jetetindigin aytadı. Jazda qosımşa bere almau sebebin eginşilermen baylanıstıradı. Negizinen su qazirgi jetken jerinen äri 25-30 şaqırım Jorıqqa baruı tiis bolsa, su mamanı eger qarjı jetse onı da qolğa aluğa bolatının aytadı.

 

   Aydalağa ketken su joq

 

«AtırauSuşar» RMK-nıñ Inder bölimşesiniñ bastığı Q.Qwspanovtıñ mälimetine süyensek  ötken jılğı sulandıru nauqanı kezinde egistikpen aynalısatın 14 şarua qojalığımen 98,5 gektar jerge kelisim şart jasalıp, atqarılğan jwmıstan tüsetin tabıs 9920 mıñ teñgeni qwrasa, onıñ 7936 mıñ teñgesi respublikalıq byudjetten bölingen subsidiya jäne qalğan 20 payızı 1984 mıñ teñge şaruaşılıqtardan tüsetin tölem ötelgen. Al jayılımdıq jerge su şığaru üşin okrugter arqılı suğa tapsırıs alıp, 24244 mıñ teñgeniñ kelisim şartı jasalıptı. Oğan 90 payız oblıstıq byudjetten 21820 mıñ teñgeniñ  subsidiyası  bölinip  tolıq  igerilgenimen, 10 payız jergilikti twrğındardan tüsetin qarjı jinalmay otırğan körinedi. YAğni biılğa deyin alajaqtarı är jılmen jinalıp kelgende 8946 mıñ teñgeni qwrap, esep şotqa tüspegen aqşağa salıq tölep şığınğa batıp keledi eken.

Endi biıl 390 mıñ tekşe metr su paydalanıladı dep josparlanıp, qarjı kölemi 24 mln- qwrasa, onıñ 21820 mıñ teñgesi subsidiyamen jabılıp, qalğanı ädettegidey halıqtan tüsu kerek. Al toktıñ tarifi 11 payızğa köterilip bıltır 16 mln. tölense, biıl 19 mln. teñge töleu qajet bolıp, ol barlıq kiristiñ 58 payızın qwraytın körinedi. Mısalı su aydaudağı bir kündik şığın 425 mıñ teñgeni qwrap, onı jañağı 33,6 mln. teñge şığınğa bölgende 78 künge şığadı eken. YAğni bwl, är nasos 6 ay işinde 13 künnen su aydaydı degen söz.  Sondıqtan da su şaruaşılığı su aydaudı 24 täulikke wzartudı, ol üşin 51 mln. teñge şamasında qarajat qajettigin aytıp, joğarıdağı 21820 mıñ teñgege qosımşa 9 mln. teñge swraydı

Ras, bwl jerde ayta ketetin bir jay,  egis kölemi qağaz jüzinde qalıp qana qoymay onıñ jüzege asuı mañızdı bolıp otır. Negizinen jayılımdıq jerlerdegi sudıñ paydalanu tärtibi jii bwzılıp, öñirdegi mal ielerinen tüsetin tölem tüspeydi. Tölem mölşeri siırğa-141, qoy-eşki-18, jılqı men tüyege 117 teñge jılına bir jinalsa, sonıñ özinde mal basın jasıru, basqa da türli sebepterdi alğa tartıp, kelisim şartqa otırmau jii orın alıp otıradı. Onıñ bärin jiti qadağalap anıqtaudı şaruaşılıqtıñ mümkindigi kötergenmen, jwmıs qolın köbeytuge qarjılıq jağday kötermegendikten bir adamğa  90 şaqırım kanal boyın qamtu jükteletin körinedi. Sondıqtan da sıñsığan mal iesin anıqtau, retteu mümkin emes,- deydi sala basşısı.

Su şaruaşılığı su paydalanuşılar qatarın köbeytu, olardan qarjı jinauğa  jergilikti  äkimşiliktiñ  atsalısqanın qalaydı. Alayda okrug äkimderi de öz pikirin ortağa saladı. Köktoğay selolıq okruginiñ äkimi Ä.Öteu kotlovandardağı şlyuzderdi qayta qarap, jöndeu jwmıstarına köñil audaru, tauar iesi bolğan soñ su mamandarı bwl orayda janaşırlıq tanıtu qajettigin, jalpı kanaldı susız qaldıruğa bolmaytının aytadı.  Sonday-aq okrugten okrugke ötetin aralıqtarda şlyuz jabılıp qalıp su barmaytın jağday qalıptasatını, onı rettep otıru kerektigi de söz bolıp jür. Okrug äkimderi tölemaqı jinauğa qwqıqtarı joqtığın, äñgime mal sanına tireletin bolsa, su mölşeriniñ kölemin arttıru üşin statistikadağı bar maldı berip, sol arqılı şaruaşılıq subsidiyağa qol jetkizip otırğanın, şaruaşılıq ärbir su twtınuşılarmen özderi kelisim-şart jasasıp, sol arqılı qarjısın jinap aluı qajettigin, osınday mehanizm bolsa qay jerde, qanday qojalıqtar otır, solarğa baru üşin arnayı qızmetkerlerimizdi jiberip, kömekteser edik, deydi olar. Sonday-aq jergilikti halıq alğaşında egin salumen şwğıldanğanın, keyin odan keler payda bolmağasın käsiptiñ basqa türine köşkeni de äñgime özegi boldı. Degenmen, uaqıt talabına oray, eginşilikpen şwğıldanudı qayta jandandıru kün tärtibine qoyılıp keledi.

 

   Kanaldar bitelip jatır

 

Şaruaşılıq basşısı tığırıqtan şığıp, şığındı azaytudıñ jolın kanaldardı jöndep, su ötkizu qabiletin arttırudan izdeydi. Bwğan qosa eginşilik qarqın alıp, su paydalanuşılar qatarı artqanda ğana subsidiya köbeymek. Alısqa aydalğan sudı jolşıbay paydalanıp jatsa qanday jaqsı. Mısalı,  bwrındarı «Alğabas-Jorıq» kanalı sekundına  3 tekşe metr su ötkizse, qazir 1,5 tekşe metr su ötkizuge mümkindigi bolmay qalğan. Sondıqtan da osı jäne Törtqwdıq, Malaysarı, Bazarbay kotlovandarın tereñdetip, tazalau,   Qwraylı-Say kanalı boyınan jaña kotlovan qazu jwmıstarı kütip twr. Aqsay kanalındağı bwrınğı Şarhat, Quat, Bölekbay kotlovandarına da osınday jwmıs jasaluı qajet eken. Ötken jılı kanaldarğa qatıstı jöndeu jwmıstarına qajetti qarjı kölemi 87 mln. teñge şamasın qwrap, swranıs berilgenmen, jobalıq-smetalıq qwjattardı jasaqtauğa qarajattıñ joqtığınan 2008 jıldıñ respublikalıq byudjet josparına kiristirilmey qalğan. Mine, endigi jerde osı  jäne  joğarıda  atalğan mäseleler tezine salınıp, tamırşa  tartılğan kanaldar qwrğamasın el kütip otır.  

Beyresmi mälimetterge qarağanda,  Auıl şaruaşılığı ministrliginiñ Su resurstarı komiteti metrologiyalıq qızmet salasındağı bas mekeme memleketaralıq su şaruaşılığın koordinaciyalau ortalığınıñ filialı RMK ğılımi öndiristik ortalıq «Suavtomatika» mekemesiniñ küşimen metrologiyalıq qwrılımnıñ nwsqası jäne sudı eseptep wqıptı paydalanudıñ salalıq bağdarlamasın jasaudı qolğa alsa kerek-ti. «Atırausuşar» osı şaralarğa säykes sudı ünemdeu maqsatında magistral'dı  topıraqtan  twrğızılğan aşıq kanaldardı temir betondarmen qaptau, su qwbırlarına auıstıru, jıl sayın kanal arnaların arşıp otıru şaraların josparlaptı.

 

Bilik qolğa alsa bitpeytin is joq

 

Jalpı osı mäselege oray audan äkimi Ä.Näutiev şarua qojalıqtarınıñ basın biriktirip jinalıs ötkizgen-di. Wsınıs, pikirlerimen bölisip, bwl mäseleni pısıqtap, şarasın aludı öziniñ orınbasarına jüktegen bolatın. Osığan oray biz audan äkiminiñ orınbasarı Ä.Balahmetovke jolığıp, män-jaydı swrağanımızda:  - Jaqında kanaldardı aralap qayttıq. Endi alğa qaray şlyuzderdi iske qosu arqılı sudı tiimdi paydalanudı qolğa almaqpız. Qazir osı bağıtta jwmıstanudamız, qaytkende de säuirdiñ alğaşqı küni kanaldarğa su jiberilui tiis,- deydi ol.

 

Sonımen...

Bwl jerde mınaday gäp bar dep aytu mümkin bolmağanmen, sol mal ielerimen kelisim-şarttı tüsinikti türde jolğa qoyu kerektey. Jañağı mıñdağan jılqı jazdıgüni topıraq qızğannan suığanğa deyin sudı  lastap, bauırınan malınıp twratını sözsiz. Biraq sol maldıñ iesin anıqtap, tölemaqısın aluğa kelgende mäseleniñ üylespey qalatını da ökinişti. Qaytkende de bwl jerde taraptardıñ birlesken jwmısı qajet ekeni sezilip twr. Sondıqtan da mwnıñ da bir jolın oylastırğan jön.

Qısqası, qarayğan qarjı jwmsalısımen aydalğan soñ qasıqtay sudıñ da qaytarımı barın, tapşılıqta tamşı sudıñ da altınmen para-par bolatının ärkim-aq wqqanı jön. Al şöl dalanı köl dalağa aynaldıru arman bolıp qala bermek.

 

Janay AMANTURLIN.

Inder audanı.

 

 

0 pikir