Beysenbi, 28 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4768. Qaytıs bolğandar — 37
Ätteñ... 2769 5 pikir 25 Şilde, 2018 sağat 11:22

Jaña ğasırdağı jaña qazaqtardıñ oyı jwtañ, tüysigi tayaz!

«Kelinniñ ayağınan...» 

Jaña ğana teledidardan osı taqırıptağı habar boldı. Jurnalistiñ köşede ötip bara jatqan el-jwrttan «kelinniñ ayağınan, qoyşınıñ tayağınan» degen halıq mätelindegi «kelinniñ ayağınan» degen sözdi qalay tüsinesiz dep swrağan swrağına bergen jauaptarına qarap otırıp qaraday qarnım aştı. Qolıma amalsız qalam aldım...

Jaña ğasırdıñ jaña qazaqtarı, täuelsiz eldiñ baqıttı qazaqtarı, oyımız nege jwtañ, tüysigimiz nege tayaz?

Älgi swraqqa «kelin oñ ayağımen bosağa attau kerek, qoy egiz tabu kerek» deydi, «ol eski qazaqtardıñ ırımı ğoy, kelinniñ ayağına jabısıp twrğan eşteñe joq» deydi, «jaman närselerdi kelinnen köru üşin enelerdiñ oylap tapqanı ğoy» deydi, t.s. Bauırlarım-au, halıq aytsa, qalt aytpaydı. Ğasırlar sınınan ötip, büginge jetken ädet-ğwrpımızdı osılay jeñil tüsinikpen ayta saluğa bola ma?

Qazaqtı dana halıq, köregen halıq, qasietti halıq dep aldımen körşi memleketterde ömir sürip jatqan altı alaştan özge jwrt – parsı, arab, mısır, şın-maşın t.b. moyındağanın käri tarih aytadı. Äygili sayahatşı Marko Polo «bir el kördim, bieniñ sütin işedi, jigitteri de, qızdarı da şetinen şabandoz, asau atqa minip qwyğıtıp bara jatadı, balaları taytwyaq altınmen oynap jüredi. Şetterinen änşi, küyşi, önerpaz halıq» dep tamsansa,  G. Potanin «mağan qazaq jeri tügel ändetip twrğanday körindi» dep jazadı. Köne tarih betterinen mwnday mısaldardı mıñdap keltiruge boladı.

Al, qazaqtıñ öz auız ädebieti twnıp twrğan asıl qazına emes pe! Osı qazınadan susındap ösken wrpaq  joğarıdağıday sözderdi oylanbay, teledidardan on jeti million halıq tıñdap twr-au, demey jeñil-jelpi ayta saluı qalay?

Adam jaratılısına, onıñ tılsım qwpiyasına bizdiñ qazaq erte üñilgen. Üñilgen de, onıñ qır-sırın qiyal-ğajayıp ertegileri, añız äñgimeleri arqılı jetkizip otırğan. Bügingi psihologiya kitaptarına köz jibersek te, qasietti Qwran Kärimdi paraqtasaq ta adam balasınıñ aq jäne qara piğıldıları boladı deydi. Eki iığıñda otırğan eki perişte osı ekeuin tirkep jazıp otıradı eken. Biri – aq  nietti, ekinşisi – qara nietti. Adamda qaysısı basım? Ağı basımdardı jaqsı adam deymiz, qarası basımdardı jaman adam deymiz.

Al, suretşilerdiñ ejelgi dini taqırıptarğa jazılğan  eñbekterin qarasañız keyipkerleriniñ basında aynala ornalasqan säuleni köresizder. Bwnı adamnıñ «aurası» deydi. YAğni, adam  janınıñ  nwrı. Qazaqta «nwrlı jan eken, aynalasına şuağın tögip twrğan adam eken, janarı nwrlı eken, nemese, baqiğa attanıp bara jatqan aurudı «nwrı ketip qalıptı,  köziniñ nwrı öşipti, wzay qoymas» dep jatpay ma. Osı nwr adam janınıñ şuağı, jannıñ nwrı ekenin bügingi ğalımdar da, psihologtar da joqqa şığarmaydı.

Adamnıñ aurası sarı, aq, kögildir, küñgirt, qoñır degendey är tüsti bolıp keledi deydi. Aq nietti, janı taza, adam balasına  jäne aynalasına tek jaqsılıq oylaytın jandarda aşıq tüster basım bolsa, minezi ersi, nieti bwzıq, qiratuğa beyim, bireudiñ qinalğanınan läzzät alatın adamdarda küñgirt tüs basım boladı eken.

Osını ejelden sanasınan ötkizip, zerdelep tüsingen qazaq «aqqa qwday jaq» dep bärin de Alla adamnıñ nietine beretinin sezgen. Ülkenderdiñ «nietiñ tüzu bolsın» dep otırğanın talay közimizben  körip, qwlağımızben estip öskenbiz.

Demek, «kelinniñ ayağınan...»  degeni, jaña tüsken kelini aq nietti, adal adam bolsa eken dep ırım etkeni,  Alla bärin kelinniñ nietine, peyiline beredi dep tüsingeni.  Solay bolğan da, solay bola da beredi. Oğan jeñil qarauğa bolmaydı.

Islamğali Ürkimbaywlı

Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ

müşesi

Abai.kz 

5 pikir