Särsenbi, 23 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102064. Qaytıs bolğandar — 1699
Qwyılsın köşiñ 2984 2 pikir 23 Mamır, 2018 sağat 11:48

Köşimizdiñ bağın ne baylaydı?

Jwmıs qolı mol oñtüstik öñirden teristik jaqtağı auıldarı qañırauğa aynalğan aymaqqa qaray köştiñ qozğalğandığı jaylı kezinde birneşe maqala jazıp, bwl mäseleni ünemi baqılauğa alıp otırğanbız. Endi osınau maqsatı biik, bolaşağı mol bağdarlamanıñ qazirgi tañda qalay jüzege asıp jatqandığına tağı bir köz jiberelik.

Ädiline köşsek, biılğı jıl osı köşi-qon mäselesine erekşe köñil audarıludan bastalğandığı süysindirmey qoymaydı. Bwl bağıttağı jwmıstar öziniñ jüyeliligimen äri pärmendiligimen erekşelenip otır. Mäselen, osı jıldıñ naurız ayında oblısımızdağı auıl äkimderiniñ ülken bir tobı Almatı oblısın aralap qayttı. Onda äkimder osında köşip keletindermen kezdestiruge arnalğan bos orındar järmeñkesine qatısuğa arnayı barğan edi. Däl osınday eki jaqqa paydalı kezdesu Mañğıstau oblısında da boldı. Endi jaqın arada osınday şaralar elimizdiñ tağı da üş öñirinde ötpek. Oñtüstiktegi bauırlarımız da qol qusırıp qarap qalğan joq. Naurız ayında Oñtüstik Qazaqstan oblısınan osında at basın bwrğan azamattar özimizdegi Sarıköl, Qarasu jäne Altınsarin audanınıñ jağdaylarımen jete tanıstı.

Aldağı köşi-qonğa mwnşalıqtı mwqiyat dayındaludıñ da özindik sırı bar. Öytkeni aldağı bes jıldıñ işinde oblısımızğa 10 mıñ otbası köşip kelmek. Bwl orta eseppen alğanda 30-40 mıñ adam degen söz. Endi osınşama jwrttı jwmıspen, twrğın üymen, bala-baqşa jäne mekteppen qamtamasız etu oñay şarua bolması anıq.

-Oñtüstik oblıstarda adamdar öte tığız ornalasqan. Oğan meniñ özimniñ de közim jetti. Mäselen, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ bir auılı ekinşisimen irgeles jatır. Adamdarğa jwmıs jetispeydi. Şaruaşılıqpen aynalısuğa degen jer de tapşı. Mektepte balalar üş auısımda oqidı. Al bizde jağday müldem kerisinşe. Öñirimizde jıldan-jılğa halıq sanı kürt azayıp baradı. Jwmıs qolı da tım qat. Mine, sondıqtan da osınday qiğaştıqtı tüzetip, köşi-qon mäselesin orındı şeşsek, demografiyalıq jağday ğana emes, ekonomikamız da jandanarı sözsiz,-deydi Qostanay oblıstıq jwmıspen qamtudı üylestiru jäne äleumettik bağdarlamalar basqarması köşi-qon böliminiñ basşısı Dämilä Aqpanbetova.

Ärine, köşi-qon degenimiz qalpaqpen wrıp alatın dünie emes. Ol jan-jaqtı dayındıqtı, alda tuındaytın mäseleni osı bastan mwqiyat saralap, der kezinde äri jedel şeşudi talap etedi. Jalpı, işki migranttar üşin eñ bastı problema - jwmıspen qamtu boları sözsiz. Mäselen, olar jaña jerge kelip, tiisti aqşasın alıp, sosın jwmıs izdegendigi müldem dwrıs bolmaydı. Kerisinşe, öz betinşe kelip, qajetti jwmıs tauıp alıp, sosın köşi-qon kvotasına engizu turalı arız berse, asa wtımdı bolar edi.

-Bir ayırmaşılıqtı eskergen jön. Köşip keluge niet etkender bar da, naqtı şeşim qabıldağandar bar. Birinşilerimen biz sol oblıstağı jwmıspen qamtu ortalığı arqılı bir şeşim qabıldaymız. Al ekinşileri osında kelip jwmısqa ornalasqandar jäne qoyılğan talapqa tolıq say keletinder. Bıltırğı jılğı kelgenderdiñ barlığı da ekinşiniñ qatarına jatadı. Barlığı qwramında 126 adam bar 30 otbası oblısımızdıñ 14 audanına ornalastırıldı,-deydi köşi-qon böliminiñ basşısı.

Köşi-qon kvotasına enudiñ tağı bir talabı - olar elimizdiñ Oñtüstik Qazaqstan, Mañğıstau, Almatı, Jambıl jäne Qızılorda sekildi bes aumağınan boluı şart. Sonda ğana olarğa memleket köşip-qonuğa ketken şığın üşin bir otbasınıñ är müşesine 35 aylıq eseptik körsetkiş köleminde kömek beriledi. Sonday-aq, twrğın üydi jalğa aluğa 15-ten 30-ğa deyin AEK köleminde qarjı bölinedi. Al qanday adam öz betinşe üy tauıp, onı satıp aluğa niet etse, onda jwmıspen qamtu ortalığına kelip, arnayı şart jasasadı. Ol boyınşa älgi adamğa bir jıl işinde sol üydiñ qwnı öteledi.

Memleket köşip keluşilerdi jwmıspen qamtuda da biraz naqtı şaralar belgilep qoyğan. Mäselen, eger jwmıs beruşi keminde 5 mamandı üş jıl merzimge dep jwmısqa alsa, onda ol memleketten 450 AEK, yağni bir million teñgeden astam subsidiya aladı. Bwl da bolsa jwmıs beruşilerdi ıntalandırarı sözsiz.

Jalpı, keluşilerdiñ eñ aldımen auıldıq jerlerge bağıttalatındığı sözsiz. Alayda olardıñ qalağa kelip, ornalasuına eşkim şek qoymaydı. Mäselen, biılğı jılı Qostanay qalasına 6 otbası köşip keldi. Arqalıq qalasında da Şımqalanıñ jigitteri jür.

Alayda joğarıda atalğan järmeñkelerge negizinen auıl äkimderi baradı. Jay barmaydı, osında qanday mamandıqtar qajet, olardı qay jerlerge ornalastıruğa boladı degen mäseleni saralap, naqtı wsınıspen şığadı. Ol üşin jwmıspen qamtu basqarmasınıñ mälimetine säykes öñirimizde äsirese medbike, fel'dşer, mwğalim, programmist, jürgizuşi men mehanizatorlardıñ tapşı ekendigin anıqtadı. Bıltır tipti bizdiñ Wzınköl audanına bir horeograf ta kelgen.

Öñirimizge at basın tiregenderdiñ işinde osında suday siñip, tastay batıp ketkenderi de jeterlik. Mäselen, biz bıltır jıldıñ ayağında sonau Şımkentten eki kişkentay qızı bar jas otbası Qayrat Orazov pen Jwldız Saydullanıñ oblısımızdağı Fedorov audanı Kostryakov eldi-mekenine kelip, biri jürgizuşi, ekinşisi fel'dşer bolıp ornalasqandığın jazğanbız. Jas jwbaylardıñ aytuına qarağanda, köşip keludiñ eş qiındığı joq. Mwnda da jaqsı jwmıs tauıp, jaylı ömir süruge bolatın körinedi.

Jwldız Saydulla jwmıs üstinde

Jwldızğa bwl jer wnaydı, Adamdarı da keñ peyil. Qısılğanda qol wşın beruge dayın. Qısı suıqtau bolğanımen, tabiğatı tamaşa, auası taza. Alayda onı alañdata beretin bir jay bar.

-Bizdiñ balalarımız balabaqşadağı orıs tobına baradı. Qazaq tobı joq. Onıñ üstine mwndağılar qazaq tilin öte naşar biledi. Bir jağınan balalarımızdıñ orıs tilin bilgendigi artıq bolmas, alayda olar küni erteñ qayda barıp oqidı, - deydi.

Jalpı, twrğın üy mäselesi jıldam şeşile qoyatın dünie emes. Osı orayda Qayrat pen Jwldızdıñ jolı bolğan. Olar twrğan üylerine ay sayın tek kommunaldıq qızmet üşin 8 mıñ teñge ğana töleydi. Su tegin dese de boladı. Alayda barlıq jerde jağday birdey emes. Mäselen, qalağa jaqın ornalasqan gazı da, suı da bar eldi qonıstarda bası artıq üydi emge taba almaysıñ Mwnı, Qostanay audanına qarastı Jambıl auılınıñ äkimi Sabırjan Sızdıqov ta moyındaydı.

-Jambıl auılı gazdandırılğan, twrmısqa qolaylı jağday tolıq jasalınğan irgeli auıl. Mwnda bası artıq meken-jay müldem joq,-dep bwl problemanı aşıq moyındaydı.

Demek, keletin jwrtqa şındıqtı aşıq aytqan jön. «Sıbırlağandı Qwday estimey me?» degendey osılay qaray niet etkender eñ aldımen jwpınılau, öz jwrtı kete bastağan. Sondıqtan ondağı twrmısqa eşkim köñil böle qoymaytın alıstağı auıldarğa baratındığı aydan-anıq. Olarda negizinen böten wlttıñ ökilderi twrğandıqtan ädette qazaq mektebi bolmaydı. Key jerlerde auız su da tapşı, onı satıp aluğa da tura keledi. Mwnıñ bäri kezinde «tıñ köteru» degen jeleudi sıltau etip auıldardı özen-kölden jıraq jerlerge bası-köz joq sala beretin solaqay sasattıñ saldarı. Mine, osınday problemalardı jauırdı jaba toqımay aşıq aytıp, olardı birlese şeşudiñ joldarın qarastırğan maqwl. Äytpese, bayağı nauqandıq auruğa wşararımız sözsiz. Bizdiñ şeneunikterdiñ key-keyde asıra siltep jiberetindigin eskersek, bwğan da tañ qaluğa bolmas.

Degenmen, auızdı qwr şöppen sürtuge bolmas, keybir basşılardıñ azamattıq tanıtıp, ülgili is bastap jürgendigin de ayta ketken jön bolar. Mäselen, oblısımızdağı Altınsarin audanındağı bir seriktestiktiñ direktorı joğarı jaqqa alaqan jayıp, eşkimnen järdem kütpey-aq, osındağı bos qalğan üylerdi öz qarjısına satıp alıp, endi oñtüstiktegi ağayındardı özi şaqırıp otır. Minekey, şınayı janaşırlıq dep osını ayt. Şirkin, öñirimizdegi şaruaşılıq basşılarınıñ bäri de osınday bolsa ğoy, şirkin. Onda köşi-qon mäselesi eşbir bögelissiz, oydağıday şeşiler edi.

Al onıñ tälimdi mısaldarı da jetip jatır. Mäselen, jaqında oblısımızdıñ Sarıköl audanındağı Sonalı auılına Jambıl oblısınan üş otbası köşip keluge bel baylap otır. Äzirge sol otbasılardıñ otağası kelip, osındağı jağdaymen jete tanısıp, birjolata ornığıp qaludıñ qamın jasauda. Endi äne-mine degenşe otbasınıñ qalğan müşeleri kelip jetedi. Bwlar oğan dayındıq jasap jatır.

 «Jwmıla kötergen jük jeñil»

-Köşip keluşiler de osında kartop, säbiz, qiyar men qızanaq ösirumen aynalıspaq,-deydi Sarıköl audandıq mäslihatınıñ deputatı, ORT bazasınıñ direktorı Aytjan Esengeldinov.

Jambıldıqtardıñ keluine mwnda da tiyanaqtı dayındıq jasalğan. Olarğa 20 gektarday jer bölindi. Tehnika jöninen audandağı şarua qojalıqtarı qauımdastığınıñ basşısı Baymırza Sataev kömek berudi öz moynına aldı. Ösirilgen önimdi ötkizuge Aytjan Esengeldinov qol wşın bermek. Ol sol kökönisti Qostanay qalasındağı bölşek jäne köterme sauda bazasınıñ aumağında saqtauğa kömektesedi.

Jalpı Sonalığa tağı da toğız otbası kelmek. Bwğan äsirese jergilikti jwrt qattı quanıp otır. Öytkeni mwnda bir kezdegi ülken auıldan jwrnaq qana qalğan.

-Bwrın bizde jap-jaqsı orta mektep bar edi. Keyin jwrt üdere köşkennen soñ nebäri 30 oquşı ğana qaldı. Endi jağday özgeretin şığar. Öytkeni oñtüstikten keletin ağayındar negizinen köpbalalı otbasılar ğoy. Amandıq bolsa, kelesi jılı oquşılarımızdıñ sanı 70-ten asıp jığılar dep oylaymız. Demek, alda sol bayağı orta mektep därejesine oralatın şığarmız,-deydi auıl äkimi Sağınbay Sündetälin.

-Jaña oqu jılında tek meniñ otbasımnan ğana altı bala mektepke baradı. Men - mehanizatormın, äyelim - aspaz. Biz köp jıldar boyı Şımkentte kökönis ösirip, onı osında jiberetinbiz. Endi osı isimizdi osında jalğastıratın bolamız,-deydi sol köştiñ bir ağayını Quanış Ätimbaev.

Biz de «İsiñiz sätti, jwmısmıñız jemisti bolsın» dep tilek ayttıq.

Köşi-qon sekildi san qatparlı tüyini köp, kürdeli mäseleni özimizşe saraptay kele, osındağı «Qazaqstannıñ eñbek eri», «Qarqın» şaruaşılığınıñ basşısı Sayran Bwqanovtıñ pikirimen tüyindeudi jön kördik.

-Jalpı tek köşip keluşiler köp bolğanda ğana ekonomikalıq tiimdilik boladı. Eñbek migraciyası jalpı halıqtıq sipat alu kerek, Poselkelerge kelgen bes-altı otbası mäseleni şeşpeydi. Bizde bos jatqan jerler mol. Al oñtüstiktegi ağayında isker de eñbekqor bolıp keletindigin jaqsı bilemiz. Olar kökönis ösirude jaña serpin äkeler edi. Toptalıp kelgen soñ auıldarğa jan kiredi. Mektepter salınadı. Aynalıp kelgende mwnda ana tilimizdiñ de tınısı aşılar edi,-deydi täjiribeli basşı.

Oblısımızda auzı dualı, bedeli joğarı Sayran Sälkenwlınıñ bwl aytqandarına bizdiñ qosıp-alarımız joq.

Jaybegen Bolatov,

Qostanay

Abai.kz

2 pikir