Jwma, 10 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 53021. Jazılğandar — 31277. Qaytıs bolğandar — 264
Qwyılsın köşiñ 8740 14 pikir 11 Säuir, 2018 sağat 14:09

Serikjan Biläş. "Qıtay qazaqtarınıñ tağdırı – wlttıq tragediya"

Biz qwdaydan qorqamız ba, älde qıtaydan qorqamız ba? Qıtayda ekstremizm jäne terrorizmmen küresu nauqanı ayasında qandastarımız türmege qamalıp, is-tüssiz joğalıp, odan qalsa, «sayasi sauat aşu-tärbie» lager'lerine jöneltilip jatır. Qanımız bir, tilimiz bir Qıtay qazaqtarınıñ osı jağdayınan habarsız, al habardar bolsaq, ünsiz otıruımızdıñ sebebi nede? Boyımızdı jaulağan qorqınış ürey me, älde qanımızğa siñgen nemqwraylılıq pa? Osı swraqtardıñ jauabın Qıtaydağı bauırlardıñ mwñın mwñdap, zarın zarlap jürgen otandasımız Serikjan Biläş bauırımızdıñ «DAT» aydarına bergen swhbatınan tabuğa tırıstıq.

– Serikjan mırza, Qıtaydağı qazaqtardıñ jağdayı turalı dabıl qağıp jürgen bir belsendi toptıñ müşesisiz. Qıtay «jabulı qazan» erejesin wstanıp, qısım körsetilip jatqan qandastarımızğa qatıstı aqparattı sırtqa şığarmauğa müddeli. Al Qıtaydağı osı ozbırlıq jağdaydı jar qwlağı jastıqqa timey, BAQ arqılı jariyalap jürgen sizderdi qaralau äreketteri boldı degendi estip bilip jürmiz. Onı wyımdastırıp otırğan kimder? Qaralauşılardıñ maqsatı ne?

– Iä, mwnday äreketter äleumettik jelilerde bürkemeli ataularmen wyımdastırıldı. Keybiri sayttarda jarıq kördi. Keyin «Uatsap» toptarında taradı. Meniñ äpke-jezdemniñ, şeşemniñ jeke qwjattarına deyin jariyaladı. Olardıñ şekaradan ötken künderin aytıp berip otırdı. Bwnday aqparattardı olarğa tek qana Qıtay jağı bere aladı. Men tipti özimniñ apayımmen bir familiyada da emespin. Onday mälimetti Qıtaydan almasa, basqa eş jerden bile almas edi.

– Sonda Qıtay jağı oralman-ziyalılardı paydalanıp, qazaqtarğa qatıstı jağdaydı bürkep qaluğa müddeli bolğanı ğoy?

– Älbette! Qıtaydağı qazaqtıñ ayanıştı tağdırın jariya etpeuge tırısqan Qıtay jağı bizdiñ keybir ağalarımızdı jaldamalı etip, öz müddelerine paydalanuda. Mäselen, joğarıda aytıp ketkenimdey, şekaralıq qwpiya qwjattar bwl «jaldamalılarğa» arnaulı organdardan kelip tüsken. Al ol aqparat, älbette, tegin jariyalanıp otır dep tağı da ayta almaymın. YAğni, bir qazaq – ekinşi qazaqtı qıtay aqşasınıñ kömegimen qudalap jatır degen söz.

Tağı qarañız. Meni «Jarqın jeti» bürkenşik atın jamılıp, jelilerge jazıp jür dep ayıptap otır. Ol bürkenşik at emes, ol meniñ qalam atım – psevdonim. Ibrahimnıñ – Abay bolğanı degen siyaqtı. Özimniñ qalam atımmen Qıtaydıñ sayttarında men osı atpen köp dünie jazdım. Onıñ işinde jeti kitap bar. Bir jolda emes, wzaq sapar estelik retinde jazdım. Söytip qalam atım qalıptastı.

Qıtayda eşkim kötermegen mäselelerdi men köterdim. Mağan jauap retinde Qıtaydıñ jaldamalı jazuşıları men jayında maqalalar jazdı. Onıñ biri Abai.kz saytında jariyalandı. Meni Qıtaydıñ, Amerikanıñ tıñşısı dedi. Meni bir künde üş päter satıp alğan dedi. Meni Qıtay jaqtan köşi-qon toqtağanda, apa-jezdesi 2017 jıldıñ jazında qalay köşip keldi dedi. Ol kezde köşi-qon äli toqtamağan edi.

Qısqası, meni «qıtaydıñ şpionı» dep, qazaqtıñ qolımen türmege japtıra almay, Qıtaydıñ jaldamalı jazğıştarı mağan jäne meniñ bauırım Qıdıräli Orazwlına jappağan jalası, jaqpağan küyesi qalğan joq.

– Qıtay qazaqtarına jäne qıtaylıq sayasattıñ zımiyandığına qatıstı osı aqparattı jariya etu maqsatında nendey äreketter jasaldı jäne odan nätije boldı ma?

– Aldımen aytayın, Qıtaydağı qazirgi jağday tipti qiın. Tuıstar bir-birinen ajırap qalğan. Qazaqstanğa köşip kelgen bala-şağa, auıldağı şal-kempirdiñ tiri ne öli ekenin bile almay otır. Mümkin, ölip qalğan şığar. Osınday jağdaydıñ orın alğanına jartı jıldan astı.

Biz barlıq äreketterimizdi «Ata jwrt erikti jastarı» tirkelmegen wyımınıñ atınan jasadıq. Üş ret baspasöz mäslihatın wyımdastırdıq. Birinşi baspasöz mäslihatın Düniejüzi qazaqtarınıñ qwrıltayınıñ aldında eki kün bwrın ötkizdik. Ondağı közdegen maqsatımız – qwrıltayda osı mäsele köterilse eken dep oyladıq. Bwl mäseleni Mwhtar Şahanov, Dos Köşim ağalarımız ben Aydos Sarım, Rasul Jwmalı bauırlarımız minbeden köteremiz dep bizge uäde berdi, biz küttik. Biraq qwrıltay öterden eki kün bwrın ol kisiler bizge habarlasıp, özderiniñ qwrmetti qonaqtarınıñ tiziminen alınıp tastalğandarın ayttı.

Sosın öz işimizde aqıldastıq. Biz sayasatker emes edik: bireuimiz käsipker, bireuimiz därihanaşı degendey. Düniejüzi qazaqtarı qwrıltayında bwl mäseleniñ aytılmaytınına sol kezde 100 payız senip, amaldıñ joqtığınan qwrıltay bastaludan eki kün bwrın baspasöz mäslihatın ötkizdik. Bizdi qoldağan ülken ziyalılarğa Alla razı bolsın! Sovethan Ğabbasov, Qabdeş Jwmadilov aqsaqaldarımız osı mäseleni köterdi. Al qwrıltayğa qatısqan, Qıtaydan kelgen müyizi qarağayday, orden taqqış qoğam qayratkerleri, atağı Alatauday aqın-jazuşı ziyalılar arasınan bir adam bwl mäseleni tis jarıp aytpadı. Olardıñ bäri kezinde Qazaqstannıñ azamattığın alğan, memleketten üy alğan adamdar. Olar Qıtaydan habarsız qaldı degenge senbeymin. Sebebi bäriniñ alpıs apası, jetpis jezdesi Qıtayda. Söytip, Qıtaydan kelgen özimizdiñ ziyalı ağalarımızdan köñilimiz äbden qaldı.

– Aytpaqşı, ol qwrıltayda bir azamattıñ Qıtaydağı jağdaydı aytıp, söz söylegenin bizdiñ gazet jazğan edi...

– Iä, bizdiñ belsendi top Ermwrat ağamız Bapimen jolığıp, gazet tarapınan aqparattıq kömek körsetuin ötingenimizde, «DAT» sol azamattıñ sözin tolıq basıp şığardı. Sodan beri sizderdiñ gazet Qıtaydağı qazaqtar mäselesin ünemi nazarda wstap keledi. Biz oylamağan, söylespegen, eş aralaspağan Ömirhan Altın esimdi Germaniyadan kelgen bauırımız qwrıltayda beyresmi kezekti rwqsat alıp, Qıtaydağı qazaqtar mäselesin qwrıltayda aytıp ülgerdi. Oğan tosqauıl jasaudıñ äreketteri de boldı. Bwl azamattıñ äreketi ünsiz, «auızı tigilip», «tili kesilip» qalğandarmen salıstırğanda, nağız erlik boldı. Ökinişke oray, twtas qoğam sonday bir öli ünsizdikte, nemqwraylılıqta, öziniñ qanına tartpaytın, qazağına janı aşımaytın qansız, wltsız, dinsiz halde dep aytuğa tolıq negizim bar.

– Al qazaqstandıq resmi BAQ bwl mäsele töñireginde nege ünsiz otır dep oylaysız?

– Men memlekettik aqparat sayasatına bağa bere almaymın. Degenmen, memlekettik BAQ «jañbır-jañbırdıñ arasımen», eki joldıñ ortasına qıstırıp bolsın aytatın mäsele şaşetekten. Mäselen, osı qwrıltaydan keyin Qazaqstan tarapınan Qıtay ökimetine qanşa nota jiberildi jäne ol notanıñ mätini qanday? Ol memlekettik qwpiya ma? Ol tek Qıtayda twtqında otırğan, sol kezde belgili bolğan eki nemese üş Qazaqstan azamatınıñ mäselesin köterdi me, joq twtas qazaq köşiniñ toqtap qalğandığın ayttı ma? Qıtaydıñ qitwrqı sayasatı Qazaqstannıñ memlekettik sayasatı bolğan köşi-qondı toqtatıp, Qazaqstanda ömir sürip otırğan jartı millionğa juıq Qıtay qazaqtarın qıspaqqa alıp, ol jaqtağı tuıstarın kepilge wstap, bwl jaqtağı qazaqtı ürkitip-qorqıtıp otırğanın bizdiñ memleketimiz köterdi me?

Bwl mäsele qoğamğa aşıq bolu kerek. Ağılşın tildi aqparattı, türik tildi aqparattı, Europa Amerikadağı «N'yu-York tayms» jäne «Vaşington post», «Erkin Aziya», «Erkin Europa», «Bi-bi-si» agenttigi bwl mäseleni erkin jazıp jatır. Bwl mäsele Amerika kongresinde talqılandı. Sonda Qıtaydağı qazaq probleması nelikten bizdiñ qazaq qoğamında talqılanbay jür? Bwl men üşin jwmbaq jağday.

Bwl tek qana bizdiñ bilikke, memleketke degen ökpe-nazımız emes, twtas qazaq qoğamına, özin qazaq sezinetin ärbir qazaqqa, twtas Qazaqstan azamattarına, qoğamdıq wyımdarğa, ärbir tilşi-jurnalistke ortaq taqırıp boluı kerek edi. Osı orayda meniñ qoyatın swrağım bar: Sizder älemdik aqparattı körmey, estimey otırsızdar ma? Onda Qazaqstanda, Almatınıñ irgesinde twrıp jatqan oralmandardıñ hal-jayın nege bilmeymiz? Qıtaydağı tuısımen bir jıl boyı söylese almay otırğanın nege swramaymız? Şaqırtıp alıp ketip, twtqında otırğandardı nege swramaymız? Tiri jetim, tiri jesir bolıp, küyeuleri – asırauşıları Qıtayda qalıp, işer asqa, kier kiimge, jağar otınğa jarımay otırğandarın nege swramaymız? Nege Astananıñ atqaminer aq jağalıları oralmandardı jiıp, qanday mwñıñ bar, qanday arızıñ bar dep swramaydı?

– Şaması, bwl ünsizdik Aqordanıñ Qıtayğa qatıstı wstanğan jalpaqşeşeylik sayasatınan tuğan siyaqtı. Degenmen, qazaqtıñ bir pwşpağı qiındıqqa tap bolğanda, jalpı qazaq qoğamı qozğalıssız jatqanı eldiñ bolaşağınan qater sezdiretin siyaqtı...

– Jalpı qazaq qoğamın aytasız, biz tipti meşitke barıp, Qıtaydağı qazaqtarğa dwğa jasañdarşı dep ötindik. Sonda bizdiñ imamdarımız toytarıs berdi: «Biz sayasatqa aralaspaymız, sayasi dwğa jasamaymız» degen imamdardıñ jauabınan soñ, rasında da, jağamızdı wstadıq. Atası bölek Miamağa arnap bes jüz mıñ dollar gumanitarlıq kömek jiberdik. Al irgemizdegi qandastarğa köñil bölmey, qwşağımızğa oralğan qazaqtarımız zar eñirep otırğanda, ünsiz otırmız. Qıtaydağı qazaqtardıñ tağdırı – wlttıq tragediya! Bwl bizdegi otarsızdandıru küresiniñ bolmağandığınan, biz azat elde 26 jıl boyı özimizdiñ azat ekenimizdi sezine almaudan, qwldıq sananıñ süyegimizge deyin ötip, qanımızğa darıp ketkenniñ bir belgisi! Osınşalıq deñgeyde wltsızdandıq! Keşe ğana Reseydiñ Kemerov oblısında swmdıq apat bolğanda, qazaqtar eñirep, etekteri tolıp ketkende, mına jaqta otırıp, men de qan jıladım. Sol Reseydegi apat qwrbandarına men de tilektespin.

Biraq äleumettik jelide zar eñiregen sol qazaqtar nege bir tuğan qazağınıñ, qandasınıñ mäselesine bası qatıp, bir auız jılı lebizin bildirmeydi? Biz qanday halıqpız? Ärbirden keyin Qıtaydıñ bwl qısımı täuelsizdigimizge qater töndirip twr! Bwl ülken qater. Osı mäseleni nege qoğam kötermeydi?

– Sizdiñ bwl swrağıñızğa biz jauap berip köreyik: qazaq qoğamı öz biliginiñ qatañ rejiminen äbden zärezap bolğan. Bizdegi rejim Qıtaydağı jağdaydan äste kem bolmasa kerek...

– Bwl jerde bir mäseleni men anıq aytamın. Jaldamalı jazğıştar Qıtaydıñ bükil qılmısın juıp-şayıp otır. Qıtay sayasatın bürkep, jağdaydı kerisinşe jazıp otırğan adamdar Qazaqstanda ömir sürip jatır. Olar äleumettik jeliniñ qoldanuşıları. Olar ülken professor ziyalılar, olar neşetürli salğa kirip alğan «qıtaydıñ şpiondarı», biraq olar Qazaqstan azamattarı. «Qıtayda eşteñe bolıp jatqan joq, ol jaqta sottalğandar, wstalğandardıñ bärin ekstremist, terrorist» dep otır. Tauda jürgen, namazdıñ ne ekenin bilmeytin malşınıñ terrorizmge qanday qatısı bar? Künin äreñ körip otırğan eginşi-diqanşı ekstremizmge qalayşa qatıstı?

Qazaqstanğa kelip-ketkeni üşin, 15 jıl bwrın tuısşılap qaytqanı üşin, osında kelip, podkurs oqıp, oquğa tüse almay, keri qaytqan 15 qazaqtı sottap jiberdi. Solardıñ ekstremizm, terrorizm, separatizmge ne qatısı bar?

Bwl mäselege eki twrğıdan qarayıq. Biri – sol jerdegi qazaqtardı «quırıp jedi», «pisirip jedi», maqwl – ündemeyik. Biraq nege Qazaqstanğa köşip kelip, azamattıq alğan qazaqtardıñ özine qiyanat jasap otır?! Olar Qazaqstan Respublikasınıñ tolıq qwqılı azamattarı ğoy. Qazaqstan biligi öz azamattarın halıqaralıq paktiler men deklaraciyalar negizinde qorğauı tiis qoy! Joq, Qazaqstan jağı Qıtayğa bir-eki nota joldadı da, ünsiz otır.

Jaraydı, el biliginiñ Qıtay aldında äldebir mindettemesi bar delik. Biraq osı mäseleni nege qoğam bolıp kötermeymiz? Bekbolat Tileuhan ağamız jayşılıqta, el aman, jwrt tınış uaqıtta üsteldi toqpaqtap, eger Qıtaydıñ qazaqtarı köşip kelse, biz Amerikadan asıp keter edik dep aytqanda, külli jwrt jüregimizben riza bolıp, qol şapalaqtağanbız. Bekbolat Qıtayğa barğanda, onıñ änine, sözine, şeşendigine, jıraulığına qwmar jastar onımen birge fotoğa tüsken. Sol suretke tüsken jiırma şaqtı qazaq twtqındaldı dep älemdik aqparat jar saldı. Bar bolğan ayıbı – Bekbolatpen fotoğa tüskeni. Artınan Bekbolatpen fotoğa tüsken birinşi twtqındalğan azamat türmede qaytıs boldı degen aqparat şıqtı. Ol turalı tipti ağılşın tildi aqparattarda da jariyalandı.

Al sol üstel toqpaqtağış meniñ deputat ağam qayda qazir?! Ol nege läm-mim demeydi? Biz nege ünsiz qalde otırmız? Biz qwdaydan qorqamız ba, älde qıtaydan qorqamız ba? Biz täuelsiz Qazaqstan Respublikasında ömir sürip jatırmız ba, joq älde Qıtaydıñ täueldi provinciyasına aynalıp qaldıq pa?! Nege imamdarımız alaqan jayıp, dwğa qıludan qorqadı? Nege bükil qalamger, ziyalı jazuşı osı mäseleni aytudan qorqadı? Nege sayasatqa ömiri aralaspağan bizder osı mäseleni köteruge mäjbür bolamız?!

– Iä, sizdiñ bwl swraqtarıñızğa bilik te, Bekbolat ta auız aşıp, eşteñe ayta almas. Biraq qoğamnıñ aynası sanalatın baspasözdiñ ünsizdigi, rasında da, qorqınıştı...

– Siz onı aytasız, mına jağdayğa qarañız: jıldıñ 7 jeltoqsan küni üşinşi baspasöz mäslihatın ötkizdik. Jiırmağa juıq zarlağan, jılağan tiri jetim, tiri jesirdi Astanağa aparıp, jolın köterip, qonaqüyine jatqızıp, baspasöz üyine jartı million teñge aqşasın töledik. Memleketke, joğarğı jaqqa aytarın aytıp qalsın, mına qoğam Qıtayda bolıp jatqan swmdıq alapat jağday turalı bilsin dep talpındıq. Ökinişke oray, sizderdiñ gazetten basqa birde-bir aqparat qwralı sol şaramızdı jariyalağan joq.

– Qazaqstannıñ memlekettik organdarına osı orayda joldağan arız-şağımdarıñızğa qaytıp jatqan jauaptar bar ma?

– Bizde jinalğan bes jäşik arızdı QR Sırtqı ister ministrligine ötkizdik. Bizdiñ arızdarımız bir bet, eki bet bolıp ölşenbeydi, jäşiktep ölşenedi. Biraq, ökinişke oray, jauap bolğan joq.

– Bizdiñ gazet arqılı qazaq qoğamına aytar tağı qanday datıñız bar?

– Men twtas Qazaqstan qoğamınıñ oyanuın ötinemin. Twtas ziyalınıñ oyanuın ötinemin. Ärbir qazaqtıñ jigiti oyansın deymin. Ärbir jigit öziniñ körşi Qıtaydan kelgen qazağına barıp, mwñın tıñdasın, köziniñ jasın sürtsin, jetiminiñ basınan sipasın, olardıñ qayğısın bilsin dep ötinemin. Ol qazaqtar keşegi Aqtaban şwbırındı kezinde öziniñ meyirimdiligin joğaltpağan halıq, keşegi 1962 jılı 200 mıñ otbası Qıtay asıp, Qazaqstanğa kelgende, meyirimdiligin joğaltpağan halıq. Keşegi stalindik quğın-sürgin kezinde atası basqa, dini basqa qauımdardı bauırına basqan qazaq nege bügin qıtaylıq faşizm, qıtaylıq şovinizm, qıtaylıq genocizmniñ qwrbanı bolıp, Qıtaydağı tuıstarı jäbir körip, mına jaqta zar eñirep otırğan öziniñ qandasına kelgende salqın qandı boladı?

Joq, olardıñ jüreginde meyirim bar, tek aqparat jetpey twr. Men bükil Qazaqstandağı barlıq dindarlar, barlıq imamdar Qıtaydağı qazaqtar üşin jäne osındağı qan jılap jatqan qazaqtar üşin dwğa qılsın, ärbir jwmada, bes uaqıt namazında aşıq, jasırın dwğa qılsın dep ötinemin. Ärbir qolına qalam wstağan ziyalı, jurnalist, äleumettik jelidegi qoldanuşı kem degende bir ret osı mäseleni kötersin dep ötinemin. Men Qazaqstan Respublikasınıñ ünsizdigine Qıtay tarapınan öte zor qauip tönip twrğandığın bilgendigimnen, sezgendigimnen, özim Qıtayda tuıp-öskendigimnen Qazaqstan halqın eskertkim keledi. Biz Qıtaydıñ «jwmsaq küşiniñ», «jwmsaq ekspansiyasınıñ» qwrsauında äbden qwmğa batıp, jantalasıp jatqanımızdı özimiz de bilmeymiz. Eger biz qazir oyanbasaq, mına täuelsizdikten de, egemendikten de ayırılıp qalamız!

– Swhbatıñızğa rahmet! Öz tarapımızdan sizderge ärdayım aqparattıq qoldau körsetuge dayınbız.

Azamat Şormanhanwlı

"DAT" gazeti,

5-kökek, 2018j.

 

14 pikir