Särsenbi, 1 Säuir 2020
Qwyılsın köşiñ 5117 0 pikir 28 Naurız, 2018 sağat 09:14

Qazaq bäbisektey emes, qarlığaştay öz Otanına wya salu kerek

Adamnıñ kelte ğwmırı tım ğajap. Parağı sudır qaqqan uaqıt-ay, deseñizşi! Kün, ay, jıl bolıp suırtpaqtalıp, şılbırın süyretip kete baradı. Ekpini arqırap aqqan aqjal özen tärizdi ömirge kim tosqauıl bola aladı deysiñ. Qanşama ğasırlar qwmğa siñip ketti. Olar tek bür jarğan qızğaldaqtarmen sälem joldap twrğanday seziledi.

Ömir bolğan soñ aq pen qara, şındıq pen ötirik almakezek jolığıp twradı eken. Keyde  üş wyıqtasañ tüsiñe kirmeytin oqiğalardıñ jüz berui jaqsılıqqa aynalsa, keyde müldemge tüsin özgertetinin qaytesiñ. Sanaña  jük, janıña salmaq salıp, jüregiñdi ezetin jağdaylar da boladı. Sonday kezderde şuıldap jürgen alpıs ata, qırıq jezdeñnen bireui janıñda qalmaydı. Tirlik keşken jwmır  bastı pendeniñ körer küni osınday.

Qiınşılıq ataulınıñ bärine tözip, olardı moyınıñmen köteruge boladı. Alayda, adam balası sağınıştı eşqaşan jeñe almaydı eken. Sağınıştıñ wlısı tuğan anaña degen sağınıştan bastala ma, qalay? Keudeñ qızıl jalınğa oranıp, alpıs eki tamırıñnıñ quırılatını da sol sağınıştıñ saldarınan.

Ata-ana men tuıs-bauır,  dos-jarannıñ qasınan ketkeli de biraz jıldıñ jüzi boldı. Qañbaq süyretip köşesin şañdatqan bala künimizdiñ balğın elesi qalğan Öndirqara, jar jağalap jügirip şabağın tergen qart Üliñgir ana bäri-bäri köz aldımnan sağımday sırğıp ötkende twla boyımdı suıq ter basıp, qos janarğa erik beremin. Ätteñ, qol qısqa, auıl alıs, jer şalğay.

Ayaulı anamnıñ äjim torlağan şüñirek közi, äkemniñ tamırları arsiıp sidalanğan dolananıñ tamırınday sausaqtarı, künge küygen könetoz şapandarı  bäri-bäri meniñ köz aldımda ğoy. Olar da sağınıp jürgen bolar. Qaşan şüyirkelesip, arqa-jarqa bolıp jolığar ekenbiz. Jaratuşıdan jalbarınıp tileytinim – asqar tauım men möldir bwlağımnıñ ğwmır jasınıñ wzaq boluı.

Men jiırma bes jasqa tolğan şağımda, kindigimdi kesip, kirimdi juıp ösirgen tuğan topırağımnan Atajwrtqa birjola qonıs audardım. Sebebi jeterlik. Qayran  ana topıraq jat bireudiñ tabanınıñ astında qalıp bara jatır, kün-kün sayın jımısqı sayasattıñ jemiruimen qasiet sögilip baradı.

Qıstıñ qısqa küniniñ birinde keşqwrım el orınğa otırğan şaqta äkem: «Wlım, bäbisek deytin qws barın bilesiñ, körip te jürsiñ. Sol bäbisek  wyasın tamdar men dualdardıñ quısına, keyde üydiñ irgetasına, jertöleniñ bwrışına sala saladı. Özi jaratılısınan añqau häm jalqau. Sol beyşara qws öziniñ  añqaulığınan köp ziyan şegedi. Balapanı men jwmırtqası qwrt- qwmırsqanıñ, sumañdağan jılannıñ aujalına aynaladı. Al ana ayırqwyrıq  aqtös qarlığaştı qaraşı. Biikke,  kiiz üylerdiñ şañırağına wya saladı. Eşnärseniñ oğan  qolı jetpeydi, onı aluğa batılı barmaydı», –degen sözi bastapqıda mağan sonşalıq äser ete qoyğanı şamalı edi. Jay keñes qoy dep qoya salğam.

Biraq uaqıt ötken sayın sol söz meni qattı tolğandırdı. Jigerimdi janıp, ruhımdı şirattı. Solay da solay, meniñ Altaydan atajwrtqa at basın bwruıma tura keldi. Atamnıñ aq batasın alıp, sondağı jasap jatqan halıqtıñ sälemin arqalap, Wlı Dala eline alqınğan aq bwlaqtay asıqtım.

Men auıldan Atajwrtqa attanğan kün äli esimde. Ol özinşe bir hikaya bolatın. Anam qwşaqtap mañdayımnan iiskep, tösine basıp twrıp: «Aman bar, qwlınım», – dep ayalı alaqanınıñ jıluın jonımnan ötkizip, eki közine erik bergen sätin qalay wmıtayın. Bizdiñ bosap twrğan keypimizdi körip, äkem qattı nazalanğan bolsa kerek, tosınnan: «Qoyıñdar, botaday bozdap ne boldı. Äkesinen ketip atasına bara jatqan joq pa. Qanı bir qazaqtıñ dalası oğan jattıq qılmaydı. Ol öziniñ atasınıñ qara şañırağına bizden sälem alıp ketip baradı», – dep basu aytıp toqtattı. Bwl jağdayımızdı  sırtımızdan körgen bäz bireuler mazaq etip twrğan bolsa, öz erki.  Kekesin külkiler de estildi. Qaytsin olarğa qızıq kerek.  Eşteñeni tüsinbeydi ğoy...

Men anama: «Jılamañız, auırıp qalasız. Üyge qayta beriñizşi», – dep qoyamın. Anamnıñ sozılmalı qan qısım auruı men jürek sırqatı bar bolatın, sol üşin ayap kettim. Äkem bolsa, mına ömirdi erte tüsinip, qatarlastarınan bwrın eseygen adam. Olay deytinim, jastayınan jetimşilik pen joqşılıqtıñ tauqımetin tartıp eseygen bir jan. Beyne qarlı  boranda qasqayıp qaz twra bilgen bir tüp emen ağaşı tärizdi. San türli  qiınşılıqtardı köre twra, senimi setinep, bağıtınan adasıp, jürisinen jañılıp körgen emes.

Ol  kisiniñ jan süyiner qasieti – kitap oquğa qattı  qwmarlığı, äri kitaptı asa talğampazdıqpen oqıp, bağa berip, oy bezbenine salıp ekşey alatını. Bizge ünemi keşqwrım ap-sap basılıp, töñirek tınıştıqqa şomğanda oqığan qızıqtı äñgimelerñ men lezdik maqalalardı şäy üstinde bayıppen äñgimelep beruden jalıqpaydı. Qazir de jetpis jasqa jelken jaysa da, sol dağdısınan jañılmay, qolı bosay qalsa tomdardı paraqtap otıradı. Biz  üşin  äkemiz qazına keude tau müsin dep aytuğa twrarlıq. Anam ekeui biri – asqar tau, biri – möldir bwlaq bolıp mäpelemegende, biz bwlay şoljañdap jürmegen bolar edik qoy. Sol üşin Jaratuşıdan kün sayın jalbarınıp tileytinim, ekeuiniñ ğwmır jasınıñ wzaq boluı.

Anam bizdi mektepte el qatarlı oqıtpaqşı bolıp ala tañnan, künniñ batqanına deyin kündikşi bolıp jwmıs istep, qıtay şaruanıñ egistiginiñ aram şöbin otap, sausaqtarınıñ köbesi sögilip, eti sılınıp, süyegi körip qalğan sätteriniñ de kuäsi bolğanbız. Bizge ıstıq tamaq äzirlep qwya almay, şildeniñ şiliñgir ıstığında qolına sırma qolğap kiip alatın. Söyte twra şarşağanın sezdirmey, keşkisin kir-qojalaq bolğan üsti basımızdı juıp, özi işpese de bizdiñ as-suımızdı dayarlaytın. Özi bizdiñ toyıp sekirgenimizdi körip şarşağanın wmıtıp, quanıştan qwrsağı aşqanın bilmey qalatın... Sabaqqa baratın bir üydiñ twñğışı bolğan mağan äkemniñ eski şalbarın qısqartıp, kişireytip kigizip qoyatın. Altaydıñ aq ayu üsip öler qaqağan ayazında, bir tışqaq laq soğım soymay, köje-kölmekti talğajau etip, qıstan şıqqan kezimiz de boldı.

Biz ösken auıldıñ qaq ortasın ülken küre jol kesip ötip jatır. Bwl  jolmen qanşama jandar saparlap ketkenin kim tizimge alıp otırdı dersiñ.  Biz de mine, «Üyde tuıp, tüzde ölu» degen qağidadan asa almay attanıp kettik. Auıl bwyığı qalpında tükti sezbesten wyqıda jatır. Tek mosqal morjalardan budaqtağan tütinder ğana auılda tirşilik iesiniñ bar ekenin ayqındap twrğanday.

Köp küttirmey kölik te kelip toqtadı. Men janımdağı jaqındarımmen qimay qoştasıp attandım. Kölik jılji bere oyıma ömirdiñ özi bir beket eken ğoy degen oylar oraldı. Alqınğan aq bwlaqtay, wlı mwhitqa qosılıp ketuge asıqtıq. Endi mine, asau ömir arnasında şayqalıp kelemiz.

2009 jılı köktemniñ  qar aralas jañbırı tolassız jauatın säuirdiñ salqın tüninde Almatınıñ irgesindegi «Baraholka» degen bazarğa twmsıq tiregen avtobos tañğı sağat ekiler şamasında jolauşılardı tüsirdi. El  qatarlı tabanımdı men de jerge tiredim. Bireulerdiñ aldınan alqalap kütip qarsı alatın adamdarı bar, mağan şe?! Birde-bir janaşır jaqınım joq, jelkensiz qayıqpen teñizge sapar şekken balıqşı tura mendey bolatın şığar, kim bilsin. Arada birde toq, birde aş, tülkiqwrsaq jürgen künderdiñ tizbegi bastalıp ketti. Jwrttıñ jüzi quanıştan jaynap jürgen sıñaylı. Mende bir wlı arman twr, jarau jwpını keyippen kisi közine köp tüse beruden tartınıp, köp uaqıtımdı Esentay özeniniñ jağasında ötkerdim.

Künder ayalsız jıljıp ötip jattı. Aqırı, su şayğan salındıday sendelip jürip, bir küni Taşkentke bastar küre joldıñ boyındağı Rayımbek auılınan bir-aq şıqtım. Sol jerde, Erlan Saylanbekwlı esimdi tuısqan bir ağamdı taptım, sol kisiniñ nwsqauımen qwjattarımdı turalap, qalalıq köşi-qon basqaru ortalığına tirkeuge twrdım. Bwrınğıday emes, arqasüyer ağası bar el qatarına qosılğanday boldım. Ağama oqu izdep kelgenim turalı ayttım. «Jaraydı, onda küzge deyin kütuge tura keledi, dayındıq kursı bastalğanşa qasımda twra ber», – dedi.

Ayaday bir bölmede üş jigit qatar twrıp jazdı ötkerdik. Sol jılı jolım bolıp dayındıq kursın oqu üşin Jambıl oblısındağı Taraz Memlekettik Universitetine joldama alıp, soğan kettim. Kieli Äulieata topırağına taban tirep, sol jerde ömirimniñ ekinşi bir kezeñi bastaldı.  «Tarazğa tayaq wstap kelgen, tay minip qaytadı», – degen bwrınğıdan qalğan sözdiñ qadirin men sol kezde tüsindim. Şınımen de, künderim jaqsılıqqa tolı boldı. Universitetke de üzdik nätijemen qabıldanıp, student atandım. Alğaşqı jır jinağım jarıq kördi, bauırıma qazan asıp, otbasılı  boldım.

Oyda joq sätte, bwyrıq bolıp «Aqındar men batırlar eli» atanğan jır süleyi Süyinbay, Jambıl bastağan wlı twlğalardıñ tabanı tigen qasietti topıraqqa qonıs audarıp keldim. Mwndağı jwrttıñ bauırmaldığı men janı jaysañ jaqsılardıñ ıqılasına bölenip, özim az da bolsa aqparat salasına septigimdi tigizip jatırmın-au dep oylaymın. Bwtaqtı panalağan torğay halinde jürgenimde, Qwday desip söz berip, qol wstasqan qosağımmen däm-twzımız jaraspay eki jaqqa kettik. Közi jäudirep botam ketti. Sol ma meniñ azamattığım. O, täyir-ay!

Keyde ömirdiñ dauıldarı da soğıp twradı. Teñizge salğan kemem tolqındarğa soğılıp qalatın kezderi joq emes. Alayda arqa süyep jürgen ağamnıñ janı izgi, jüregi jılı bolğandığınan qatardan qalmay kelemin. Osı altın topıraqtağı asıldardıñ izinen quat alıp, qaldırğan tom-tom eñbekterin aqtarıp zerdelesem, armandağan maqsattarım ayaqsız qalmaytın şığar degen oydamın.

Esbolat Tileubay

Abai.kz

0 pikir