Särsenbi, 3 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11796. Jazılğandar — 5941. Qaytıs bolğandar — 44
Bw ne mazaq? 4855 1 pikir 7 Qaraşa, 2017 sağat 15:44

Jañartılğan bağdarlamadağı olqılıqtar

?????????????????

 

Qazirgi qoldanıstağı jañartılğan bağdarlamanı talday kele, ondağı jalpı orta bilim beretin mektepterde «Qazaq tili» pänin oqıtudıñ maqsatı ana tilin qadirleytin, qoğamdıq mänin tüsinetin twlğa qalıptastıru, sonday-aq qazaq ädebi tili normaların saqtap, dwrıs qoldana biluge, erkin söylesuge jäne sauattı jazuğa üyretu degen maqsattı jetkiliksiz dep taptıq. Bizdiñşe, qazaq mektepterindegi qazaq tiliniñ maqsatı äldeqayda kürdeli boladı. Mwnda oquşınıñ kommunikativtik dağdıların jetildiruge, kez kelgen sanattağı mätinderdi taldauğa, mätin tudıruğa, şığarmaşılıqqa üyretuge jäne orta mektepke say lingvistikalıq bilim beruge, til bilimi terminderin bilip, til birlikterin tüstep tanuğa arnalğan tiptik bağdarlama äzirlenui kerek.

Biz özge auditoriyağa tildi üyretu men qazaq tilin pän retinde oqıtudıñ bağdarlamaları bir emes jäne bir-birine müldem wqsamauı tiis dep esepteymiz. Biri til üyretedi, biri lingvistikalıq bilim beredi.

Qazirgi kezde jalpı til biliminde jwmsalımdıq bağıttağı zertteuler köbeye tüsude. Bwrınğıday tildiñ twlğalıq jağına basa nazar audarıp, dıbıstardan bastap kürdeli qwrılımğa deyingi qwraldardı sipattap, jüyeleu jetkiliksiz bolıp qaldı. Tildiñ tabiğatın tolıq aşu üşin onı sipattap, jüyeleumen qatar äreket etu, jwmsalu mehanizmin de qarastıru qajet ekendigi belgili boldı. Mäselen, orıs til biliminde jwmsalımdı  grammatikanı äueli orta mektepterde de oqıtudı qolğa alu kerek degen közqarastar bar. Mäselen, T.V.Parmenova «Funkcional'nıy podhod k izuçeniyu grammatiki v şkole» attı maqalasında kommunikativtik twlğanı qalıptastıru üşin mektep bağdarlamalarında da tildik bilim, tildik mädeniet jäne tildik twlğa degen mäselelerge basa nazar audaru kerektigin aytadı.

Bwrın qoldanılğan dästürli bağdarlamada lingvistikalıq bilim bılay oqıtılatın edi: bastauışta   fonetika, leksika, grammatika boyınşa jalpılay tüsinik beru. 5 sınıpta leksika, fonetika, 6 sınıpta söz taptarı, 7 sınıpta söz taptarınıñ türlenui, 8 sınıpta söylem, 9 sınıp punktuaciya, 10 sınıpta til mädenieti, 11 sınıpta şeşendik öner. Al, jañartılğan bağdarlamada, ökinişke oray, onday jüye joq. Lingvistikalıq bilim üzip-jwlınıp är jerden jüyesiz berilgen. Mäselen, 5 sınıpta 10 sağat qazaq tiliniñ dıbıstıq jüyesi, ündestik zañı men orfografiyalıq normalar; 10 sağat fonetikadağı ıqpaldarğa, 10 sağat singarmonizm zañına, 10 sağat sözderdiñ tura jäne auıspalı mağınaları men antonim, sinonimge, 10 sağat jwrnaq arqılı jasalatın tuındı sözderge (sözjasam mäselesi), 10 sağat zat esimniñ türlerine, 10 sağattan sın esim men san esimge, odan keyin 20 sağat töl söz ben töleu sözge beriledi. 6, 7, 8, 9 sınıptarğa arnalğan lingvistikalıq bilim de osılay jüyesiz, taqırıptıñ auqımdılığına qaray sağat sandarı eskerilmey, ölşeusiz jäne retsiz berilgen.

Ärine, oquşığa da, studentke de, magistrantqa da dästürli grammatikanı (bastauış pen bayandauıştı) oqıta beru dwrıs emes. Joğarılau mektepterde tek jüyeni ğana emes, onıñ jwmsalu ortasın, qoldanu zañdılıqtarın qosa alıp qarastıratın, onı adamnıñ oylau, şığarmaşılıq äreketimen baylanıstıra qaraytın jwmsalımdı grammatikanı oqıtu qajet. Sol üşin bwl mäsele tereñ de jüyeli türde qarastırıluı tiis. Basqa pänderdi bilmeymin, däl osı qazaq tiline qatıstı bwl jañartılğan bağdarlamada osı jüyeli lingvistikalıq bilim beru jağı dwrıs eskerilmegen. Tek oqu maqsattarına köp köñil bölingen. Bolaşaq bağdarlamada mwnı teñdestiruimiz kerek. Olay bolmağan jağdayda qazaq mektepterindegi oquşını til biliminen maqwrım etemiz.

«Ğarıştı igeru» «Qızıl kitapqa engen januarlar», «Energiya resurstarı», «Teatr, turizm, ekoturizm, zañ» jäne t.b. bizdiñ qazaq tili päniniñ aşatın taqırıptarı ma? Orta mektepte bwl taqırıptardı oqıtatın arnayı pänder bar emes pe? Sol sabaqtarda biz bergen az ğana şağın mätin emes, kölgösir mätinderdi oqıp, taldap, mazmwnın aytıp, boljap, swraqtarğa jauap berip, ğılımi referattar jazıp, büge-şigesine deyin aqtaradı emes pe? Onda bizdiki ne??? Nege qazaq tili pänin oyınşıqqa aynaldırıp otırmız?

Qazaq tili päni keybir pänder siyaqtı keşe payda bola salğan, orta joldan qosıla qalğan, bayağı keñes däuirindegidey zamanı ketken soñ, artınan özi  qosa ketetin uaqıtşa jasandı pän emes. Bwl ğılımi pän. Mwnıñ ğılımi apparatın ötken ğasır basında wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlı wlttıq negizde jasap, qalıptastırıp ketken. Bwl pän jalğız bizde emes, bükil älemde naqtı ğılımdardıñ zertteu ädisin alğaş qoldana bastağan qoğamdıq ğılım türi. Gumanitarlıq ğılımdardıñ keybir ökilderi til bilimine qızığuşılıqpen qaraydı. Soñğı bir-eki ğasır boyı adam jäne qoğam turalı ğalımdar naqtı ğılımdar älemine kirmek twrmaq, esiginen sığalauğa bolmaytın beyiş siyaqtı körip kelse, til mamandarı osı eki älemniñ ortasına köpir salıp, jalğastırğanday boldı. Olar kommunikaciya teoriyası degen jaña ğılımmen aynalısatın injenerlermen tehnikalıq ıntımaqtastıqtı jüzege asırdı.

Naqtı ğılımdarda naqtılıq bar, mäselen, matematikada qay deñgeyde neni oqıtu kerek ekendigi ayqın, bası aşıq mäsele. Bastauış mektep arifmetika, orta mektep algebra, joğarğı mektep joğarğı matematikanı (vış.mat.) oqidı. Bizdiñ til bilimine de osınday naqtılıq kerek-aq. Öytkeni til de formağa bağınadı. Osını eskerip jäne jalpı adamzatqa ortaq filosofiyalıq, logikalıq kategoriyalardı temirqazıq etip wstap, qazaq tiline arnap bolaşaqta ğılımi negizdelgen twraqtı bağdarlama äzirleudi qolğa alu kerek.

Qay qoğamda qanday formaciya ornasa da, qazaq oquşısı üşin özgermeytin özegi bar qazaq tili pänin ekinşi, üşinşi nemese şet tili retinde üyretiletin özge til pänderin qatarına qoyuğa, sonıñ ädistemesine saluğa jol beruge bolmaydı

Bijomart Qapalbek,

Memlekettik tildi damıtu institutınıñ

atqaruşı direktorı,

filologiya ğılımdarınıñ kandidatı

Abai.kz

1 pikir