Särsenbi, 5 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Abay mwrası 1261566 11 pikir 8 Mamır, 2009 sağat 17:43

Abaydıñ qara sözderi

 BİRİNŞİ SÖZ

Bwl jasqa kelgenşe jaqsı ötkizdik pe, jaman ötkizdik pe, äyteuir birtalay ömirimizdi ötkizdik: alıstıq, jwlıstıq, aytıstıq, tartıstıq - äureşilikti köre-köre keldik. Endi jer ortası jasqa keldik: qajıdıq, jalıqtıq; qılıp jürgen isimizdiñ bayansızın, baylausızın kördik, bäri qorşılıq ekenin bildik. Al, endi qalğan ömirimizdi qaytip, ne qılıp ötkizemiz? Sonı taba almay özim de qayranmın.

El bağu? Joq, elge bağım joq. Bağusız dertke wşırayın degen kisi baqpasa, ne albırtqan, köñili basılmağan jastar bağamın demese, bizdi qwday saqtasın!

Mal bağu? Joq, bağa almaymın. Balalar özderine kereginşe özderi bağar. Endi qartayğanda qızığın öziñ tügel köre almaytwğın, wrı, zalım, tilemsekterdiñ azığın bağıp beremin dep, qalğan az ğana ömirimdi qor qılar jayım joq.

Ğılım bağu? Joq, ğılım bağarğa da ğılım sözin söyleser adam joq. Bilgeniñdi kimge üyretersiñ, bilmegeniñdi kimnen swrarsıñ? Elsiz-künsizde kezdemeni jayıp salıp, qolına kezin alıp otırğannıñ ne paydası bar? Mwñdasıp şer tarqatısar kisi bolmağan soñ, ğılım özi - bir tez qartaytatwğın küyik.

Sofılıq qılıp, din bağu? Joq, ol da bolmaydı, oğan da tınıştıq kerek. Ne köñilde, ne körgen küniñde bir tınıştıq joq, osı elge, osı jerde ne qılğan sofılıq?

Balalardı bağu? Joq, bağa almaymın. Bağar edim, qalayşa bağudıñ mänisin de bilmeymin, ne bolsın dep bağam, qay elge qosayın, qay hareketke qosayın? Balalarımnıñ özine ilgeri ömiriniñ, biliminiñ paydasın tınıştıqpenen kererlik orın tapqanım joq, qayda bar, ne qıl derimdi bile almay otırmın, ne bol dep bağam? Onı da ermek qıla almadım.

Aqırı oyladım: osı oyıma kelgen närselerdi qağazğa jaza bereyin, aq qağaz ben qara siyanı ermek qılayın, kimde-kim işinen kerekti söz tapsa, jazıp alsın, ya oqısın, keregi joq dese, öz sözim özimdiki dedim de, aqırı osığan bayladım, endi mwnan basqa eşbir jwmısım joq.

1890

EKİNŞİ SÖZ

Men bala künimde estuşi edim, bizdiñ qazaq sarttı körse, küluşi edi «eneñdi wrayın, keñ qoltıq, şüldiregen täjik, Arqadan üy töbesine salamın dep, qamıs artqan, bwtadan qorıqqan, köz körgende «äke-üke» desip, şığıp ketse, qızın boqtasqan, «sart-swrt degen osı» dep. Noğaydı körse, onı da boqtap küluşi edi: «tüyeden qorıqqan noğay, atqa minse - şarşap, jayau jürse - demin aladı, noğay degenşe, noqay deseñşi, tükke ıñğayı kelmeydi, soldat noğay, qaşqın noğay, başalşik noğay» dep. Orısqa da küluşi edi: «auıldı körse şapqan, jaman sasır bas orıs» dep.

Orıs oyına kelgenin qıladı degen... ne aytsa soğan nanadı, «wzın qwlaqtı tauıp ber depti» dep.

Sonda men oylauşı edim: ey, qwday-ay, bizden basqa halıqtıñ bäri antwrğan, jaman keledi eken, eñ täuir halıq biz ekenbiz dep, älgi aytılmış sözderdi bir ülken qızıq körip, quanıp küluşi edim.

Endi qarap twrsam, sarttıñ ekpegen egini joq, şığarmağan jemisi joq, saudageriniñ jürmegen jeri joq, qılmağan şeberligi joq. Özimenen özi äure bolıp, birimenen biri eşbir şaharı jaulaspaydı! Orısqa qaramay twrğanda qazaqtıñ ölisiniñ ahirettigin, tirisiniñ kiimin sol jetkizip twrdı. Äke balağa qimaytwğın malıñdı kirelep sol aydap ketip twrdı ğoy. Orısqa qarağan soñ da, orıstıñ önerlerin bizden olar köp üyrenip ketti. Ülken baylar da, ülken moldalar da, eptilik, qırmızılıq, sıpayılıq - bäri solarda. Noğayğa qarasam, soldattıqqa da şıdaydı, kedeylikke de şıdaydı, qazağa da şıdaydı, molda, medrese saqtap, din kütuge de şıdaydı. Eñbek qılıp, mal tabudıñ da jönin solar biledi, saltanat, äsem de solarda. Onıñ maldılarına, qwzğın tamağımız üşin, birimiz jalşı, birimiz qoş aluşımız. Bizdiñ eñ bayımızdı: «säniñ şaqşı ayağıñ bilän pışıratırğa qoyğan idän tügil, şıq, sasıq kazaq», - dep üyinen quıp şığaradı. Onıñ bäri - birin-biri quıp qor bolmay, şarua quıp, öner tauıp, mal tauıp, zor bolğandıq äseri. Orısqa aytar söz de joq, biz qwlı, küñi qwrlı da joqpız. Bağanağı maqtan, bağanağı quanğan, külgen sözderimiz qayda?

1890

ÜŞİNŞİ SÖZ

Qazaqtıñ biriniñ birine qaskünem bolmağınıñ, biriniñ tileuin biri tilespeytwğınınıñ, ras sözi az bolatwğınınıñ, qızmetke talasqış bolatwğınınıñ, özderiniñ jalqau bolatwğınınıñ sebebi ne? Hämma ğalamğa belgili danışpandar äldeqaşan bayqağan: ärbir jalqau kisi qorqaq, qayratsız tartadı; ärbir qayratsız qorqaq, maqtanşaq keledi; ärbir maqtanşaq qorqaq, aqılsız, nadan keledi; ärbir aqılsız nadan, arsız keledi; ärbir arsız jalqaudan swramsaq, özi toyımsız, önersiz, eşkimge  dostığı  joq jandar  şığadı.

Mwnıñ bäri tört ayaqtı maldı köbeyteminnen basqa oyınıñ joqtığınan, özge egin, sauda, öner, ğılım - solar sekildi närselerge salınsa, bwlay bolmas edi. Ärbir mal izdegen malım köp bolsa, özimdiki de, balalarım da maldı bolsa eken deydi. Ol mal köbeyse, malşılarğa baqtırmaq, özderi etke, qımızğa toyıp, swludı jaylap, jüyrikti baylap otırmaq. Qıstauı tarlıq qılsa, arızı jetkendik, sıyı ötkendik, baylıq qızmetinen bireudiñ qıstauın satıp almaq, eptep almaq, tartıp almaq. Ol qıstauınan ayırılğan jäne bireuge tiispek, ya bolmasa orınsızdığınan elden  ketpek - är qazaqtıñ oyı osı.

Osılar birine biri dostıq oylay ala ma? Kedey köp bolsa, aqısı kem bolar edi, maldan ayırılğandar köbeyse, qıstauı bosar edi dep, men ananı kedey bolsa eken dep, ol meni kedey bolsa eken dep, äuelde işimizben qas sağındıq. Äri-beriden soñ sırtımızğa şıqtı, jaulastıq, daulastıq, partiyalastıq. Osınday qastarğa sözim ötimdi bolsın jäne de eptep mal jiyuğa küşim jetimdi bolsın dep, qızmetke  bolıstıq,  bilikke  talastıq.

Sonan soñ ne momınnıñ balası böten jaqqa şığıp, eñbek qılıp, mal izdemeydi, egin, saudanıñ keregi joq boladı. Öz basın özi osınday talaspenen kisi köbeytemiz dep partiya jiğandardıñ bügin bireuine, erteñ bireuine kezekpen satadı da jüredi. Wrılar tıyılmaydı. El tınış bolsa, onıñ wrlığın eşkim süyemes edi. El eki jar bolğan soñ, kim ant işip aqtap, aramdığın jaqtap, süyeymin dese, soğan jaq bolıp süyenip, bwrınğıdan wrlığın äldeneşe ese asıradı.

Eldegi jaqsı adamdardıñ bäriniñ üstinen beker, ötirik «şaptı, taladı» degen ärtürli ugolovnıy is körsetip, arız beredi. Oğan doznanie - tergeu şığaradı. Ötirik körmegenin kördim deuşi kuälar da äldeqaşan dayındap qoyılğan, bağanağı jaqsı adam saylauğa jaraması üşin. Ol adam basın qwtqarmaq üşin jamandarğa jalınsa, onıñ da adamdığınıñ ketkeni, eger jalınbasa, tergeuli, sottı adam bolıp, eşbir qızmetke jaramay, bası qaterge tüsip ötkeni. Ol bolıs bolğandar özi  qulıq, aramdıqpenen bolıstıqqa jetken soñ, momındı qadirlemeydi, özindey aram, qulardı qadirleydi, özime dos bolıp, järdemi tiedi dep, eger qas bolsa, bir türli özime de zalal jasauğa qolınan  keledi dep.

Osı künde qazaq işinde «isi bilmes, kisi biler» degen maqal şıqtı. Onıñ mänisi: «isiñniñ tüzuliginen jetpessiñ, kisiñniñ amalşı, aylalılığınan jetersiñ» degen söz. Üş jılğa bolıs saylanadı. Äuelgi jılı «Seni biz saylamadıq pa?» dep eldiñ bwldanğandığımen küni ötedi. Ekinşi jılı kandidatpenen añdısıp küni ötedi. Üşinşi jılı saylauğa jaqındap qalıp, tağı bolıs bolıp qaluğa bolar ma eken dep küni ötedi. Endi nesi qaldı? Osı qazaq halqınıñ osınday bwzıqşılıqqa tartıp, jıldan jılğa tömendep bara jatqanın körgen soñ, meniñ oyıma keledi: Halıqtıñ bolıstıqqa saylaymın degen kisisi pälen qadärli orısşa obrazovanie alğan kisi bolsın. Eger de ortalarında onday kisisi joq bolsa, yaki bar bolsa da saylamasa, ueznıy naçal'nik penen voennıy gubernatordıñ naznaçeniesimen boladı dese, bwl halıqqa bek paydalı bolar edi. Onıñ sebebi: äueli - qızmetqwmar qazaq balalarına obrazovanie beruge ol da - paydalı is, ekinşi - naznaçeniemen bolğan bolıstar halıqqa mindetti bolmas edi, wlıqtarğa mindetti bolar edi.

Uä jäne naznaçenie qılğanda tergeui, swrauı barlığına qaramasa, ötirik arız beruşiler azayar edi, bälki joğalar edi. Uä jäne ärbir bolıs elde starşina bası bir bi saylanğandıq, bwl halıqqa köp zalal bolğandığı körinip, sınalıp bilindi. Bwl bilik degen bizdiñ qazaq işinde ärbir saylanğan kisiniñ qolınan kelmeydi. Bwğan bwrınğı «Qasım hannıñ qasqa jolın, Esim hannıñ eski jolın», Äz Täuke hannıñ Kültöbeniñ basındağı künde keñes bolğanda «Jeti jarğısın» bilmek kerek. Äm, ol eski sözderdiñ qaysısı zaman özgergendikpenen eskirip, bwl jaña zamanğa kelispeytwğın bolsa, onıñ ornına tatımdı tolıq bilik şığarıp, töleu salarğa jararlıq kisi bolsa kerek edi, onday kisi az, yaki tipti joq.

Bwrınğı qazaq jayın jaqsı bilgen adamdar aytıptı: «Bi ekeu bolsa, dau törteu boladı» dep. Onıñ mänisi - taq bolmasa, jwp biler talasıp, dau köbeyte beredi degenmen aytılğan söz. Öytip bi köbeytkenşe, ärbir bolıs elden tolımdı-bilimdi üş-aq kisi bilikke jıl kesilmey saylansa, olar tüsse, jamanşılığı äşkere bilingendikpenen tüsse, äytpese tüspese.

Ol bilerge dauger adamdar qalmay, ekeui eki kisini bilikke tañdap alıp, üstine bireudi posrednikke saylap alıp, bite berse; eger oğan da ıntımaqtasa almasa, bağanağı üş bidiñ bireuin alıp, yaki jerebemen saylap alıp jüginse, sonda dau wzamay, bitim bolar edi.

 

1891

TÖRTİNŞİ SÖZ

Ärbir bayqağan adam bilse kerek: külki özi bir mastıq ekenin, ärbir mas kisiden ğafil köp ötetwğının da, ärbir mastıñ söylegen kezinde bas auırtatwğının. Bwlay bolğanda, külkige salınğan kisi ne şaruadan, ne aqıldan, ne bir wyat kelerlik isten qwr, ğafil köp ötkizip otırsa kerek. Osınday ğafildik köp ötkizip, ölmegen kisiniñ ne düniede, ne ahirette bası bir auırmay qalmasa kerek.

Ärbir uayım-qayğı oylağış kisi ne dünie şaruasına, ne ahiret şaruasına özgeden jinaqıraq bolsa kerek. Ärbir jinaqılıqtıñ tübi käniş bolsa kerek. Endi olay bolğanda, ünemi uayım-qayğımenen jüre alamız ba? Ünemi külmey jüruge jan şıday ma eken? Joq, men ünemi uayım-qayğımenen bol demeymin. Uayım-qayğısızdığıña uayım-qayğı qıl dağı, sol uayım-qayğısızdıqtan qwtılarlıq orındı hareket tabu kerek häm qılu kerek. Ärbir orındı hareket özi de uayım-qayğını azaytadı, orınsız külkimenen azaytpa, orındı hareketpen azayt!

Şığar esigin taba almay, uayım-qayğınıñ işine kirip alıp, qamalıp qalmaq, ol özi de - bir antwrğandıq. Jäne ärbir jaman kisiniñ qılığına külseñ, oğan rahattanıp külme, ıza bolğanıñnan kül, ızalı külki - özi de qayğı. Onday külkige ünemi öziñ de salınbassıñ, ärbir jaqsı adamnıñ jaqsılıq tapqanına rahattanıp külseñ, onıñ jaqsılıqtı jaqsılığınan tapqandığın ğibrat körip kül. Ärbir ğibrat almaqtıñ özi de mastıqqa jibermey, uaqıtımen toqtatadı. Köp külkiniñ bärin de maqtağanım joq, onıñ işinde bir külki bar-au, qwday jaratqan ornımenen işten, kökirekten, jürekten kelmeydi, qoldan jasap, sırtımenen bet-auzın tüzep, bay-bay külkiniñ änin sändep, ädemişilik üşin kületin boyama külki.

Adam balası jılap tuadı, keyip öledi. Eki ortada, bw dünieniñ rahatınıñ kayda ekenin bilmey, birin-biri añdıp, birine-biri maqtanıp, esil ömirdi eskerusiz, bosqa, jaramsız qılıqpen, qor etip ötkizedi de, tausılğan künde bir kündik ömirdi bar malına satıp aluğa taba almaydı.

Qulıq saumaq, köz süzip, tilenip, adam saumaq - önersiz ittiñ isi. Äueli qwdayğa sıyınıp, ekinşi öz qayratıña süyenip, eñbegiñdi sau, eñbek qılsañ, qara jer de beredi, qwr tastamaydı.

BESİNŞİ SÖZ

Kökirek tolğan qayğı kisiniñ özine de biletpeydi, boydı şımırlatıp, buındı qwrtıp, ya közden jas bolıp ağadı, ya tilden söz bolıp ağadı. Qazaqtar: «Ä, qwday, jas baladay qayğısız qıla gör!» dep tilek tilegenin özim kördim. Onısı - jas baladan göri özi esti kisi bolıp, eskermes närsesi joqsıp, qayğılı kisi bolğansığanı. Qayğısı ne deseñ, maqaldarınan tanırsıñ: äueli - «Tüstik ömiriñ bolsa, kündik mal ji», «Öziñde joq bolsa, äkeñ de jat», «Mal - adamnıñ bauır eti», «Maldınıñ beti - jarıq, malsızdıñ beti - şarıq», «Er azığı men böri azığı jolda», «Erdiñ malı elde, erikkende qolda», «Bergen perde bwzar», «Alağan qolım - beregen», «Mal tapqan erdiñ jazığı joq», «Baydan ümitsiz - qwdaydan ümitsiz», «Qarnıñ aşsa, qaralı üyge şap», «Qayranı joq kölden bez, qayırı joq elden bez» degen osınday sözderi köp, esepsiz tolıp jatır.

Bwl maqaldardan ne şıqtı? Mağlwm boldı: qazaq tınıştıq üşin, ğılım üşin, bilim üşin, ädilet üşin qam jemeydi eken, mal üşin qam jeydi eken, biraq ol maldı qalayşa tabudı bilmeydi eken, bar bilgeni maldılardı aldap almaq yaki maqtap almaq eken, bermese onımenen jaulaspaq eken. Maldı bolsa, äkesin jaulaudı da wyat körmeydi eken. Äyteuir wrlıq, qulıq-swmdıq, tilenşilik, soğan wqsağan qılıqtıñ qaysısın bolsa da qılıp jürip, mal tapsa, jazalı demesek kerek eken.

Bwlardıñ jas balanıñ aqılınan nesi artıq? Biraq, jas bala qızıl oşaqtan qorquşı edi, bwlar tozaqtan da qorıqpaydı eken. Jas bala wyalsa, jerge ene jazdauşı edi, bwlar neden bolsa da wyalmaydı eken. Sol ma artılğanı? Qolımızdağını ülestirip talatpasaq, biz de özindey bolmasaq, bezedi eken. İzdegen elimiz sol ma?

1891

ALTINŞI SÖZ

Qazaqtıñ bir maqalı: «Öner aldı - birlik, ırıs aldı -tirlik» deydi. Birlik qanday elde boladı, qaytse tatu boladı - bilmeydi. Qazaq oylaydı: birlik - at ortaq, as ortaq, kiim ortaq, däulet ortaq bolsa eken deydi. Olay bolğanda baylıqtan ne payda, kedeylikten ne zalal? Ağayın qwrımay mal izdep ne kerek? Joq, birlik - aqılğa birlik, malğa birlik emes. Malıñdı berip otırsañ, atası basqa, dini basqa, küni basqalar da jaldanıp birlik qıladı! Birlik malğa satılsa, antwrğandıqtıñ bası osı. Ağayın almay birlik qılsa kerek, sonda ärkim nesibesin qwdaydan tileydi, äytpese qwdaydan tilemeydi, şarua izdemeydi. Äueli birine-biri päle izdeydi. Ne tüsin, ne ajarın, ne ökpesin bwldap, ol bolmasa, bir päle salıp, qorğalatıp, äyteuir birin-biri aldaudıñ amalın izdesedi. Mwnıñ qay jerinen birlik şıqtı?

«Irıs aldı - tirlik» deydi, ol qay tirlik? Ol osı jan keudeden şıqpağandıq pa? Joq, onday tirlik itte de bar. Onday tirlikti qımbat körip, bwldağan adam ölimdi jau körip, ahiretke dwşpan boladı. Janın qorğalatıp, jaudan qaşıp, qorqaq atanıp, eñbek qıludan, qızmet qıludan qaşıp, erinşek atanıp, ez atanıp, düniede älgi aytılğan ırısqa dwşpan boladı. Ol aytqan tirlik olar emes. Kökiregi, köñili tiri bolsa, sonı aytadı. Öziñ tiri bolsañ da, kökiregiñ öli bolsa, aqıl tabuğa söz wğa almaysıñ. Adal eñbekpen erinbey jürip mal tabuğa jiger qıla almaysıñ.

Keseldi jalqau, qıljaqbas,

Äzir tamaq, äzir as,

Sırtıñ - pısıq, işiñ - nas,

Artın oylap wyalmas, -

bolıp jürip, tirimin deme, onan da alla jibergen aq bwyrıqtı ölimniñ özi artıq.

1891

JETİNŞİ SÖZ

Jas bala anadan tuğanda eki türli minezben tuadı: bireui - işsem, jesem, wyqtasam dep twradı. Bwlar - tänniñ qwmarı, bwlar bolmasa, tän janğa qonaq üy bola almaydı. Häm özi öspeydi, quat tappaydı. Bireui - bilsem eken demeklik. Ne körse soğan talpınıp, jaltır-jwltır etken bolsa, oğan qızığıp, auzına salıp, dämin tatıp qarap, tamağına, betine basıp qarap, sırnay-kerney bolsa, dauısına wmtılıp, onan erjetiñkiregende it ürse de, mal şulasa da, bireu külse de, bireu jılasa da twra jügirip, «ol nemene?», «bwl nemene?» dep, «ol nege üytedi?» dep, «bwl nege büytedi?» dep, közi körgen, qwlağı estigenniñ bärin swrap, tınıştıq körmeydi. Mwnıñ bäri - jan qwmarı, bilsem eken, körsem eken, üyrensem eken degen.

Dünieniñ köringen häm körinbegen sırın tügeldep, eñ bolmasa denelep bilmese, adamdıqpen ornı bolmaydı. Onı bilmegen soñ, ol jan adam janı bolmay, hayuan janı boladı. Äzelde qwday tağala hayuannıñ janınan adamnıñ janın iri jaratqan, sol äserin körsetip jaratqanı. Sol quat jetpegen, mi tolmağan essiz bala kündegi «bwl nemene, ol nemene?» dep, bir närseni swrap bilsem eken degende, wyqı, tamaq ta esimizden şığıp ketetwğın qwmarımızdı, erjetken soñ, aqıl kirgende, ornın tauıp izdenip, kisisin tauıp swranıp, ğılım tapqandardıñ jolına nege salmaydı ekemiz?

Sol öristetip, örisimizdi wzartıp, qwmarlanıp jiğan qazınamızdı köbeytsek kerek, bwl jannıñ tamağı edi. Tännen jan artıq edi, tändi janğa bas wrğızsa kerek edi. Joq, biz olay qılmadıq, wzaqtay şulap, qarğaday barqıldap, auıldağı boqtıqtan wzamadıq. Jan bizdi jas künimizde bilep jür eken. Erjetken soñ, küş engen soñ, oğan biletpedik. Jandı tänge bas wrğızdıq, eşnärsege köñilmenen qaramadıq, közben de jaqsı qaramadıq, köñil aytıp twrsa, senbedik. Közben körgen närseniñ de sırtın körgenge-aq toydıq. Sırın qalay boladı dep köñilge salmadıq, onı bilmegen kisiniñ nesi ketipti deymiz. Bireu ketkenin aytsa da, wqpaymız. Bireu aqıl aytsa: «Oy, täñiri-ay, kimnen kim artıq deysiñ!» - deymiz, artığın bilmeymiz, aytıp twrsa wqpaymız.

Kökirekte säule joq, köñilde senim joq. Qwr közbenen körgen bizdiñ hayuan maldan nemiz artıq? Qayta, bala künimizde jaqsı ekenbiz. Bilsek te, bilmesek te, bilsek eken degen adamnıñ balası ekenbiz. Endi osı künde hayuannan da jamanbız. Hayuan bilmeydi, bilemin dep talaspaydı. Biz tük bilmeymiz, biz de bilemiz dep nadandığımızdı bilimdilikke bermey talasqanda, öler-tirilerimizdi bilmey, küre tamırımızdı adıraytıp ketemiz.

1891

SEGİZİNŞİ SÖZ

Osı aqıldı kim üyrenedi, nasihattı kim tıñdaydı?

Bireu - bolıs, bireu - bi. Olardıñ aqıl üyreneyin, nasihat tıñdayın degen oyı bolsa, ol orınğa saylanıp ta jürmes edi. Olar özderi de üzdik kisimiz, özderimiz bireuge ülgi berip, aqıl aytarlıqpız dep saylandı. Özderi tüzelip jetken, endi eldi tüzerligi-aq qalğan. Ol ne qılıp tıñdasın jäne tıñdayın dese de, qolı tie me? Basında özindik jwmısı bar: wlığımızğa jazalı bolıp qalamız ba, eldegi bwzaqılarımızdı büldirip alamız ba, nemese halqımızdı büldirip alamız ba, yaki özimiz şığımdap, şığınımızdı toltıra almay qalamız ba? - degen ebine qaray bireudi jetilteyin dep, bireudi qwtıltayın degen beynetiniñ bäri basında, qolı timeydi.

Baylar, olar özderi de bir kün bolsa da, däulet qonıp, dünieniñ jarımı basında twr. Özinde joqtı malımenen satıp aladı. Köñilderi kökte, közderi aspanda, adaldıq, adamdıq, aqıl, ğılım, bilim - eşnärse maldan qımbat demeydi. Mal bolsa, qwday tağalanı da paralap alsa boladı deydi. Onıñ dini, qwdayı, halqı, jwrtı, bilimi, wyatı, arı, jaqını - bäri mal. Sözdi qaytip wqsın, wğayın dese de, qolı tie me? Ol maldı suarmaq, toyğızbaq; saudasın jiğızbaq, küzettirmek, baqtırmaq, wrı-böri, qıs, suıq-swğanaq - solardan saqtanbaq, solardan saqtarlıq kisi tappaq. Onıñ bärin jayğastırıp, ayağın alıp kelip maqtanğa ornalastırğanşa qaşan? Qolı timeydi.

Endi wrı-zalım, swm-swrqiya özderi de tıñdamaydı.

Onşa-mwnşa qoy jündi qoñırşalar künin de köre almay jür. Analar anaday bolıp twrğanda, bilim, ğılım, aqıldı ne qılsın? Jäne de bilim, ğılım kedeyge keregi joqtay-aq: «Bizdi ne qılasıñ, ana sözdi wğarlıqtarğa ayt!» deydi. Onıñ özgemenen isi joq, ana aldındağı üşeuindey bolğan jannıñ oyında eşbir qayğısı, mwñı bolmasa kerek.

1891

TOĞIZINŞI SÖZ

Osı men özim - qazaqpın. Qazaqtı jaqsı körem be, jek körem be? Eger jaqsı körsem, qılıqtarın qostasam kerek edi. Uä ärneşik boylarınan adam jaqsı körerlik, köñilge tiyanaq qılarlıq bir närse tapsam kerek edi. Sonı ne ümit üzbestikke, ne onısı bolmasa, mwnısı bar ğoy dep, köñilge quat qıluğa jaratsam kerek edi, ondayım joq. Eger jek körsem, söylespesem, mäjilistes, sırlas, keñestes bolmasam kerek edi, tobına barmay, «ne qıldı, ne boldı?» demey jatu kerek edi, ol mümkin bolmasa, bwlardıñ ortasınan köşip ketu kerek edi. Bwlardı jöndeymin deuge, jöndeler, üyrener degen ümitim de joq. Bwlardıñ biri de joq. Bwl qalay?  Bwl aytqannıñ birin twtpay bolmas edi.

Men özim tiri bolsam da, anıq tiri de emespin. Änşeyin osılardıñ ızasınan ba, özime-özim ıza bolğanımnan ba, yaki böten bir sebepten be? - eş bilmeymin. Sırtım sau bolsa da, işim ölip qalıptı. Aşulansam, ızalana almaymın. Külsem, quana almaymın, söylegenim öz sözim emes, külgenim öz külkim emes, bäri de äldekimdiki. Qayrattı künimde qazaqtı qiıp böten jaqqa ketpek tügil, özin jaqsı körip, ümit etip jürippin. Qaşan äbden bilip, ümitimdi üzgen kezde, özge jaqqa barıp, jattı öz qılıp, üyir bolarlıq kayrat, jalın sönip te qalğan eken. Sol sebepten bir jürgen quıs keudemin. Teginde oylaymın: bw da jaqsı, öler kezde «ättegene-ay, sonday-sonday qızıqtarım qaldı-au!» dep qayğılı bolmay, aldıñğı tileu bolmasa, artqa alañ bolmay öluge.

1892

ONINŞI SÖZ

Bireuler qwdaydan bala tileydi. Ol balanı ne qıladı? Ölsem ornımdı bassın deydi, artımnan qwran oqısın deydi, qartayğan künimde asırasın deydi. Osıdan basqası bar ma?

Balam ornımdı bassın demek ne söz? Öziñnen qalğan dünie iesiz qalar deysiñ be? Qalğan dünieniñ qamın sen jemek pe ediñ? Ölip bara jatqanda özgeden qızğanıp aytqanıñ ba? Özgege qimaytwğın seniñ ne qılğan artıqşa ornıñ bar edi?  Balanıñ jaqsısı - qızıq,  jamanı - küyik, ne türli boların bilip swradıñ? Düniede öziñniñ körgen qorlığıñ az boldı ma? Öziñniñ qılğan ittigiñ az boldı ma? Endi bir bala tuğızıp, onı da it qıluğa, oğan da qorlıq körsetuge mwnşa nege qwmar boldıñ?

Artımnan balam qwran oqısın deseñ, tirlikte öziñniñ jaqsılıq qılğan kisiñ köp bolsa, kim qwran oqımaydı? Eger jamanşılıqtı köp qılğan bolsañ, balañnıñ oqığan qwranı seni nege jetkizedi? Tirlikte öziñe-öziñ qılmağan isti, ölgen soñ sağan balañ käsip qılıp bere ala ma? Ahiret üşin bala tilegeniñ - balam jasında ölsin degeniñ. Egerde erjetsin deseñ, özi erjetip, ata-anasın twzaqtan qwtqararlıq bala qazaqtan tua ma eken? Onday balanı sendey äke, seniñ eliñdey el asırap ösirmek pe eken?

Qartayğanda asırasın deseñ, o da - bir bos söz. Äueli - öziñ qaruıñ qaytarlıq qartayuğa jetemisiñ, joq pa? Ekinşi - balañ meyirimdi bolıp, asırarlıq bolıp tua ma, joq pa? Üşinşi - malıñ bolsa, kim asıramaydı? Malıñ joq bolsa, qay asırau tolımdı boladı? Balanıñ mal tabarlıq boları, mal şaşarlıq boları - ol da eki talay. Hoş, qwday tağala bala berdi, onı öziñ jaqsı asıray bilesiñ be? Bilmeysiñ. Äueli öz künäñdi öziñ kötergeniñmen twrmay, balañnıñ künäsine tağı da ortaq bolasıñ. Äueli balañdı öziñ aldaysıñ: «Äne, onı berem, mine, mwnı berem» dep. Basında balañdı aldağanıña bir mäz bolasıñ. Soñıra balañ aldamşı bolsa, kimnen köresiñ? «Boqta!» dep, bireudi boqtatıp, «käpir - qiyañqı, osığan timeñderşi!» dep, onı mazattandırıp, äbden tentektikke üyretip qoyıp, sabaqqa bergende, moldanıñ eñ arzanın izdep, hat tanısa boladı dep, qu, swm bol dep, «pälenşeniñ balası seni sırtıñnan satıp ketedi» dep, tiri janğa sendirmey jat minez qılıp, osı ma bergen tälimiñ? Osı baladan qayır kütesiñ be?

Jäne mal tileysiñder, nege kerek qılayın dep tileysiñder? Äueli, qwdaydan tileymisiñ? Tileysiñ. Qwday berdi, bergenin almaysıñ. Qwday tağala sağan eñbek qılıp mal tabarlıq quat berdi. Ol quattı adal käsip qılarlıq orınğa jwmsaymısıñ? Jwmsamaysıñ. Ol quattı ornın tauıp sarıp qılardı bilerlik ğılım berdi, onı oqımaysıñ. Ol ğılımdı oqısa, wğarlıq aqıl berdi, qayda jibergeniñdi kim biledi?.. Erinbey eñbek qılsa, tüñilmey izdese, ornın tauıp istese, kim bay bolmaydı? Onıñ sağan keregi joq. Seniki - bireuden qorqıtıp alsañ, bireuden jalınıp alsañ, bireuden aldap alsañ bolğanı, izdegeniñ - sol.

Bwl - qwdaydan tilegen emes. Bwl - abıroyın, arın satıp, adam jaulağandıq, tilenşilik. Hoş, süytip jürip-aq mal taptıñ, bayıdıñ. Sol maldı sarıp qılıp, ğılım tabu kerek. Öziñ taba almasañ, balañ tapsın. Ğılımsız ahiret te joq, dünie de joq. Ğılımsız oqığan namaz, twtqan oraza, qılğan haj, eşbir ğibadat ornına barmaydı. Eşbir qazaq körmedim, maldı ittikpen tapsa da, adamşılıqpen jwmsağan. Bäri de ittikpen tabadı, ittikpen ayrıladı. Beynet, küyigi, ızası - sol üşeuinen basqa eşnärse boyında qalmaydı. Barında baymın dep maqtanadı. Joğında «mağan da bayağıda mal bitip edi» dep maqtanadı. Kedey bolğan soñ, tağı qayırşılıqqa tüsedi.

1892

ON BİRİNŞİ SÖZ

Osı eldiñ ünem qılıp jürgeni nemene? Eki närse. Äueli - wrlıq, wrı wrlıqpen mal tabam dep jür. Mal iesi artıltıp alıp, tağı da bayimın dep jür. Wlıqtar alıp berem dep, daugerdi jep, qwtqaram dep wrını jep jür. Qarapayım jwrt wrlıq aytıp mal alam dep, wrığa atımdı satıp paydalanam dep, ne ötkizbesin arzanğa tüsirip alam dep jür. Ekinşi - bwzaqılar bireudiñ oyında joq päleni oyına salıp, büytseñ bek bolasıñ, büytseñ kep bolasıñ, büytseñ kek alasıñ, mıqtı atanasıñ dep, auqattılardı azğırğalı älek bolıp jür. Kim azsa, men soğan kerek bolamın dep, k...n qızdırıp alıp, özin bir ğana azıq qılayın dep jür.

Wlıqtar päli-päli, bwl tabılğan aqıl dep, men seni büytip süyeymin dep, ananı jep, seni büytip süyeymin dep, mınanı jep jür. Qara halıq meniñ sonşa üyim bar, sonşa auıl-aymağımmen soyılıñdı soğayın, dauıñdı aytayın dep, qay köp bergenge partiyalas bolamın dep, qwdayğa jazıp, jatpay-twrmay salıp jürip basın, auılın, qatın-balasın satıp jür. Osı bir wrı, bwzaqı joğalsa, jwrtqa oy da tüser edi, şarua da qılar edi. Bay barın bağıp, kedey joğın izdep, el sekildenip talapqa, tileuge kiriser edi. Endi jwrttıñ bäri osı eki bülik iske ortaq, mwnı kim tüzeydi? Anttıñ, serttiñ, adaldıqtıñ, wyattıñ bir toqtausız ketkeni me? Wrını tıyu da oñay bolar edi, biraq osı bwzaqınıñ tiline eretwğın, azatwğın baylardı kim tıyadı?

1892

ON EKİNŞİ SÖZ

Kimde-kim jaqsı-jaman ğibadat qılıp jürse, onı ol ğibadattan tıyuğa auzımız barmaydı, äyteuir jaqsılıqqa qılğan niettiñ jamandığı joq qoy deymiz. Läkin, sonday adamdar tolımdı ğibadatqa ğılımı jetpese de, qılsa eken. Biraq onıñ eki şartı bar, sonı bilse eken. Äueli - imannıñ iğtiqatın mahkamlemek kerek, ekinşi - üyrenip jetkenşe osı da boladı ğoy demey, üyrene berse kerek. Kimde-kim üyrenip jetpey jatıp, üyrengenin qoysa, onı qwday wrdı, ğibadatı ğibadat bolmaydı. Ua-läkin, kimde-kim imannıñ neşe närse birlän kämälät tabatwğının bilmey, qanşa jerden bwzılatwğının bilmey, basına şalma orap, birädar atın köterip, orazaşıl, namazşıl bolıp jürgen köñilge qalıñ bermey twrıp, jırtısın salğanğa wqsaydı. Küzetşisiz, eskerusiz iman twrmaydı, ıqılasımenen özin-özi añdıp, şın dini şınşıldap janı aşıp twrmasa, salğırttıñ imanı bar dep bolmaydı.

1892

ON ÜŞİNŞİ SÖZ

Iman degen - alla tabaraka ua tağalanıñ şäriksiz, ğayıpsız birligine, barlığına ua är türli bizge payğambarımız sallalahu ğalayhi uässälläm arqılı jibergen jarlığına, bildirgenine moyın wsınıp, inanmaq. Endi bwl iman derlik inanuğa eki türli närse kerek. Äueli - ne närsege iman keltirse, sonıñ haqtığına aqılı birlän dälel jürgizerlik bolıp, aqılı dälel - ispat qılarğa jarasa, mwnı yakini iman dese kerek. Ekinşisi - kitaptan oqu birlän yaki moldalardan estu birlän iman keltirip, sol iman keltirgen närsesine sonşalıq berik bolarğa kerek. Bireu öltiremin dep qorqıtsa da, mıñ kisi mıñ türli is körsetse de, soğan aynıp, köñili qozğalmastay berik bolu kerek. Bwl imandı iman taklidi deymiz.

Endi mwnday iman saqtauğa qorıqpas jürek, aynımas köñil, bosanbas buın kerek eken. YAkini imanı bar deuge ğılımı joq, taklidi imanı bar deuge beriktigi joq, ya aldağanğa, ya azğırğanğa, ya bir paydalanğanğa qarap, aqtı qara dep, ya qaranı aq dep, ötirikti şın dep ant etetwğın kisini ne deymiz? Qwday tağala özi saqtasın. Ärneşik bilmek kerek, joğarğı jazılmış eki türliden basqa iman joq. Imanğa qarsı kelerlik orında eşbir pende qwday tağala keñşiligimen keşedi dağı demesin, onıñ üşin qwday tağalanıñ ğafuına yaki payğambarımızdıñ şafağatına da sıymaydı, mümkin de emes. «Qılış üstinde sert joq» degen, «qwday tağalanıñ keşpes künäsi joq» degen jalğan maqaldı quat körgen mwnday pendeniñ jüzi qwrısın.

1892

ON TÖRTİNŞİ SÖZ

Tiri adamnıñ jürekten ayaulı jeri bola ma? Bizdiñ qazaqtıñ jürekti kisi degeni - batır kisi degeni. Onan basqa jürektiñ qasietterin anıqtap bile almaydı. Raqımdılıq, meyirbandılıq, ärtürli iste adam balasın öz bauırım dep, ezine oylağanday olarğa da bolsa igi edi demek, bwlar - jürek isi. Asıqtıq ta - jürektiñ isi. Til jürektiñ aytqanına könse, jalğan şıqpaydı. Amaldıñ tilin alsa, jürek wmıt qaladı. Qazaqtıñ «jürektisi» maqtauğa sıymaydı. Aytqanğa köngiş, uağdada twrğış, boyın jamanşılıqtan tez jiıp alğış, köştiñ soñınan itşe ere bermey, adasqan köpten atınıñ basın bwrıp aluğa jarağan, ädiletti aqıl moyındağan närsege, qiın da bolsa, moyındau, ädiletti aqıl moyındamağan närsege, oñay da bolsa, moyındamau - erlik, batırlıq osı bolmasa, qazaqtıñ aytqan batırı - änşeyin jürekti emes, qasqır jürekti degen söz.

Qazaq ta adam balası ğoy, köbi aqılsızdığınan azbaydı, aqıldıñ sözin wğıp alarlıq jürekte jiger, qayrat, baylaulılıqtıñ joqtığınan azadı. Bilimdi bilse de, arsız, qayratsızdığınan eskermey, wstamay ketedi. Jamanşılıqqa bir eligip ketken soñ, boyın jiıp alıp keterlik qayrat qazaqta kem boladı. Osı jwrttıñ köbiniñ aytıp jürgen mıqtı jigit, er jigit, pısıq jigit dep at qoyıp jürgen kisileriniñ bäri - pälege, jamanşılıqqa elirtpek üşin, birin-biri «ayda, batırlap!» qızdırıp aladı da, artın oylatpay, azğıratwğın sözderi. Äytpese qwdayğa teristikten, ne ar men wyatqa teristikten silkinip, boyın jiıp ala almağan kisi, ünemi jamanşılıqqa, maqtanğa salınıp, öz boyın özi bir teksermey ketken kisi, täuir jigit tügil, äueli adam ba özi?

1893

ON BESİNŞİ SÖZ

Aqıldı kisi men aqılsız kisiniñ, meniñ biluimşe, bir belgili parqın  kördim.

Äueli - pende adam bolıp jaratılğan soñ, düniede eşbir närseni qızıq körmey jüre almaydı. Sol qızıqtı närsesin izdegen kezi ömiriniñ eñ qızıqtı uaqıtı bolıp oyında qaladı. Sonda esti adam, orındı iske qızığıp, qwmarlanıp izdeydi eken dağı, küninde aytsa qwlaq, oylansa köñil süysingendey boladı eken. Oğan bwl ötken  ömirdiñ ökinişi de  joq boladı  eken.

Eser kisi ornın tappay, ne bolsa sol bir bayansız, bağasız närsege qızığıp, qwmar bolıp, ömiriniñ qızıqtı, qımbattı şağın itqorlıqpen ötkizip aladı eken dağı, küninde ökingeni payda bolmay-dı eken. Jastıqta bwl qızıqtan soñ jäne bir qızıq tauıp alatın kisimsip, jastığı tozbastay, buını bosamastay körip jürip, birer qızıqtı quğanda-aq moynı qatıp, buını qwrıp, ekinşi talapqa qayrat qıluğa jaramay qaladı  eken.

Üşinşi - ärbir närsege qızıqpaqtıq. Ol özi boyğa qwmarlıq payda qılatın närse eken. Ärbir qwmarlıq özine bir dert boladı eken, ärtürli qwmar bolğan närsege jetkende, yaki äne-mine, jeter-jetpes bolıp jürgende, bir türli mastıq payda boladı eken.

Ärbir mastıq boydan oğattı köp şığarıp, aqıldıñ közin baylap, töñirektegi qarauşılardıñ közin aşıp, «ananı-mınanı» degizip, boydı sınatatwğın närse eken. Sol uaqıtta esti kisiler ülken esi şıqpay, aqıldı qoldan jibermey, boyın sınatpay jürip izdenedi eken. Eser kisiler er-toqımın tastap, börki tüsip qalıp, etegi atınıñ k...n jauıp ketip, eki közi aspanda, jındı kisişe şaba berudi biledi  eken, sonı  kördim.

Egerde esti kisilerdiñ qatarında bolğıñ kelse, küninde bir märtebe, bolmasa jwmasında bir, eñ bolmasa ayında bir, öziñnen öziñ esep al! Sol aldıñğı esep alğannan bergi ömirdi qalay ötkizdiñ eken, ne bilimge, ne ahiretke, ne düniege jaramdı, küninde öziñ ökinbestey qılıqpen ötkizippisiñ? Joq, bolmasa, ne qılıp ötkizgeniñdi öziñ de  bilmey qalıppısıñ?

1893

ON ALTINŞI SÖZ

Qazaq qwlşılığım qwdayğa layıq bolsa eken dep qam jemeydi. Tek jwrt qılğandı biz de qılıp, jığılıp, twrıp jürsek bolğanı deydi. Saudager nesiesin jiya kelgende «tapqanım osı, bittim dep, alsañ — al, äytpese sağan bola jerden mal qazam ba?» deytwğını boluşı edi ğoy. Qwday tağalanı däl sol saudagerdey qılamın deydi. Tilin jattıqtırıp, dinin tazartıp, oylanıp, üyrenip älek bolmaydı. «Bilgenim osı, endi qartayğanda qaydan üyrene alamın» deydi. «Oqımadıñ demese boladı dağı, tilimniñ kelmegenin qaytuşı edi» deydi. Onıñ tili özge jwrttan bölekşe jaratılıp pa?

1893

ON JETİNŞİ SÖZ

Qayrat, aqıl, jürek üşeui önerlerin aytısıp, talasıp kelip, ğılımğa jüginipti. Qayrat aytıptı: «Ey, ğılım, öziñ de bilesiñ ğoy, düniede eşnärse mensiz kämeletke jetpeytwğının; äueli, öziñdi biluge erinbey-jalıqpay üyrenu kerek, ol - meniñ isim. Qwdayğa layıqtı ğibadat qılıp, erinbey-jalıqpay ornına keltirmek te - meniñ isim. Düniege layıqtı öner, mal tauıp, abwyır mansaptı eñbeksiz tabuğa bolmaydı. Orınsız, bolımsız närsege üyir qılmay, boydı taza saqtaytwğın, künäkärlikten, körseqızar jeñildikten, näfsi şaytannıñ azğıruınan qwtqaratwğın, adasqan jolğa bara jatqan boydı qayta jiğızıp alatwğın men emes pe? Osı ekeui mağan qalay talasadı?» - depti.

Aqıl aytıptı: «Ne düniege, ne ahiretke ne paydalı bolsa, ne zalaldı bolsa, biletwğın - men, seniñ söziñdi wğatwğın - men, mensiz paydanı izdey almaydı eken, zalaldan qaşa almaydı eken, ğılımdı wğıp üyrene almaydı eken, osı ekeui mağan qalay talasadı? Mensiz özderi nege jaraydı?» - depti.

Onan soñ jürek aytıptı: «Men - adamnıñ denesiniñ patşasımın, qan menen taraydı, jan mende meken qıladı, mensiz tirlik joq. Jwmsaq tösekte, jılı üyde tamağı toq jatqan kisige töseksiz kedeydiñ, toñıp jürgen kiimsizdiñ, tamaqsız aştıñ küy-jäyi qanday bolıp jatır eken dep oylatıp, janın aşıtıp, wyqısın aşıltıp, töseginde döñbekşitetwğın - men. Ülkennen wyat saqtap, kişige raqım qıldıratwğın - men, biraq meni taza saqtay almaydı, aqırında qor boladı. Men taza bolsam, adam balasın alalamaymın: jaqsılıqqa eljirep eritwğın - men, jamanşılıqtan jirenip tulap ketetwğın - men, ädilet, nısap, wyat, raqım, meyirbanşılıq deytwğın närselerdiñ bäri menen şığadı, mensiz osılardıñ körgen küni ne? Osı ekeui mağan qalay talasadı?» - depti.

Sonda ğılım bwl üşeuiniñ sözin tıñdap bolıp, aytıptı:

- Ey, qayrat, seniñ aytqanıñnıñ bäri de ras. Ol aytqandarıñnan basqa da köp önerleriñniñ barı ras, sensiz eşnärseniñ bolmaytwğını  da ras,  biraq qaruıña qaray qattılığıñ da mol,  paydañ da mol, biraq zalalıñ da mol,  keyde  jaqsılıqtı  berik wstap,  keyde jamandıqtı berik wstap  ketesiñ, sonıñ jaman, - depti.

-Ey, aqıl! Seniñ aytqandarıñnıñ bäri de ras. Sensiz eşnärse   tabılmaytwğını   da   ras.   Jaratqan   täñirini   de   sen   tanıtasıñ, jaralğan eki dünieniñ jayın da sen bilesiñ. Biraq sonımen twrmaysıñ, amal da, ayla da - bäri senen şığadı. Jaqsınıñ, jamannıñ
ekeuiniñ de süyengeni, sengeni - sen; ekeuiniñ izdegenin tauıp berip jürsiñ, sonıñ jaman, - depti. - Sen üşeuiñniñ basıñdı qospaq - meniñ isim, - depti.  Biraq sonda bileuşi, ämirşi jürek bolsa jaraydı. Aqıl, seniñ qırıñ köp, jürek seniñ ol köp qırıña jürmeydi. Jaqsılıq aytqanıña janı-dini qwmar boladı. Könbek tügil quanadı. Jamanşılıq aytqanıña ermeydi. Ermek tügil jirenip, üyden  quıp  şığaradı.

- Qayrat, seniñ qaruıñ köp, küşiñ mol, seniñ de erkiñe jibermeydi. Orındı iske küşiñdi ayatpaydı. Orınsız jerge qolıñdı bosatpaydı. Osı üşeuiñ basıñdı qos, bärin de jürekke bilet, - dep wqtırıp aytuşınıñ atı ğılım eken. Osı üşeuiñ bir kiside meniñ aytqanımday tabılsañdar, tabanınıñ topırağı közge sürterlik qasietti adam - sol. Üşeuiñ ala bolsañ, men jürekti jaqtadım. Qwdayşılıq sonda, qalpıñdı taza saqta, qwday tağala qalpıña ärdayım qaraydı dep  kitaptıñ aytqanı osı, — depti.

1893

ON SEGİZİNŞİ SÖZ

Adam balasına jırtıqsız, kirsiz, sıpayı kiinip, häm ol kiimin bılğap, bıljıratıp kimey, taza kimek - dwrıs is. Läkin öz däuletinen artıq kiinbek, ne kiimi artıq bolmasa da, köñiline quat twtıp, tım aynaldırmaq - kerbezdiñ isi.

Kerbezdiñ eki türli qılığı boladı: biri bet-pişinin, mwrtın, müşesin, jürisin, qas-qabağın qoldan tüzetip, şıntağın köterip, qolın taraqtap äure bolmaq. Bireui atın, kiimin «ayran işerim» dep, solardıñ arqasında sıpayı, jwğımdı jigit atanbaqqa, özinen ilgerilerge eleuli bolıp, özi qatardağınıñ işin küydirip, özinen keyinşilerge «ätteñ, dünie-ay, osılardıñ atınday at minip, kiimindey kiim kigenniñ ne armanı bar eken?!» - deytwğın bolmaqqa oylanbaq.

Mwnıñ bäri - masqaralıq, aqımaqtıq. Mwnı adam bir oylamasın, egerde bir oylasa, qayta adam bolmağı - qiın is. Kerbez degendi osınday ker, kerdeñ nemeden beziñder degen sözge wqsatamın. Teginde, adam balası adam balasınan aqıl, ğılım, ar, minez degen närselermen ozbaq. Onan basqa närsemenen ozdım ğoy demektiñ bäri de - aqımaqtıq.

1893

ON TOĞIZINŞI SÖZ

Adam ata-anadan tuğanda esti bolmaydı: estip, körip, wstap, tatıp eskerse, düniedegi jaqsı, jamandı tanidı dağı, sondaydan bilgeni, körgeni köp bolğan adam bilimdi boladı. Estilerdiñ aytqan sözderin eskerip jürgen kisi özi de esti boladı. Ärbir estilik jeke özi iske jaramaydı. Sol estilerden estip, bilgen jaqsı närselerdi eskerse, jaman degennen saqtansa, sonda iske jaraydı, sonda adam dese boladı. Mwnday sözdi esitkende şayqaqtap, şalıqtanıp ne salbırap, salğırttanıp esitse, ne esitken jerde qayta qayırıp swrap wğayın dep twşınbasa, ne sol jerde sözdiñ rasına közi jetse de, şığa berip qayta qalpına ketse, estip-esitpey ne kerek? Osınday söz tanımaytwğın elge söz aytqanşa, öziñdi tanitwğın şoşqanı baqqan jaqsı dep bir hakim aytqan eken, sol sekildi söz boladı.

1893

JIIRMASINŞI SÖZ

Tağdırdıñ jarlığın bilesizder - özgerilmeydi. Pendede bir is bar jalığu degen. Ol - tağdırda adammen birge jaratılğan närse, onı adam özi tapqan emes. Oğan eger bir elikse, adam balası qwtılmağı qiın. Qayrattanıp, silkip tastap ketseñ de, aqırında tağı kelip jeñedi. Aqılı tügel, oylı adamnıñ balası bayqasa, osı adam balasınıñ jalıqpaytwğın närsesi bar ma eken? Tamaqtan da, oyınnan da, külkiden de, maqtannan da, kerbezdikten de, toydan da, toptan da, qatınnan da köñil, az ba, köp pe, jalığadı. Onıñ üşin bäriniñ ğayıbın köredi, bayansızın biledi, köñili bwrınğıdan da suıy bastaydı. Dünie birqalıptı twrmaydı, adamnıñ quatı, ğwmırı birqalıptı twrmaydı. Ärbir maqlwqqa qwday tağala birqalıptı twrmaqtı bergen joq. Endi köñil qaydan birqalıptı twra aladı?

Biraq osı jalığu degen ärneni körem degen, köp körgen, dämin, bağasın, bäriniñ de bayansızın bilip jetken, oylı adamnan şığadı. Sonşalıq ğwmırınıñ bayansızın, dünieniñ ärbir qızığınıñ akırınıñ şolaqtığın körgen-bilgender tirşilikten de jalıqsa boladı. Bwlay bolğanda aqımaqtıq, qayğısızdıq ta bir ğanibet eken dep oylaymın.

1894

JIIRMA BİRİNŞİ SÖZ

Az ba, köp pe, adam balası bir türli maqtannan aman bolmağı - qiın is. Sol maqtan degen närseniñ men eki türlisin bayqadım: bireuiniñ atın ülkendik dep ataymın, bireuin maqtanşaqtıq deymin. Ülkendik - adam işinen özin-özi bağalı esep qılmaq. YAğni, nadan atanbastığın, jeñil atanbastığın, maqtanşaq atanbastığın, ädepsiz, arsız, baylausız, paydasız, swramşaq, ösekşi, ötirikşi, aldamşı, keseldi - osınday jaramsız qılıqtardan saqtanıp, sol minezderdi boyına qorlıq bilip, özin ondaylardan zor eseptemek. Bwl minez - aqıldılardıñ, arlılardıñ, artıqtardıñ minezi. Olar özimdi jaqsı demese, meyli bilsin, jaman degizbesem eken dep azaptanadı. Ekinşi, maqtanşaq degen bireui «demesin» demeydi, «desin» deydi. Bay desin, batır desin, qu desin, pısıq desin, ärdayım ne türli bolsa da, «desin» dep azaptanıp jürip, «demesindi» wmıtıp ketedi. Wmıtpaq tügil, äueli is eken dep eskermeydi. Mwnday maqtanşaqtardıñ özi üş türli boladı. Bireui jatqa maqtanarlıq maqtandı izdeydi. Ol - nadan, läkin nadan da bolsa adam. Ekinşisi öz eliniñ işinde maqtanarlıq maqtandı izdeydi. Onıñ nadandığı tolıq, adamdığı äbden tolıq emes. Üşinşisi öz üyine kelip aytpasa, ya auılına ğana kelip aytpasa, özge kisi qostamaytın maqtandı izdeydi. Ol - nadannıñ nadanı, läkin özi adam emes.

Jatqa maqtalsam eken degen elim maqtasa eken deydi. Elime maqtalsam eken degen ağayınım maqtasa eken deydi. Ağayınnıñ işinde özi maqtau izdegen özimdi özim maqtap jetem deydi.

1894

JIIRMA EKİNŞİ SÖZ

Däl osı künde qazaqtıñ işinde kimdi jaqsı körip, kimdi qadirleymin dep oyladım.

Baydı qadirleyin deseñ, bay joq. Bay bolsa, öz basınıñ, öz malınıñ erki özinde bolmas pa edi? Eşbir baydıñ öz malınıñ erki özinde joq. Key bay özi bireumen küş talastıramın dep, jüz kisige qorğalauıqtığınan jalınıp, malın ülestirip jür. Oylaydı: jalıntıp berdim dep, aqımaqtığınan. Joq, özi jalınıp berip jür. Qayır da emes, mırzalıq ta emes, öz elimen, öz jerimen oyrañdasıp, oysızdarğa qoynın aşıp, malın şaşıp jür. Key baylar, eldegi qwttılar, süttiler berekelese almağan soñ, keseldi qular köbeyip ketip, köp qorqıtıp, izdegen närsesi joq, eriksiz kim bolsa soğan jemit bolıp jür.

Mırzalardı qadirleyin deseñ, osı künde anıq mırza elde joq, mal bergiş mırza itten köp. Bireu bir paydama keltirem dep mırza bolıp jür. Bireuler k...ne qwrım kiizdi twzğa malşıp tıqqan soñ esi şığıp, mırza bolıp, eriksiz kim bolsa soğan taltayıp emizip jür.

Bolıs pen bidi qwrmetteyin deseñ, qwdaydıñ özi bergen bolıstıq pen bilik elde joq. Satıp alğan, jalınıp, bas wrıp alğan bolıstıq penen biliktiñ eşbir qasieti joq.

Mıqtını qwrmetteyin deseñ, jamanşılıqqa eldiñ bäri mıqtı, jaqsılıqqa mıqtı kisi elde joq.

Esti kisini tauıp qwrmetteyin deseñ, ädilet, wyat, nısapqa esti kisi elde joq. Qulıq, swmdıq, aramdıq, amalğa eldiñ bäri de esti.

Ğarip-qasar bişaranı qwrmetteyin deseñ, jatqan tüyege mine almasa da, ol momındıqqa esep emes. Eger minerlik jayı bolsa, birdemeni eptep ilerlik te jayı bar.

Endi qaldı qu men swm, olar özi de quartpay, sualtpay tınıştıq körer emes.

Jä, kimdi süydik, kimniñ tileuin tiledik? Özi qwrttanıp şaşılğan bolıs-biler twra twrsın. Endi, älbättä, amal joq, momındığınan «Irıs baqqan dau baqpas» degen maqalmen bolamın dep, bergeninen jağa almay, jarımın berip, jarımın tınıştığımen bağa almay, wrı, zalım, qularğa jemit bolıp jürgen şın momın baylardı ayamasañ häm sonıñ tileuin tilemeseñ bolmaydı. Sonan basqanı taba almadım.

1894

JIIRMA ÜŞİNŞİ SÖZ

Bizdiñ qazaqtı oñdırmay jürgen bir quanış, bir jwbanış degender bar.

Onıñ quanışı - elde bir jamandı tauıp, ya bir adamnıñ bwl özi qılmağan jamanşılığı şıqsa, quanadı. Aytadı: qwday pälenşeden saqtasın, o da adammın dep jür ğoy, onıñ qasında biz säuleli kisiniñ biri emespiz be, oğan qarağanda men taza kisi emespin be? - dep. Oğan qwday tağala aytıp pa, pälenşeden täuir bolsañ boladı dep? YA bilgender aytıp pa, äyteuir öziñnen nadanşılığı asqan, ya jamanşılığı artılğan kisi tabılsa, sen jamanğa qosılmaysıñ dep? Jamanğa salısıp jaqsı bola ma? Jaqsığa salısıp jaqsı boladı dağı. Jüz at bäygege qosılsa, men bäyge aldım degen söz bolsa, aldıñda neşe at bar dep swrar, artıñda neşe at bar edi dep swrağannıñ nesi söz? Men bes attan, on attan ilgeri edim degenniñ nesi quanış?

Endi jwbanışı - jalğız biz be, eldiñ bäri de süytip-aq jür ğoy, köppen körgen wlı toy, köppen birge bolsaq boladı da degen sözdi jwbanış qıladı. Oğan qwday tağala aytıp pa, köpten qalmasañ boladı dep. Köpke qaharım jürmeydi dep. Köpke twzağım jetpeydi dep pe? Ğılım köpke kelip pe? Bireuden tarap pa? Hikmet köpten taray ma? Birden taray ma? Köpke qorlıq jürmey me? Bir üydiñ işi tügel auırsa, jeñil tie me? Jer bilmegen köp adam adasıp jürse, bir jer biletwğın kisiniñ keregi joq pa eken? Köp kisi jolauşınıñ bäriniñ atı arığanı jaqsı ma? Joq, jarmısı arısa, jarmısınıñ küylisi jaqsı ma? Jwt kelse, eldiñ bäriniñ tügel jwtağanı jaqsı ma? Jarım-jartısı aman qalğanı jaqsı ma? Osı köp aqımaqtıñ bir aqımaqqa nesi jwbanış? Twqımımızben auzımız sasıq boluşı edi degen jaman küyeu qalıñdığın jeñip pe? Köñilin sol sözi razı qıluğa jetip pe? Endeşe, köbiñnen qalma, sen de auzıñdı sasıta ber dep pe?!

1894

JIIRMA TÖRTİNŞİ SÖZ

Jer jüzinde eki mıñ millionnan köp artıq adam bar, eki millionday qazaq bar. Bizdiñ qazaqtıñ dostığı, dwşpandığı, maqtanı, mıqtılığı, mal izdeui, öner izdeui, jwrt tanuı eşbir halıqqa wqsamaydı. Birimizdi birimiz añdıp, jaulap, wrlap, kirpik qaqtırmay otırğanımız. Üş millionnan halqı artıq düniede bir qala da bar, dünieniñ bas-ayağın üş aynalıp körgen kisi tolıp jatır. Östip, jer jüzindegi jwrttıñ qorı bolıp, birimizdi birimiz añdıp ötemiz be? Joq, qazaq ortasında da wrlıq, ötirik, ösek, qastıq qalıp, önerdi, maldı tüzden, böten jaqtan tüzu jolmen izdep, öristerlik kün bolar ma eken? Äy, ne bolsın!.. Jüz qarağa eki jüz kisi swğın qadap jür ğoy, birin-biri qwrtpay, qwrımay tınış taba ma?

1894

JIIRMA BESİNŞİ SÖZ

Balalardı oqıtqan da jaqsı, biraq qwlşılıq qılarlıq qana, türki tanırlıq qana taza oqısa boladı. Onıñ üşin bwl jer darulharap, mwnda äueli mal tabu kerek, onan soñ arab, parsı kerek. Qarnı aş kisiniñ köñilinde aqıl, boyında ar, ğılımğa qwmarlıq qaydan twrsın? Aşap-işimge maldıñ tapşılığı da ağayınnıñ arazdığına uä ärtürli pälege, wrlıq, zorlıq, qulıq, swmdıq sekildi närselerge üyirlendiruge sebep bolatwğın närse. Mal tapsa, qarın toyadı. Onan soñ, bilim tügil öner kerek eken. Sonı üyreneyin ne balama üyreteyin dep oyına jaqsı tüsedi. Orısşa oqu kerek, hikmet te, mal da, öner de, ğılım da - bäri orısta twr. Zararınan qaşıq bolu, paydasına ortaq boluğa tilin, oquın, ğılımın bilmek kerek. Onıñ sebebi olar dünieniñ tilin bildi, mwnday boldı. Sen onıñ tilin bilseñ, kökirek köziñ aşıladı. Ärbireudiñ tilin, önerin bilgen kisi onımenen birdeylik dağuasına kiredi, asa arsızdana jalınbaydı. Dinge de jaqsı bilgendik kerek. Jorğalıqpenen köñilin alsam eken degen nadan äke-şeşesin, ağayın-jwrtın, dinin, adamşılığın jauırınınan bir qaqqanğa satadı. Tek mayordıñ külgeni kerek dep, k...i aşılsa da, qam jemeydi. Orıstıñ ğılımı, öneri - dünieniñ kilti, onı bilgenge dünie arzanıraq tüsedi. Läkin osı künde orıs ğılımın balasına üyretken jandar sonıñ qaruımen tağı qazaqtı añdısam eken deydi. Joq, olay niet kerek emes. Maldı qalay adal eñbek qılğanda tabadı eken, sonı üyreteyik, mwnı körip jäne üyrenuşiler köbeyse, wlıqsığan orıstardıñ jwrtqa birdey zakonı bolmasa, zakonsız qorlığına könbes edik. Qazaqqa küzetşi bolayın dep, biz de el bolıp, jwrt bilgendi bilip, halıq qatarına qosıludıñ qamın jeyik dep niettenip üyrenu kerek. Qazir de orıstan oqığan balalardan artıq jaqsı kisi şığa almay da twr. Sebebi: ata-anası, ağayın-tuğanı, bir jağınan, bwzıp jatır. Süytse de, osı oqığan balalar - ana oqımağan qazaq balalarınan üzdik, ozıq. Ne qılsa da sözdi wqtırsa boladı olarğa. Jaqsı atanıñ balaları da köp oqığan joq, qayta, kedeydiñ balaların orısqa qorlap berdi. Olar osıdan artıq qayda barsın? Jäne de keybir qazaqtar ağayınımen arazdasqanda: «Seniñ osı qorlığıña köngenşe, balamdı soldatqa berip, basıma şaş, auzıma mwrt qoyıp ketpesem be!» deuşi edi. Osınday jaman sözdi, qwdaydan qorıqpay, pendeden wyalmay aytqan qazaqtardıñ balası oqığanmenen ne bola qoysın? Sonda da özge qazaq balalarınan artıq üyrengeni nemene, qay köp üyrenipti?  Kirdi, şıqtı, ildi, qayttı, tübegeylep oqığan bala da joq. Äkesi el aqşasımen oqığanğa äreñ oqıtadı, öz malın ne qılıp şığarsın? Turasın oylağanda, balaña qatın äperme, enşi berme, barıñdı salsañ da, balaña orıstıñ ğılımın üyret! Mına men aytqan jol - mal ayar jol emes. Qwdaydan qorıq, pendeden wyal, balañ bala bolsın deseñ - oqıt, mal ayama! Äytpese, bir it qazaq bolıp qalğan soñ, sağan rahat körsete me, özi rahat köre me, ya jwrtqa rahat körsete me?

1894

JIIRMA  ALTINŞI SÖZ

Bizdiñ qazaqtıñ qosqan atı aldında kelse, tüsirgen baluanı jıqsa, salğan qwsı alsa, qosqan iti özgeden ozıp barıp wstasa, esi şığıp bir quanadı. Bilmeymin, sodan artıq quanışı bar ma eken? Äy, joq ta şığar! Osı quanış bäri de qazaq qarındastıñ ortasında bir hayuannıñ öneriniñ artılğanına ya bir böten adamnıñ jıqqanına maqtanarlıq ne ornı bar? Ol ozğan, alğan, jıqqan özi emes, yaki balası emes. Mwnıñ bäri - qazaqtıñ qazaqtan basqa jauı joq, bittey närseni bir ülken is qılğan kisidey quanğan bolıp, ana özgelerdi ızalandırsam eken demek. Bireudi ızalandırmaq - şariğatta haram, şaruağa zalal, aqılğa teris. Änşeyin bireudi ıza qılmaqtıñ nesin däulet bilip quanadı eken?  Jä, bolmasa, ana ıza boluşı sonşalıq nege jer bolıp qaladı eken?

Jüyrik at - keyde ol elde, keyde bwl elde bolatwğın närse, qıran qws ta, jüyrik it te - keyde onıñ qolına, keyde mwnıñ qolına tüsetwğın närse. Küşti jigit te ünemi bir elden şığa ma? Keyde ana elden, keyde mına elden şığadı. Mwnıñ bärin adam öz önerimenen jasağan joq. Bir ozğan, bir jıqqan ünemi ozıp, ünemi jığıp jürmeydi. Sonıñ bärin de bile twra, jerge kirgendey bolıp ya bir aramdığı, jamandığı şıqqanday nesine wyalıp, qorlanadı eken?

Endi osılardan bilseñiz boladı: nadan el quanbas närsege quanadı häm jäne quanğanda ne aytıp, ne qoyğanın, ne qılğanın özi bilmey, esi şığıp, bir türli mastıqqa kez bolıp ketedi. Häm wyalğandarı wyalmas närseden wyaladı, wyalarlıq närseden wyalmaydı. Mwnıñ bäri - nadandıq, aqımaqtıqtıñ äseri. Bwların aytsañ, keybireui «ras, ras» dep wyığan boladı. Oğan nanba, erteñ ol da älgilerdiñ biri bolıp ketedi. Köñili, közi jetip twrsa da, hayuan sekildi äuelgi ädetinen boyın toqtata almaydı, bir tiyanaqsızdıqqa tüsip ketedi, eşkim toqtatıp, wqtırıp bolmaydı. Ne jamanşılıq bolsa da bir ädet etse, qazaq ol ädetinen eriksiz qorıqqanda ya ölgende toqtaydı, bolmasa aqılına jeñgizip, mwnım teris eken dep bilip, oylanıp özdiginen toqtağan adamdı körmessiñ.

1894

JIIRMA JETİNŞİ SÖZ

(Sokrat hakimniñ sözi)

Bir küni Sokrat hakim bir Aristodim degen ğalım şäkirtine qwday tabaraka ua tağalağa qwlşılıq qılmaq turasında aytqan sözi. Ol özi qwlşılıq qılğandarğa küluşi edi.

- Äy, Aristodim, eşbir adam bar ma, seniñ biluiñşe, qılğan önerleri sebepti adam tañırqauğa layıqtı? - dedi.

Ol ayttı:

Tolıp jatır, qaziret.

Biriniñ atın ataşı, - deydi.

Gomerge bäyitşiligi sebepti, Sofoklge tragediyası sebepti, yağni bireudiñ sıypatına tüspektik, Zevksiske suretşiligi sebepti tañırqaymın, - dep, soğan wqsağan neşe onan basqa önerleri äşkere bolğan jandardı ayttı.

Olay bolsa, kim artıqşa ğajayıptanuğa layıqtı: jansız, aqılsız, qwr pişindi jasaytwğın suretşi me? YA jan iesi, aqıl iesi adamdı jaratuşı ma? - deydi.

Soñğısı layıqtı, - deydi, - biraq ol jaratuşı jarattı, özdiginen kez kelip, solay bolıp ketpey, basınan bilip istegen hikmetimen bolsa, - deydi.

Jä, paydalı närse düniede köp, biriniñ paydası körinip, bilinip twradı. Keybiriniñ paydası anıq bilinbeydi. Sonıñ qaysısın hikmet köresiñ? - dedi.

Ärine, äşkere paydağa bola jaratılğanın hikmet desek kerek deymin, - deydi.

Jä, olay bolsa, adamdı jaratuşı hauasi hamsa zahri bergende, tahqiq oylap, olardıñ paydasınıñ barlığı tügel oğan mwqtaj bolarlığın bilip bergendigi äşkere twr ğoy. Äueli közdi körsin dep beripti, eger köz joq bolsa, düniedegi körikti närselerdiñ körkinen qaytıp läzzat alar edik? Ol köz özi näziktiginen keregine qaray aşıp, jauıp twr üşin qabaq beripti. Jelden, wşqınnan qağa bersin bol üşin kirpik beripti. Mañday terini közden qağıp twruğa kerek bolğandığınan, basqa tağı keregi bar qılıp qas beripti. Qwlaq bolmasa, ne qañğır, ne düñgir, dauıs, jaqsı ün, küy, än – eşbirinen läzzattanıp habar ala almas edik. Mwrın iis bilmese, düniede ne tätti, ne qattı ne dämdiniñ qaysısınan läzzat alar edik? Bwlardıñ bäri bizdiñ paydamız emes pe?

Közdi, mwrındı auızğa jaqın jaratıptı, işip-jegen asımızdıñ tazalığın körip, iisin bilip, işip-jesin dep. Bizge keregi bar bolsa da, jiirkenerlik jeri bar tesikterdi bwl bastağı ğaziz bilimdi jerimizden alıs aparıp tesipti, mwnıñ bäri hikmetpen bilip istelgendigine dälel emes pe? - depti.

Sonda Aristodim tahqiq oylap teksergende, adamdı jaratuşı artıq hikmet iesi ekendigine häm mahabbatımenen jaratqandığına şübäsi qalmadı.

Olay bolğanda jäne ne oylaysıñ, hämma maqwlıhattı jas balalarına eljiretip, üyiriltip twruın körgende ua hämma maqwlıhattıñ ölimin jek körip, tirşilikte köp qalmaqşılığın tilep, ijtihad qıluın körgende, ösip-önuiniñ qamında boludan basqa isti az oylamaqtarı - bwlarınıñ bäri jwrt bolsın, össin, önsin üşin. Solardıñ bärin jaratqanda köñilderin solayşa ıntıqtandırıp qoyğandığı häm mwnıñ bäri jaqsı körgendiginen ekenin bildirmey me? - deydi.

Ey, Aristodim! Qalayşa sen bir öziñnen, yağni adamnan basqada aqıl joq dep oylaysıñ? - edi. - Adamnıñ denesi öziñ jürgen jerdiñ bir bitimdey qwmına wqsas emes pe? Deneñde bolğan dımdar jerdegi sulardıñ bir tamşısınday emes pe? Jä, sen bwl aqılğa qaydan ie boldıñ? Ärine, qaydan kelse de, jan degen närse keldi de, sonan soñ ie boldıñ. Bwl ğalamdı kördiñ, ölşeuine aqılıñ jetpeydi, kelisti körimdigine häm qanday layıqtı jarastıqtı zakonimen
jaratılıp, onıñ eşbiriniñ bwzılmaytwğının köresiñ. Bwlardıñ bärine tañğajayıp qalasıñ häm aqılıñ jetpeydi, osılardıñ bäri de kez kelgendikpen bir närseden jaralğan ba, yaki bwlardıñ iesi bir ölşeusiz wlı aqıl ma? Eger aqılmenen bolmasa, bwlayşa bwl esebine, ölşeuine
oy jetpeytwğın dünie ärbir türli kerekke bola jaratılıp häm bir-birine sebeppen baylanıstırılıp, pendeniñ aqılına ölşeu bermeytwğın mıqtı körkem zakonge qaratılıp jaratıldı, - deydi.

Ol ayttı:

Tahqiq bwl aytqanıñnıñ bäri ras, jaratuşı artıq aqıl iesi ekendigi mağlwm boldı. Ol qwdaydıñ wlıqtığına iñkärim joq. Biraq sonday wlıq qwday meniñ qwlşılığıma ne qılıp mwqtaj boladı? - dedi.

Ey, Aristodim! Qate aytasıñ. Mwqtaj bolmağanda da, bireu seniñ qamıñdı jese, seniñ oğan qarızdar ekendigiñe de wstaz kerek pe? - dedi.

Aristodim ayttı:

Ol meniñ qamımdı jeytwğının men qaydan bilem? - dedi.

Jä, olay bolsa hämma maqwlıqqa da qara, öziñe de qara, jandı bärimizge de beripti. Jannıñ jarığın bärimizge de birdey wğarlıq qılıp berip pe? Adam aldın, artın, osı künin - üşeuin de tegis oylap tekseredi. Hayuan artın, osı künin de bwldır biledi, aldıñğı jağın teksermekke tipti joq. Hayuanğa bergen denege qara, adamğa bergen denege qara. Adam eki ayağına basıp tik twrıp, dünieni tegis körmekke, tegis teksermekke layıqtı häm özge hayuandardı qwldanarlıq, paydasın körerlik layığı bar. Hayuannıñ biri ayağına senip jür, bir öziñdey hayuandı qwldanarlıq layığı joq. Adam özi özine senbese, adamdı da hayuan sekildi qılıp jaratsa, eşnärsege jaramas edi. Hayuanğa adamnıñ aqılın berse, mwnşa şeberlik, mwnşa darkarlik, bir-birine ğılım üyreterlik şeşendik salahiyat ol denege layıqtı kelmeydi. Qay ögiz şahar jasap, qwral jasap, neşe türli sayman jasap, sıpayılıq şeberliktiñ üdesinen şığarlıq qisını bar? Biraq adam balası bolmasa, bwl ğajayıp aqıldı jäne ğajayıppen jasağan denege kirgizip, mwnşa salahiyat iesi qılğanı hiqmetpenen özge hayuanğa swltan qılğandığına dälel emes pe? Ol dälel bolsa, adam balasın artıq körip, qamın äuelden allanıñ özi oylap jasağanına da dälel emes pe? Endi adam balasınıñ qwlşılıq qılmaqqa qarızdar ekeni mağlwm bolmay ma? - depti.

1894

JIIRMA SEGİZİNŞİ SÖZ

Ey, mwsılmandar! Bireu bay bolsa, bireu kedey bolsa, bireu auru, bireu sau bolsa, bireu esti, bireu eser bolsa, bireudiñ köñili jaqsılıqqa meyildi, bireudiñ köñili jamanşılıqqa meyildi - bwlar nelikten dese bireu, sizder aytasızdar: qwday tağalanıñ jaratuınan yaki bwyrığınşa bolğan is dep. Jä, olay bolsa, biz qwday tağalanı ayıbı joq, mini joq, özi ädil dep iman keltirip edik. Endi qwday tağala bir antwrğanğa eñbeksiz mal beredi eken. Bir qwdaydan tilep, adal eñbek qılıp, payda izdegen kisiniñ eñbegin jandırmay, qatın-balasın jöndep asırarlıq ta qılmay, kedey qıladı eken. Eşkimge zalalsız bir momındı auru qılıp, qor qıladı eken. Qayda bir wrı, zalımnıñ denin sau qıladı eken. Äke-şeşesi bir eki balanıñ birin esti, birin eser qıladı eken. Tamam jwrtqa bwzıq bolma, tüzik bol dep jarlıq şaşıp, jol saladı eken. Tüzikti beyişke şığaramın dep, bwzıqtı tozaqqa salamın dep ayta twra, pendesiniñ bireuin jaqsılıqqa meyildendirip, bireuin jamanşılıqqa meyildendirip, özi qwdaylıq qwdiretimen bireuin jaqsılıqqa bwrıp, bireuin jamandılıqqa bwrıp jiberip twradı eken. Osınıñ bäri qwday tağalanıñ ayıpsız, minsiz ğafur rahimdığına, ädildigine layıq kele me? Jwrt ta, mülik te - bäri qwdaydıñ öziniki. Bwl qılğanın ne dey alamız? Öz mülkin özi ne qılsa qıla beredi. Onı ayıptı boladı dey almaymız deseñ, ol söziñ qwday tağalanıñ ayıbı, mini joq emes, tolıp jatır, biraq aytuğa bata almaymız degeniñ emes pe? Olay bolğanda, pende öz tırısqandığımenen ne tabadı? Bärin qıluşığa qıldıruşı özi eken. Pende pendege ökpeleytwğın eşnärse joq. Kim jaqsılıq, kim jamandıq qılsa dağı qwdaydan kelgen jarlıqtı qılıp jür eken deymiz be? Qwday tağala ärbir aqılı bar kisige iman parız, ärbir imanı bar kisige ğibadat parız degen eken. Jäne de ärbir ras is aqıldan qorıqpasa kerek. Jä, biz endi aqıldı erkine jibermesek, qwday tağalanıñ aqılı bar kisige iman parız degeni qayda qaladı? «Meni tanığan aqılmenen tanır» degeni qayda qaladı? Dinimizdiñ bir jasırın twrğan jalğanı joq bolsa, aqıldı, onı oylama degenimizge pende bola ma? Aqıl toqtamağan soñ, dinniñ özi neden boladı. Äueli imandı tüzetpey jatıp, qılğan ğibadat ne boladı? Joq, sen jaqsılıq, jamandıqtı jaratqan - qwday, biraq qıldırğan qwday emes, aurudı jaratqan - qwday, auırtqan qwday emes, baylıqtı, kedeylikti jaratqan - qwday, bay qılğan, kedey qılğan qwday emes dep, nanıp wqsañ bolar, äytpese - joq.

İ895

JIIRMA TOĞIZINŞI SÖZ

Bizdiñ qazaqtıñ maqaldarınıñ köbiniñ iske tatırlığı da bar, iske tatımaq tügil, ne qwdayşılıqqa, ne adamşılıqqa jaramaytwğını da bar.

Äueli «Jarlı bolsañ, arlı bolma» deydi. Ardan ketken soñ, tiri bolıp jürgen qwrısın. Eger onısı jalğa jürgeniñde janıñdı qinap eñbekpenen mal tap degen söz bolsa, ol - ar ketetwğın is emes. Tınış jatıp, közin satıp, bireuden tilenbey, janın qarmanıp, adal eñbekpen mal izdemek - ol arlı adamnıñ isi.

«Qalauın tapsa, qar janadı», «Swrauın tapsa, adam balasınıñ bermeytini joq» degen - eñ barıp twrğan qwday wrğan söz osı. Swrauın tabamın, qalauın tabamın dep jürip qorlıqpenen ömir ötkizgenşe, maldı ne jerden swrau kerek, ne aqqan terden swrau kerek qoy.

«Atıñ şıqpasa, jer örte» deydi. Jer örtep şığarğan atıñnıñ nesi mwrat? «Jüz kün atan bolğanşa, bir kün bura bol» deydi. Täñirge jazıp, minbey-tüspey arıp, şömeñdep diuanalıqpen bir kün bolğan  buralıq nege jaraydı?

«Altın körse, perişte joldan tayadı» deydi. Perişteden sadağa ketkir-ay! Perişte altındı ne qılsın, öziniñ körseqızar swmdığın qostağalı  aytqanı.

«Ata-anadan mal tätti, altındı üyden jan tätti» deydi. Ata-anasınan mal tätti körinetwğın antwrğannıñ tätti derlik ne janı bar. Bwlardıñ bärinen de qımbat ata-anasın malğa satpaq eñ arsızdıñ isi emes pe? Ata-ana şaması kelse, mihnattanıp mal jisa da, dünielik jisa da, artımda balalarıma qalsın deydi. Ol ata-ananı malğa satqan soñ, qwdayğa dwşpandıq is emes pe? Osınday bilmestikpenen  aytılğan  sözderine  bek saq bolu kerek.

1895

OTIZINŞI SÖZ

Qırqın minse qır artılmaytwğın osı bir «qırt maqtan» degen bir maqtan bar, sol nege kerek, nege jaraydı? Ol ar, esti bilmeydi, namıstı bilmeydi, keñ tolğau, ülken oy joq, ne baluandığı joq, ne batırlığı joq, ne adamdığı joq, ne aqıldılığı, arlılığı joq. Moyının bwrıp qoyıp: «Öy, täñiri-ay, qoyşı äri, kimnen kim artıq deysiñ, kimniñ bası kimniñ qanjığasında jür, ol meniñ qazanıma as salıp berip jür me, men onan sauın sauıp otırmın ba?» - dep bwlğaqtap, nemese: «ayağanım janım ba? Öy, enesin wrayın, ölip ketpey nege kerek? Azar bolsa atılıp, ya osı üşin aydalıp ketsem de köngenim-aq! Äyteuir bir ölim bar ma?» - dep qalşıldaytwğın kisi köp qoy.

Özderiñ körip jürsiñder, osı aytqan söz boyına layıq qazaq kördiñder me? Ölimge şıdaytwğın qazaq körgenim joq, ölimge şıdamaymın degen de qazaq körgenim joq, keñirdegin ğana körsetedi-au: «qiılıp qana qalayın» dep. Eger osı söz boyına layıq kisi körinse, aqılı joq bolsa da, qayratımenen-aq kisi aydındıratwğın adam bolğanı ğoy! Eger şın ayğaydı körgende, kirer jerin taba almaytwğın daraqı, jwrttı osı sözimen aydındıramın, «mına käpirden kisi şoşitwğın eken» degizip aydındırayın dep aytıp otırğan qwr dombıtpası bolıp, bosqa qoqiıp otırsa, sonı ne deymiz? Ay, qwday-ay! Janğa mırzalıq qılatwğın, erdiñ jadağayda-aq sertke twrğıştığı, malğa mırzalığı, dünieni bir tiın esep körmeytwğın jomarttığı - ärtürli belgisi boyınşa twrmas pa edi? «Wyalmas betke talmas jaq beredi» dep, köp bıljırağan arsız, wyatsızdıñ biri dağı.

1895

OTIZ BİRİNŞİ SÖZ

Estigen närseni wmıtpastıqqa tört türli sebep bar: äueli - kökiregi baylaulı berik bolmaq kerek; ekinşi — sol närseni estigende ya körgende ğibrätlanu kerek, köñildenip, twşınıp, ıntamen wğu kerek; üşinşi — sol närseni işinen birneşe uaqıt qaytarıp oylanıp, köñilge bekitu kerek; törtinşi - oy keseli närselerden qaşıq bolu kerek. Eger kez bolıp qalsa, salınbau kerek. Oy keselderi: uayımsız salğırttıq, oyınşı-külkişildik, ya bir qayğığa salınu, ya bir närsege qwmarlıq payda bolu sekildi. Bwl tört närse - külli aqıl men ğılımdı tozdıratwğın närseler.

1895

OTIZ EKİNŞİ SÖZ

Bilim-ğılım üyrenbekke talap qıluşılarğa äueli bilmek kerek. Talaptıñ öziniñ biraz şarttarı bar. Olardı bilmek kerek, bilmey izdegenmen  tabılmas.

Äueli - bilim-ğılım tabılsa, onday-mwnday iske jaratar edim dep, dünieniñ bir qızıqtı närsesine kerek bolar edi dep izdemekke kerek. Onıñ üşin bilim-ğılımnıñ özine ğana qwmar, ıntıq bolıp, bir ğana bilmektiktiñ özin däulet bilseñ jäne är bilmegeniñdi bilgen uaqıtta köñilde bir rahat hwzur hasil boladı. Sol rahat bilgeniñdi berik wstap, bilmegeniñdi tağı da sonday bilsem eken dep ümittengen qwmar, mahabbat payda boladı. Sonda ärbir estigeniñdi, körgeniñdi köñiliñ jaqsı wğıp, anıq öz suretimen işke jayğastırıp aladı.

Eger din köñiliñ özge närsede bolsa, bilim-ğılımdı bir-aq soğan sebep qana qılmaq üşin üyrenseñ, onday bilimge köñiliñniñ meyirimi asırap alğan şeşeñniñ meyirimi sekildi boladı. Adamnıñ köñili şın meyirlense, bilim-ğılımnıñ özi de adamğa meyirlenip, tezirek qolğa tüsedi.  Şala meyir şala bayqaydı.

Ekinşi - ğılımdı üyrengende, aqiqat maqsatpen bilmek üşin üyrenbek kerek. Bahasqa bola üyrenbe, azıraq bahas köñiliñdi pısıqtandırmaq üşin zalal da emes, köbirek bahas adamdı tüzemek tügil, bwzadı. Onıñ sebebi ärbir bahasşıl adam haqtı şığarmaq üşin ğana bahas qılmaydı, jeñbek üşin bahas qıladı. Onday bahas husidşilikti zoraytadı, adamşılıqtı zoraytpaydı, bälkim, azaytadı. Jäne maqsatı ğılımdağı maqsat bolmaydı, adam balasın şatastırıp, jalğan sözge jeñdirmekşi boladı. Mwnday qiyal özi de bwzıqtarda boladı. Jüz tura joldağılardı şatastıruşı kisi bir qisıq joldağı kisini tüzetken kisiden sadağa ketsin! Bahas - özi de ğılımnıñ bir jolı, biraq oğan hirslanu jaramaydı. Eger hirslansa, öz sözimşil ğururlıq, maqtanşaqtıq, husidşilik boyın jeñse, onday adam boyına qorlıq keltiretwğın ötirikten de, ösekten de, wrsıp-töbelesuden  de  qaşıq bolmaydı.

Üşinşi - ärbir haqiqatqa tırısıp ijtihatıñmen köziñ jetse, sonı twt, ölseñ ayrılma! Egerde onday bilgendigiñ öziñdi jeñe almasa, kimge pwl boladı? Öziñ qwrmettemegen närsege bötennen qaytip qwrmet kütesiñ?

Törtinşi - bilim-ğılımdı köbeytuge eki qaru bar adamnıñ işinde: biri - mwlahaza qılu, ekinşisi - berik mwhafaza qılu. Bwl eki quattı zoraytu jahatinde bolu kerek. Bwlar zoraymay, ğılım zoraymaydı.

Besinşi - osı sözdiñ on toğızınşı babında jazılğan aqıl keseli   degen   tört   närse   bar.   Sodan   qaşıq   bolu   kerek.   Sonıñ işinde uayımsız salğırttıq degen bir närse bar, zinhar, janım, soğan bek saq bol, äsirese, äueli - qwdanıñ, ekinşi - halıqtıñ, üşinşi - däulettiñ, törtinşi - ğibrattıñ, besinşi - aqıldıñ, ardıñ -bäriniñ dwşpanı. Ol bar jerde  bwlar bolmaydı.

Altınşı - ğılımdı, aqıldı saqtaytwğın minez degen sauıtı boladı. Sol minez bwzılmasın! Körseqızarlıqpen, jeñildikpen, ya bireudiñ orınsız sözine, ya bir kez kelgen qızıqqa şayqalıp qala berseñ, minezdiñ beriktigi bwzıladı. Onan soñ oqıp üyrenip te payda joq. Qoyarğa ornı joq bolğan soñ, olardı qayda saqtaysıñ? Qılam degenin qılarlıq, twram degeninde twrarlıq minezde azğırılmaytın aqıldı, ardı saqtarlıq beriktigi, qayratı bar bolsın! Bwl beriktik bir aqıl, ar üşin bolsın!

1895

OTIZ ÜŞİNŞİ SÖZ

Egerde mal kerek bolsa, qolöner üyrenbek kerek. Mal jwtaydı, öner jwtamaydı. Aldau qospay adal eñbegin satqan qolönerli - qazaqtıñ äuliesi sol. Biraq qwday tağala qolına az-maz öner bergen qazaqtardıñ keselderi boladı.

Äueli — bwl isimdi ol isimnen asırayın dep, artıq ismerler izdep jürip, körip, biraz istes bolıp, öner arttırayın dep, tüzden öner izdemeydi. Osı qolındağı az-mwzına maqtanıp, osı da boladı dep, bayağı qazaqtıñ talapsızdığına tartıp, jatıp aladı.

Ekinşi - erinbey istey beru kerek qoy. Bir-eki qara tapsa, malğa böge qalğan kisimsip, «mağan mal joq pa?» degendey qılıp, erinşektik, saldau-salğırttıqqa, kerbezdikke salınadı.

Üşinşi - «darqansıñ ğoy, önerlisiñ ğoy, şırağım», nemese «ağeke, neñ ketedi, osı ğanamdı istep ber!» degende «mağan da bireu jalınarlıqqa jetken ekenmin» dep maqtanıp ketip, paydasız aldauğa, qu tilge aldanıp, öziniñ uaqıtın ötkizedi. Jäne anağan dünieniñ qızığı aldaudı bilgen degizip, köñilin de maqtandırıp ketedi.

Törtinşi - tamırşıldau keledi. Bağanağı aldamşı şaytan tamır bolalıq dep, bir bolımsız närseni bergen bolıp, artınan üytemin-büytemin, qarıq qılamın degenge mäz bolıp, tamırım, dosım dese, men de kerektiniñ biri bolıp qalıppın ğoy dep, jäne jasınan is istep, üyden şıqpağandıq qılıp, joq-barğa tırısıp, aldağandı bilmey, dereu onıñ jetpegenin jetkizemin dep, tipti jetpese özinen qosıp, qılıp ber degeniniñ bärin qılıp berip, küni ötip, eñbek qılar uaqıtınan ayrılıp, «joğarı şıqqa» qarıq bolıp, tamaq, kiim, borış esinen şığıp ketip, endi olar qısqan küni bireudiñ malın bwldap qarızğa aladı. Onı qılıp bereyin, mwnı qılıp bereyin dep, sonımenen tabıs qwralmay, borışı asıp, dauğa aynalıp, adamşılıqtan ayrılıp, qor bolıp ketedi. Osı nesi eken. Qazaqtıñ balasınıñ özi aldağış bola twrıp jäne özi bireuge aldatqış bolatwğını qalay?

1895

OTIZ TÖRTİNŞİ SÖZ

Jwrttıñ bäri biledi öletwğının jäne ölim ünemi qartaytıp kelmeytwğının, bir alğandı qata jibermeytwğının. Qazaq osığan da, amal joq, nanadı, anıq öz oyına, aqılına teksertip nanbaydı. Jäne hämmanı jaratqan qwday bar, ahirette swrau aladı, jamandıqqa jazğıradı, jaqsılıqqa jarılğaydı, jazğıruı da, jarılğauı da pende isine wqsamaydı, begirek esepsiz qinauı da bar, begirek esepsiz jetistirui de bar dep - bärine sendik deydi. Joq, onısına men senbeymin? Olar sendim dese de, anıq sengen kisige uayım oylap ne kerek? Osı ekeuine layıqtı jaqsılıqtı özderi de izdep taba beredi. Egerde osı ekeuine bwldır senip otırsa, endi nege sendire alamız? Onı qaytip tüzete alamız? Olardı mwsılman dep, qalayşa imanı bar ğoy deymiz?

Kimde-kim ahirette de, düniede de qor bolmaymın dese, bilmek kerek: eş adamnıñ köñilinde eki quanış birdey bolmaydı, eki ıntıq qwmarlıq birdey bolmaydı, eki qorqınış, eki qayğı - olar da birdey bolmaydı. Mwnday eki närseni birdey boladı dep aytuğa mümkin emes. Olay bolğanda, qay adamnıñ köñilinde dünie qayğısı, dünie quanışı ahiret qayğısınan, ahiret quanışınan artıq bolsa - mwsılman emes. Endi oylap qaray ber, bizdiñ qazaq ta mwsılman eken! Egerde eki närse kez bolsa, biri ahiretke kerekti, biri osı düniede kerekti, birin alsa, biri timeytwğın bolsa, sonda bireu ahiretke kerektini almay, ekinşi bir kez kelgende alarmın dep, joq, eger kez bolmaytwğın bolsa, keñ qwday özi keñşilikpenen keşiredi dağı, mına kezi kelip twrğanda mwnı jiberip bolmas dep, düniege kerektini alsa, endi ol kisi janın berse ahiretti düniege satqanım joq dep, nanuğa bola ma?

Adam balasına adam balasınıñ bäri - dos. Ne üşin deseñ, düniede jürgende tuısıñ, ösuiñ, toyuıñ, aşığuıñ, qayğıñ, qazañ, dene bitimiñ, şıqqan jeriñ, barmaq jeriñ - bäri birdey, ahiretke qaray öluiñ, körge kiruiñ, şiruiñ, körden mahşarda swraluıñ - bäri birdey, eki dünieniñ qayğısına, pälesine qaupiñ, eki dünieniñ jaqsılığına rahatıñ - bäri birdey eken. Bes kündik ömiriñ bar ma, joq pa?.. Biriñe-biriñ qonaq ekensiñ, öziñ düniege de qonaq ekensiñ, bireudiñ bilgendigine bilmestigin talastırıp, bireudiñ bağına, malına kündestik qılıp, ya körseqızarlıq qılıp, köz alartıspaq layıq pa? Tileudi qwdaydan tilemey, pendeden tilep, öz betimen eñbegimdi jandır demey, pälenşenikin äper demek - ol qwdayğa aytarlıq söz be? Qwday bireu üşin bireuge jäbir qıluına ne layığı bar? Eki auız sözdiñ basın qosarlıq ne aqılı joq, ne ğılımı joq bola twra, özimdikin jön qılamın dep, qwr «oy, täñir-ay!» dep talasa bergenniñ nesi söz? Onıñ nesi adam?

1896

OTIZ BESİNŞİ SÖZ

Mahşarğa barğanda qwday tağala qajı, molda, sopı, jomart, şeyit - solardı qatar qoyıp, swrar deydi. Düniede ğizzat üşin, sıy-qwrmet almaq üşin qajı bolğandı, molda bolğandı, sopı bolğandı, jomart bolğandı, şeyit bolğandardı bir bölek qoyar deydi. Ahiretke bola, bir ğana qwday tağalanıñ razılığın tappaq üşin bolğandardı bir bölek qoyar deydi.

Dünie üşin bolğandarğa aytar deydi: «Sender düniede qajeke, moldeke, sopeke, mırzeke, batıreke atalmaq üşin öner qılıp ediñder, ol dünieñ mwnda joq. Senderdiñ ol qızıqtı dünieñ harap bolğan, sonımen qılğan önerleriñ de bitti. Endi mwnda qwrmet almaq tügil, swrau beriñder! Mal berdim, ömir berdim, ne üşin sol maldarıñdı, ömirleriñdi, betiñe ahiretti wstap, din nietiñ düniede twrıp, jwrttı aldamaq üşin sarıp qıldıñdar?» dep.

Ana şın nietimenen ornın tauıp, bir qwdaydıñ razılığı üşin öner qılğandarğa aytar deydi: «Sender bir ğana meniñ razılığımdı izdep maldarıñdı, ömirleriñdi sarıp qılıp ediñder, men razı boldım. Sizderge layıqtı qwrmetti ornım bar, dayın, kiriñder! Häm ol razılıqtarıñnan basqa osı mahşar işinde, senderdiñ osı qılğanıña özi qılmasa da, işi erip, ıntıq bolğan dostarıñ tabılsa, şafağat qılıñdar!» - dep aytar deydi.

1896

OTIZ ALTINŞI SÖZ

Payğambarımız salallahu ğalayhi uässällämniñ hadis şarifinde aytıptı: «män lä hayahün uälä imanun lähu» dep, yağni kimniñ wyatı joq bolsa, onıñ imanı da joq degen. Bizdiñ qazaqtıñ öziniñ maqalı da bar: «wyat kimde bolsa, iman sonda» degen. Endi bwl sözden bilindi: wyat özi imannıñ bir müşesi eken. Olay bolğanda bilmek kerek, wyat özi qanday närse? Bir wyat bar - nadandıqtıñ wyatı, jas bala söz aytudan wyalğan sekildi, jaqsı adamnıñ aldına jazıqsız-aq änşeyin barıp jolığısudan wyalğan sekildi. Ne şariğatqa teris, ne aqılğa teris jazığı joq bolsa da, nadandıqtan boyın keristendirip, şeşilmegendik qılıp, wyalmas närseden wyalğan mwnday wyat şın wyalu emes - aqımaqtıq, jamandıq.

Şın wyat sonday närse, şariğatqa teris, ya aqılğa teris, ya abiwrlı boyğa teris bir is sebepti boladı. Mwnday wyat eki türli boladı. Bireui - onday qılıq öziñnen şıqpay-aq, bir böten adamnan şıqqanın körgende, sen wyalıp ketesiñ. Mwnıñ sebebi sol wyat isti qılğan adamdı esirkegendikten boladı. «YApırım-ay, mına bayğwsqa ne boladı, endi mwnıñ özi ne boladı» degendey, bir närse işten rahım sekildi bolıp kelip, öziñdi qısıp, qızartıp ketedi. Bireui sonday wyat, şariğatqa teris, ya aqılğa, ya abiwrlı boyğa teris, ya adamşılıqqa kesel qılıq, qateden yaki näpsige erip ğapıldıqtan öz boyıñnan şıqqandığınan boladı. Mwnday wyat qılıq qılğandığıñdı böten kisi bilmese de, öz aqılıñ, öz nısabıñ öziñdi sökken soñ, işten wyat kelip, öziñe jaza tarttıradı. Kirerge jer taba almay, kisi betine qaray almay, bir türli qısımğa tüsesiñ. Mwnday wyatı küşti adamdar wyqıdan, tamaqtan qalatwğını da bar, hatta özin-özi öltiretwğın kisiler de boladı. Wyat degen - adamnıñ öz boyındağı adamşılığı, ittigiñdi işiñnen öz moynıña salıp, sögis qılğan qısımnıñ atı. Ol uaqıtta tilge söz de tüspeydi, köñilge oy da tüspeydi. Köziñniñ jasın, mwrnıñnıñ suın sürtip aluğa da qolıñ timeydi, bir it bolasıñ. Köziñ kisi betine qaramaq tügil, eşnärseni körmeydi. Mwndaylıqqa jetip wyalğan adamğa ökpesi bar kisi keşpese, yaki onıñ üstine tağı ayamay örtendirip söz aytqan kisiniñ öziniñ de adamşılığı joq dese bolar.

Osı künde meniñ körgen kisilerim wyalmaq tügil, qızarmaydı da. «Ol isten men wyattı boldım dedim ğoy, endi neñ bar?» deydi. YA bolmasa «Jä, jä, oğan men-aq wyattı bolayın, sen öziñ de süytip pe ediñ?» deydi. Nemese «pälenşe de, tügenşe de tiri jür ğoy, pälen qılğan, tügen qılğan, meniki onıñ qasında nesi söz, pälendey, tügendey mänisi bar emes pe edi?» dep, wyaltamın deseñ, jap-jay otırıp dauın sabap otıradı. Osını wyalğan kisi deymiz be, wyalmağan kisi deymiz be? Wyalğan desek, hadis anau, jaqsılardan qalğan söz anau. Osınday adamnıñ imanı bar deymiz be, joq deymiz be?!

1896

OTIZ JETİNŞİ SÖZ

Adamnıñ adamşılığı isti bastağandığınan bilinedi, qalayşa bitirgendiginen emes.

Köñildegi körikti oy auızdan şıqqanda öñi qaşadı.

Hikmet sözder özimşil nadanğa aytqanda, köñil uanğanı da boladı, öşkeni de boladı.

Kisige bilimine qaray bolıstıq qıl; tatımsızğa qılğan bolıstıq özi adamdı bwzadı.

Äkesiniñ balası - adamnıñ dwşpanı.

Adamnıñ balası - bauırıñ.

Er artıq swrasa da azğa razı boladı.

Ez az swrar, artıltıp berseñ de razı bolmas.

Öziñ üşin eñbek qılsañ, özi üşin ottağan hayuannıñ biri bolasıñ; adamdıqtıñ qarızı üşin eñbek qılsañ, allanıñ süygen qwlınıñ biri bolasıñ.

Sokratqa u işkizgen, Ioanna Arkti otqa örtegen, Ğaysanı darğa asqan, payğambarımızdı tüyeniñ jemtigine kömgen kim? Ol – köp, endeşe köpte aqıl joq. Ebin tap ta, jönge sal.

Adam  balasın zaman ösiredi, kimde-kim jaman bolsa, onıñ zamandasınıñ bäri vinovat.

Men eger zakon quatı qolımda bar kisi bolsam, adam minezin tüzep bolmaydı degen kisiniñ tilin keser edim.

Düniede jalğız qalğan adam – adamnıñ ölgeni. Qapaşılıqtıñ bäri sonıñ basında. Düniede bar jaman da köpte, biraq qızıq ta, ermek te köpte. Bastapqığa kim şıdaydı? Soñğığa kim azbaydı?

Jamandıqtı kim körmeydi? Ümitin üzbek – qayratsızdıq. Düniede eşnärsede bayan joq ekeni ras, jamandıq ta qaydan bayandap qaladı deysiñ? Qarı qalıñ, qattı qıstıñ artınan kögi mol jaqsı jaz kelmeuşi me edi?

Aşulı adamnıñ sözi az bolsa, ıza, quatı artında bolğanı.

Quanbaqtıq pen baq – mastıqtıñ ülkeni, mıñnan bir kisi-aq k...n aşpaytwğın aqılı boyında qaladı.

Eger isim önsin deseñ, retin tap

Biik mansap - biik jartas

Erinbey eñbektep jılan da şığadı,
Ekpindep wşıp qıran da şığadı;
Jikşil el jetpey maqtaydı,
Jelökpeler şın dep oylaydı.

Dünie - ülken köl,
Zaman - soqqan jel,

Aldıñğı tolqın - ağalar,

Artqı tolqın - iniler,

Kezekpenen öliner,

Bayağıday köriner.

Baqpen asqan patşadan
Mimen asqan qara artıq;
Saqalın satqan käriden
Eñbegin satqan bala artıq.

Toq tilenşi - adam saytanı,
Hareketsiz - sopı montanı.

Jaman dos - köleñke:
Basıñdı kün şalsa,
Qaşıp qwtıla almaysıñ;
Basıñdı bwlt alsa,
İzdep taba almaysıñ.

Dosı joqpen sırlas,
Dosı köppen sıylas;
Qayğısızdan saq bol,
Qayğılığa jaq bol.

Qayratsız aşu - twl,
Twrlausız ğaşıq - twl,
Şäkirtsiz ğalım - twl.

Bağıñ öskenşe tileuiñdi el de tileydi, öziñ de tileysiñ, bağıñ ösken soñ - öziñ ğana tileysiñ

1896

OTIZ SEGİZİNŞİ SÖZ

Ey, jüregimniñ quatı, perzentlerim! Sizderge adam wğılınıñ minezderi turalı biraz söz jazıp yadkar qaldırayın. Iqılaspenen oqıp, wğıp alıñızdar, onıñ üşin mahabbatıñ töleui - mahabbat. Äueli adamnıñ adamdığı aqıl, ğılım degen närselermenen. Mwnıñ tabılmaqtığına sebepter - äueli hauas sälim häm tän saulıq. Bwlar tuısınan boladı, qalmıs özgeleriniñ bäri jaqsı ata, jaqsı ana, jaqsı qwrbı, jaqsı wstazdan boladı. Talap, wğım mahabbattan şığadı. Ğılım-bilimge mahabbattandırmaq älgi aytılğan üşeuinen boladı. Ğılım-bilimdi äueli bastan bala özi izdenip tappaydı. Basında zorlıqpenen yaki aldaumenen üyir qılu kerek, üyrene kele özi izdegendey bolğanşa. Qaşan bir bala ğılım, bilimdi mahabbatpenen kökserlik bolsa, sonda ğana onıñ atı adam boladı. Sonan soñ ğana alla tağalanı tanımaqtıq, özin tanımaqtıq, dünieni tanımaqtıq, öz adamdığın bwzbay ğana jälib mänfağat däfğı mwzarratlarnı ayırmaqlıq sekildi ğılım-bilimdi üyrense, biler dep ümit qılmaqqa boladı. Bolmasa joq, eñ bolmasa şala. Onıñ üşin köbinese balalardı jasında ata-anaları qiyanatşılıqqa salındırıp aladı, soñınan mollağa bergen boladı, ya ol balaları özderi barğan boladı - eşbir bähra bolmaydı.

Ol qiyanatşıl balaları talapqa da, ğılımğa da, wstazğa da, hattä iman iğtiqadqa da qiyanatpenen boladı. Bwl qiyanatşılar - jarım adam, jarım molla, jarım mwsılman. Olardıñ adamdığınıñ kämälät tappağı - qiınnıñ qiını. Sebebi alla tağala ezi - haqiqat, rastıqtıñ jolı. Qiyanat - haqiqat pen rastıqtıñ dwşpanı. Dwşpanı arqılı şaqırtqanğa dos kele me? Köñilde özge mahabbat twrğanda, haqlıqtı tappaydı. Adamnıñ ğılımı, bilimi haqiqatqa, rastıqqa qwmar bolıp, ärnärseniñ tübin, hikmetin bilmekke ıntıqtıqpenen tabıladı. Ol - allanıñ ğılımı emes, hämmanı biletwğın ğılımğa ıntıqtıq, özi de adamğa özindik ğılım beredi. Onıñ üşin ol allanıñ özine ğaşıqtıq. Ğılım - allanıñ bir sipatı, ol - haqiqat, oğan ğaşıqtıq özi de haqlıq häm adamdıq dür. Bolmasa mal tappaq, maqtan tappaq, ğizzat-qwrmet tappaq sekildi närselerdiñ mahabbatımen  ğılım-bilimniñ haqiqatı tabılmaydı.

Mal, maqtan, ğizzat-qwrmet adamdı özi izdep tapsa, adamdıqtı bwzbaydı häm körik boladı. Egerde adam özi olarğa tabınıp izdese, tapsa da, tappasa da adamdığı joğaladı. Endi haqiqat süyip, şındı bilmek qwmarıñ bar bolsa, adamdıqqa layıqtı ıqılastı qwlağıñdı qoy. Äueli din islamnıñ jolındağı pendeler imannıñ haqiqatı ne söz ekenin bilsin. Iman degenimiz bir ğana inanmaqtıq emes, sen alla tağalanıñ birligine, uä qwrannıñ onıñ sözi ekendigine, uä payğambarımız Mwhammed Mwstafa salallahu ğalayhi uässälläm onıñ tarapınan elşi ekendigine inandıñ. Jä, ne bitti? Sen alla tağalağa alla tağala üşin iman keltiremisiñ ya öziñ üşin iman keltiremisiñ? Sen iman keltirmeseñ de, alla tağalağa keler eşbir kemşilik joq edi. Öziñ üşin iman keltirseñ, jä inandıñ. Ol inanmaqtığıñ qwr ğana inanmaqtıqpen qalsa, sağan payda bermeydi. Onıñ üşin sen öziñ inanmaqtığıñnan payda ala almadıñ, paydalanamın deseñ, payda beredi, kämil iman boladı. Paydanı qalayşa aludı bilmek kerek. Siz «Ämäntu billahi kämahuä bi äsmayhi uasifatihi» dediñiz. Ol esim allalar hämma ol alla tağalanıñ fiğıl ğazimläriniñ attarı, olardıñ mağınasın bil häm segiz sifat zatiyaları ne degen söz, kämil üyren. Öziñdi onıñ qwlı bilip, öziñe muslim at qoyıp, täslim bolğanıña rast bolasıñ da. Öz piğıldarıñdı soğan öz haliñşe wqsatudı şart qıl. Alla tağalağa wqsay alam ba dep, nadandıqpen ol sözden jiirkenbe, wqsamaq - däl birdeylik dağuasımenen emes, sonıñ soñında bolmaq. Onıñ üşin alla tağalanıñ sipattarı: Hayat, Ğılım, Qwdiret, Basar, Sämiğ, Irada, Kälam, Täkin. Bwl segizinen alla tağaladağıday kämälat-ğazamat birlän bolmasa da, pendesinde de ärbirinen öz halinşe bar qılıp jaratıptı. Jä, biz özimizdiñ boyımızdağı segiz zärrä attas sipatımızdı ol alla tağalanıñ segiz wlığ sipatınan bas bwrğızıp, özge jolğa salmaqpenen bizdiñ atımız muslim bola ala ma? Bolmasa kerek. Jä, ol segiz sipatına sipatımızdı häm ol attarı birlän ağlamlanğan fiğıl qwdağa fiğlımızdı ertpek nemenen tabıladı, qalayşa tabıladı, onı bilmek kerek. Ol - alla tağalanıñ zatı, eşbir sipatqa mwqtaj emes, bizdiñ aqılımız mwqtaj, joğarğı jazılmış sipattar birlän tağriflap tanımaqqa kerek. Egerde ol sipattar birlän tağriflamasaq, bizge mağrifatulla qiın boladı. Biz alla tağalanı öziniñ bilingeni qadar ğana bilemiz, bolmasa tügel bilmekke mümkin emes. Zatı tügil, hikmetine eşbir hakim aqıl eristire almadı. Alla tağala - ölşeusiz, bizdiñ aqılımız - ölşeuli. Ölşeulimen ölşeusizdi biluge bolmaydı. Biz alla tağala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te - aqılımızğa wğımnıñ bir tiyanağı üşin aytılğan söz. Bolmasa ol «bir» demeklik te alla tağalağa layıqtı kelmeydi. Onıñ üşin mümkinattıñ işinde ne närseniñ ujudi bar bolsa, ol birlikten qwtılmaydı. Ärbir hadiske aytılatwğın bir qadimge tağrif   bolmaydı.   Ol   «bir»  degen   söz   ğalamnıñ   işinde,   ğalam   alla tağalanıñ işinde, qwday tabaraka uatağala kitaptarda segiz subutiya sipattarı birlän, uä toqsan toğız Äsmai hwsnalar birlän bildirgen. Bwlardıñ hämması alla tağalanıñ zatiya subutiya uä fiğliya sipattarı dür. Men mwnda sizderge törteuin bildiremin. Onıñ ekeui - ğılım, qwdiret. Segiz sipattan qalğan altauı - bwlarğa şarh. Ol altauınıñ biri - hayat, yağni  tirlik.

Allanı bar dedik, bir dedik, ğılım, qwdiret sipatı birlän sipattadıq. Bwl birlik, barlıq ğılım, qwdiret olula bolarlıq närseler me? Älbette, ğılım qwdireti bar boladı: hayatı - mağlwm, biri - irada, yağni qalamaq. Ğılım bar bolsa, qalamaq ta bar. Ol eş närsege hareket bermeydi. Hämmağa hareket beretwğın özi. Ol irada ğılımınıñ bir sipatı käläm, yağni söyleuşi degen, söz qaripsiz, dauıssız boluşı ma edi? Allanıñ sözi - qaripsiz, dauıssız. Endi olay bolsa, aytqanday qılıp bildiretwğın qwdireti jäne basar, sämiğ, yağni köruşi, esituşi degen. Alla tağalanıñ körmegi, estimegi, biz sekildi közbenen, qwlaqpenen emes, körgendey, estigendey biletwğın ğılımnıñ bir sipatı. Biri - täkuin, yağni barlıqqa keltiruşi degen söz. Eger barlıqqa keltirmegi bir öz aldına sipat bolsa, alla tağalanıñ sipatı özindey qadim, häm äzali häm ädäbi boladı da, hämişä barlıqqa keltiruden bosanbasa, bir sipatı bir sipatınan ülken ya kişi boluğa jaramaydı. Olay bolğanda ğılım, qwdiret sipattarı sekildi bosanbay, här uaqıt jaratuda bolsa, bir ıqtiyarsızdıq şığadı. Ol ıqtiyarsızdıq alla tağalağa layıqtı emes. Onıñ barlıqqa keltirmegi - qwdiretine ğana bir şarh. Bwl ğılım, qwdirette eşbir nihoyatsiz, ğılımında ğaflät, qwdiretinde epsizdik jäne naşarlıq joq. Saniğın swñğatına qarap bilesiz. Bwl közge körilgen, köñilge sezilgen ğalamdı qanday hikmetpenen jarastırıp, qanday qwdiretpenen ornalastırğan, eşbir adam balasınıñ aqılı jetpeydi. Biraq pendesinde aqıl - hükimşi, qayrat, quat - qızmet qıluşı edi. Soğan qarap oylaysıñ: alla tağalanıñ sipatında solay bolmaqqa tiis. Biraq äuelde aytqanımız: ğılım, qwdiret - bizdiñ wğuımızğa ğana eki hisap bolmasa, bir-aq ğılımdı qwdiret boluğa tiis. Olay bolmasa sipattar öz ortalarında biri täbiğ, biri matbuğ boladı ğoy. Bwl bolsa, tarif rabbığa jaraspaydı. Segiz sipat qılıp jäne ol sipattar «Lağairu uälä huä» bolıp, bwlay aytuda, bwlardan bir öz aldına jamağat yaki jamiğat şığıp ketedi. Bwl bolsa kelispeydi. Egerde sipattardı ärbirin basqa-basqa degende, köp närseden jiılıp, ittifaqpenen qwday bolğan boladı. Bwlay deu batıl, bir ğana qwdiret pendede bolğan quat; qwdiret ğılım aqıldan basqa bolatwğın, alla tağalada bolğan qwdiret - ğılım häm rahmet. Ol – rahmet sipatı, segiz sipattıñ işinde jazılmasa da, alla tağalanıñ Rahman, Rahim, Ğafur, Uadud, Hafiz, Sättar, Razzaq, Nafiğ, Uäkil, Latif degen esimderine binahi bir wlığ sipatınan hissaptauğa jaraydı. Bwl sözime naqliya dälelim - joğarıdağı jazılğan alla tağalanıñ esimderi. Ğaqliya dälelim qwday tağala bwl ğalamdı aqıl jetpeytin kelisimmen jaratqan, onan basqa, birinen bir payda alatwğın qılıp jaratıptı. Jansız jaratqandarınan payda alatwğın jan iesi hayuandardı jaratıp, jandı hayuandardan paydalanatwğın aqıldı insandı  jaratıptı.

Hayuandardı asıraytwğın jansızdardı eti auırmaytın qılıp, jan iesi hayuandardı aqıl iesi adam balası asıraytın qılıp, häm olardan mahşarda swrau bermeytwğın qılıp, bwlardıñ hämmasınan payda alarlıq aqıl iesi qılıp jaratqan. Adam balasınan mahşarda swrau alatwğın qılıp jaratqandığında häm ğadalät häm mahabbat bar. Adam balasın qwrt, qws, özge hayuandar sekildi tamaqtı öz basımen alğızbay, ıñğaylı eki qoldı basqa qızmet ettirip, auzına qolı as bergende, ne işip, ne jegenin bilmey qalmasın dep, iisin alıp läzzattanğanday qılıp, auız üstine mwrındı qoyıp, onıñ üstinen tazalığın bayqarlıq eki köz berip, ol közderge näzikten, zarardan qorğap twrarlıq qabaq berip, ol qabaqtardı aşıp-jauıp twrğanda qajalmasın dep kirpik jasap, mañday teri tura közge aqpasın dep, qağa beruge qas berip, onıñ jüzine körik qılıp, biriniñ qolınan kelmestey isti köptesip bitirmekke, bireui oyın bireuine wqtırarlıq tiline söz berip jaratpaqtığı mahabbat emes pe? Kim öziñe mahabbat qılsa, sen de oğan mahabbat qılmağıñ qarız emes pe? Aqıl közimen qara: kün qızdırıp, teñizden bwlt şığaradı eken, ol bwlttardan jañbır jauıp, jer jüzinde neşe türli dänderdi ösirip, jemisterdi öndirip, közge körik, köñilge rahat gül-bäyşeşekterdi, ağaş-japıraqtardı, qant qamıstarın öndirip, neşe türli näbatättärdi östirip, hayuandardı saqtatıp, bwlaqtar ağızıp, özen bolıp, özender ağıp dariya bolıp, hayuandarğa, qwsqa, malğa susın, balıqtarğa orın bolıp jatır eken. Jer maqtasın, kendirin, jemisin, kenin, gülder gülin, qwstar jünin, etin, jwmırtqasın; hayuandar etin, sütin, küşin, körkin, terisin; sular balığın, balıqtar ikrasın, hatta ara balın, balauızın, qwrt jibegin - hämması adam balasınıñ paydasına jasalıp, eşbirinde bwl meniki derlik bir närse joq, bäri - adam balasına tausılmas azıq.

Million hikmet birlän jasalğan maşina, fabrik adam balasınıñ rahatı, paydası üşin jasalsa, bwl jasauşı mahabbat birlän adam balasın süygendigi emes pe? Kim seni süyse, onı süymektik qarız emes pe? Adam balası qanağatsızdıqpenen bwl hayuandardıñ twqımın qwrtıp, aldıñğılar artqılarğa jäbir qılmasın dep, maldı adam balasınıñ öziniñ qızğanışına qorğalatıp, özge hayuandardı birin wşqır qanatına, birin küşti quatına, birin jüyrik ayağına süyentip, birin biik jartasqa, birin tereñ twñğiıqqa, qalıñ ormanğa qorğalatıp, häm ärbirin ösip-önbekke qwmar qılıp, jas küninde, kişkene uaqıtında şafğat, sähärimenen bastarın baylap, qamqor qılıp qoymaqtığı - adam balasına ösip-önip, teñdik alsın emes, bälki, adam balasınıñ üzilmes näsiline tausılmas azıq bolsın degendik. Jä, bwl hikmetteriniñ hämmasın häm marhamat, häm ğadalät zahir twr eken. Biz ortamızda bwl marhamat, ğadalätti imannıñ şartınan hisap qılmaymız, onıñ üşin muslim bolğanda, alla tağalağa täslim bolıp, onıñ jolında bolmaq edik, bolğanımız qaysı? Bwl eki ay men künnen artıq mağwlım twrğan joq pa? Fiğılı qwdanıñ eşbirin de qarar qılmaymız, özgelerde bolğanın jek körmeymiz, özimiz twtpaymız, bwl qiyanatşılıq emes pe? Qiyanatşılıqqa bir qarar twrğan adam - ya mwsılman emes, eñ bolmasa şala mwsılman. Alla tabaraka uatağalanıñ pendelerine salğan jolı qaysı? Onı köbi bilmeydi. «Täfakkaru fiğla illahi» degen hadis şariftiñ «innalahu yuhibbul muqsitin» degen ayattarğa eşkimniñ ıqılası, köñili menen ğılımı jetip qwptağanın körgenim joq. «Ätämurun ännäsä bilbirri uäähsänu innalahu yuhibbul mwhsin», «uälläzinä ämänu uäğämilu salihati ulayna ashabul jännäti häm fiha halidun» degen ayattar qwrannıñ işi tolğan ğamalus-salih ne ekenin bilmeymiz. «Ua ämmälzina amänu uäğamilus salikati fäyuäffihim ujurähum uallahu lä yühib-buz-zalimin» ayatına qarasañ, ğamalus-salih zalıqtıqtıñ ziddı bolar. Olay bolğanda ğadalät rafğat boluğa kimde-kimniñ ädileti joq bolsa, onıñ hayası joq, kimniñ wyatı joq bolsa, onıñ imanı joq degen, payğambarımızdıñ salallahu ğalayhi uässällämniñ hadis şarifi «män-lä hayaun lahu» degen dälel dür. Endi belgili, iman qwr inanışpenen bolmaydı, ğadalät ua rafğat birlän boladı. Ğamalus-salih ğadalätti uä marhamätti bolmaq külli tän birlän qılğan qwlşıldıqtardıñ eşbiri ğadalätti, marhamattı bermeydi. Köziñ künde köredi namaz oquşı, oraza twtuşılardıñ ne halättä ekendikterin, oğan dälel kerek emes. Bälki ğadalät barşa izgiliktiñ anası dür. Insap, wyat - bwl ğadalätten şığadı. Onıñ üşin ğadaläti adamnıñ köñiline keledi: men öz köñilimde halıq menimen, sonday-mwnday qılıqtarımen mwğamäla qılsa eken dep oylap twrıp, özim sol halıqtarmen mwğamäla qılmağandığım jaramaydı ğoy dep, sol ezi ädilet te jäne nısap ta emes pe? Ol hämma jaqsılıqtıñ bası emes pe? Jä, olay hwlıq penen sol oydı oylağan  kisi hallaqını şükirdi nege oylamasın?

Şäkirlikten ğibadattıñ bäri tuadı. Endi zinhar ğadalät, şapağattan bosanbañdar. Eger bosansañ, iman da, adamdıq ta hamması bosanadı. Allayar sofınıñ bir färdädän jüz färdä bijay degeni basıña keledi. Endi bizdiñ bastağı tağrif boyınşa qwday tağala ğılımdı, rahımdı, ğadalätti, qwdiretti edi. Sen de bwl ğılım, rahım, ğadalät üş sipatpenen sipattanbaq: ijtihatiñ şart ettiñ, mwsılman boldıñ häm tolıq insaniyatıñ bar boladı. Belgili jäuanmärtlik üş haslat birlän bolar degen, siddiq, käräm, ğaqıl - bwl üşeuinen siddiq ğadalät bolar, käräm şafağat bolar. Ğaqıl mağalwm dür, ğılımnıñ bir atı ekendigi. Bwlar är adamnıñ boyında alla tabaraka uatağala tähmin bar qılıp jaratqan. Biraq oğan räuaj berip güldendirmek, bälki, adam öz halinşe kämälatqa jetkizbek jähätinde bolmaq. Bwlar - ez ijdihadiñ birlän niet halis birlän izdenseñ ğana beriletin närseler, bolmasa joq. Bwl aytılmış üş haslättiñ ieleriniñ aldı - payğambarlar, onan soñ - äulieler, onan soñ - hakimder, eñ aqırı - kämil mwsılmandar. Bwl üş türli fiğıl qwdanıñ soñında bolmaq, özin qwl bilip, bwl fiğıldarğa ğaşıq bolıp twtpaqtı payğambarlar üyretti äulielerge, äulieler oqıdı, ğaşıq boldı. Biraq, uhraui paydasın ğana küzetti. Ğaşıqtarı sol halge jetti, dünieni, düniedegi tierlik paydasın wmıttı. Bälki, hisapqa almadı. Hakimder düniede tietin paydasın söyledi, ğibrät közimen qarağanda, ekeui de birinen-biri köp jıraq ketpeydi. Onıñ üşin ärbiriniñ söyleui, aytuı basqaşa bolsa da, alla tağalanıñ swñğatına qarap pikirlemektikti ekeui de ayttı. Pikirlenbek soñı ğibrattanbaq bolsa kerek. Bwl ğaqıl, ğılım - ekeui de özin zorğa eseptemekti, zalımdıqtı, adam özindey adamdı aldamaqtı jek köredi. Bwl ğadalät här ekeui de marhamattı, şapağattı bolmaqtıqtı aytıp bwyırdı, bwl raqım bolsa kerek. Biraq meniñ oyıma keledi, bwl eki tahifa är kisi özderine bir türli näpsisin fida qıluşılar dep. YAğni, pendeliktiñ kämälatı äulielikpen bolatwğın bolsa, külli adam tärki dünie bolıp hu dep tariqatqa kirse, dünie oyran bolsa kerek. Bwlay bolğanda maldı kim bağadı, dwşpandı kim toqtatadı, kiimdi kim toqidı, astıqtı kim egedi, düniedegi allanıñ pendeleri üşin jaratqan qazınaların kim izdeydi? Härami, makruhi bılay twrsın, qwday tağalanıñ quatımenen, ijtihad aqılıñmenen tauıp, rahatın körmegine bola jaratqan, bergen niğmetterine, onan körmek hwzurğa suıq közben qarap, eskerusiz tastap  ketpek aqılğa, ädepke,  ınsapqa dwrıs  pa?

Sahib niğmetke şükirşiligiñ joq bolsa, ädepsizdikpenen künäkär bolmaysıñ  ba?  Ekinşi - bwl  joldağılar  qor  bolıp,  düniede  joq bolıp ketu de haupi bar, uä käpirlerge jem bolıp ketu de, qaysıbir sabırsızı jolınan tayıp, sabırmen bir qarar twramın degeni bolıp ketseler de kerek. Egerde bwl jol jarım-jartılarına ğana aytılğan bolsa, jarım-jartı rast düniede bola ma? Ras bolsa, hämmağa birdey rast bolsın, alalağan rast bola ma, häm ğadalät bola ma? Olay bolğanda, ol jwrtta ğwmır joq bolsa kerek. Ğwmır özi - haqiqat. Qay jerde ğwmır joq bolsa, onda kämälat joq. Biraq äulielerdiñ de bäri birdey tärki dünie emes edi, ğaşärän - mübäşärädan qaziret Ğosman, Ğabdurahman bin Ğauf ua Sağid bin Äbudqas üşeui de ülken baylar edi. Bwl tärki dünielik: ya dünie läzzatına aldanıp ijtihadım şala qaladı dep, boyına senbegendik; ya hirs dünielikten qauımnıñ köñilin suıtpaq üşin, renjuge sabır etip, özin fida qılıp, men janımmen wrıs qılğanda, halıq eñ bolmasa näpsisimen wrıs qılıp, häua häuastan ärbir arzu näpsiden suınıp, ğadalät, marhamat, mahabbatına bir qarar bolar ma eken degen ümitpenen bolsa kerek. Olay bolğanda o da jwrtqa qılğan artıq mahabbattan hisap. Biraq bwl jol - bek şetin, bek näzik jol. Bwl jolda riyasız, jeñildiksiz bir qarar twrıp izdegen ğana kisi istiñ kämälatına jetpek. Bwl zamanda nadir, bwğan ğılımnıñ da zorı, siddiq, qayrattıñ da zorı, mahabbattıñ hallaqna da, ua halıq ğalamğa da bek zorı tabılmaq kerek. Bwlardıñ jiılmağı - qiınnıñ qiını, bälki, fitnä bolar.

Basına häm bir özine özgeşelik bermek - adam wlın bir bwzatın is. Ärbir nadannıñ bir tariqatqa kirdik dep jürgeni biz bwzıldıq degenimenen bir boladı. Hakim, ğalım asılda bir söz, biraq Ğarafta basqalar dür. Düniede ğılım zahiri bar, olar aytılmıştardı jazılmıştar, onı naqliya dep te aytadı. Bwl nakliyağa jüyrikter ğalım atanadı. Qwday täbäraka ua tağala eşbir närseni sebepsiz jaratpağan, mwnı izerlep täffakkaru fi äla-illahi degen hadiske binaän bwl sünğati qwdadan izerlep, qwmar bolıp ğibratlanuşılarğa tıyu joq, bälki, swnğatınan sebebin bilmekke qwmarlıqtan saniğ ğaşıqtıq şığadı. Qwday täbärakanıñ zatına pendesiniñ aqılı jetpese, däl sonday ğaşıqpın demek te orınsız. Ğaşıq-mağşwğlıqqa halik birlän mahlwq ortası munäsibätsiz, alla tağalanıñ pendesin mahabbat ua marhamat birlän jaratqanın bilip, mahabbatına mahabbatpenen ğana eljiremekti qwdağa ğaşıq boldı deymiz. Olay bolğanda hikmet qwdağa pende öz aqılı jeterlik qadirin ğana bilsem degen ärbir istiñ sebebin izdeuşilerge hakim at qoydı. Bwlar haq birlän batıldı ayırmaqqa, sebepterin bilmekke tırısqandarımenen hämması adam balasınıñ paydası üşin, oyın-külki tügil, düniedegi bükil läzzat bwlarğa ekinşi märtabada qalıp, bir ğana haqtı tappaq, ärbir närseniñ sebebin  tappaqpenen  läzzattanadı.

Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dünie oyran bolar edi. Fiğıl pändeniñ qazığı - osı jaqsı hakimder, är närse düniede bwlardıñ istihrajı birlän rauaj tabadı. Bwlardıñ isiniñ köbi - dünie isi, läkin osı hakimderdiñ jasağan, taratqan isteri. Äddüniya mäzrägätul-ahiret degendey, ahiretke egindik bolatın dünie sol. Ärbir ğalım - hakim emes, ärbir hakim - ğalım. Ğalımdarınıñ naqliyası birlän mwsılman iman taqlidi käsip qıladı. Hakimderdiñ ğaqliyatı birlän jetse, iman yakini boladı. Bwl hakimderden mwrat - mwsılman hakimderi, bolmasa ğayri dinniñ hakimderi - ägärşe fatlubni täjidu-ni delinse de, dünieniñ häm adam wğlı ömiriniñ sırına jetse de, dinniñ haq mağrifatına jete almağandar. Bwlardıñ köbi - imannıñ jeti şartınan, bir allanı tanımaqtan ğayri, yağni altauına kimi kümändi, kimi münkir bolıp, tahqiqlay almağandar. Eger bwlar din wstazımız emes bolsa da, dinde basşımız qwdaydıñ elşisi payğambarımızdıñ hadis şarifi, hayru n-nas män yanfagu n-nas degen. Bwl hakimder wyqı, tınıştıq, äues-qızıqtıñ bärin qoyıp, adam balasına paydalı is şığarmaqlığına, yağni elektriyanı tauıp, aspannan jaydı bwrıp alıp, dünieniñ bir şetinen qazir jauap alıp twrıp, ot pen suğa qaylasın tauıp, mıñ adam qıla almastay qızmetter istetip qoyıp twrğandığı, uahsusan adam balasınıñ aqıl-pikirin wstartıp, haq penen batıldıqtı ayırmaqtı üyretkendigi - barşası nafiğlıq bolğan soñ, bizdiñ olarğa mindetkerligimizge dau joq.

Bwl zamannıñ moldaları hakim atına dwşpan boladı. Bwları bilimsizdik, bälki, bwzıq fiğıl, äl-insan ğäddu läma jähilgä hisap. Olardıñ şäkirtteriniñ köbi biraz ğarap-parsıdan til üyrense, birli-jarım bolımsız söz bahas üyrense, soğan mäz bolıp, özine özgeşelik beremin dep äure bolıp, jwrtqa paydası timek tügil, türli-türli zararlar hasil qıladı «hay-hoy!» menen, maqtanmenen qauımdı adastırıp bitiredi. Bwlardıñ köbi änşeyin jähil tügil, jähilälär kibik talap bolsa, qayda haq sözder kelse, qazir nısapqa qaytsın häm ğibrattansın. Ras sözge or qazıp, tor jasamaq ne degen nısap, qwr özimşildik häm är özimşildik - adam balasın bwzatın fiğıl. Rastıñ bir atı - haq, haqtıñ bir atı - alla, bwğan qarsı qarulasqanşa, mwnı wğıp, ğadalätpen täpteşteuge kerek. Mwnday fiğıldardan küpir qaupi de bar. Jäne payğambarımız salallahu ğalayhi uässälläm «aqır zamanda bir jıldıq bir kün bolar» degende sahaba-i kärämlar «bwl bir jıldıq bir künde namaz neşeu bolar» dep swrağanda: onıñ patuasın   sol  zamannıñ  ğalımdarı   biler  degen  sözinen   ğibratlanıp  qarasañ, zamana özgeruimen qağidalar özgerilmegin bildirgeni mağlwm boladı. Bwl kündegi tähsilğulum eski medreseler ğwrpında bolıp, bwl zamanğa paydası joq boldı. Soğan qaray Ğwsmaniyada mektep harbiya, mektep ruşdiyalar salınıp, jaña nizamğa aynalğan. Mwndağılar wzaq jıldar ömir ötkizip, ğılımdı paydasız wzaq bahastar birlän künin ötkizip, mağişat düniede nadan bir essiz adam bolıp şığadı da, eşbir hareketke layıqtı joq bolğan soñ, adam aulauğa, adam aldauğa salınadı.  Köbinese mwnday essizderdiñ nasihatı da tasirsiz boladı.

Dünieniñ mäğmurlığı bir türli aqılğa nwr berip twratwğın närse. Joqşılıqtıñ adamdı hayuandandırıp jiberetini de boladı. Bälki, dünieniñ ğılımın bilmey qalmaqtıq — bir ülken zararlı nadandıq, ol qwranda sögilgen; düniede kimde-kim özine özgeşelik bermek qasadı birlän malğa mahabbatın audarğan dünie bolmasa, ihsanda qolım qısqa bolmasın dep häm özim bireuge tamğılı bolmayın dep, malğa mahabbatın audarmay, izgilikke bola halal käsip birlän tapqan  dünie  emes.

Biz ğılımdı satıp, mal izdemek emespiz. Mal birlän ğılım käsip qılmaqpız. Öner - özi de mal, önerdi üyrenbek - özi de ihsan. Biraq ol öner ğadalättan şıqpasın, şarğığa muafih bolsın. Adamğa hälinşe ihsandı bolmaq - qarız is. Biraq özgelerdiñ ihsanına süyenbek dwrıs emes. Mollalar twra twrsın, hususan bwl zamannıñ işandarına bek saq bolıñdar. Olar - fitnä ğalım, bwlardan zalaldan basqa eşnärse şıqpaydı. Özderi hükim şariğattı taza bilmeydi, köbi nadan boladı. Onan asıp özin-özi ähil tariqat bilip jäne bireudi jetkizbek dağuasın qıladı. Bwl is olardıñ sıbağası emes, bwlardıñ jetkizbegi mwhal, bwlar adam azdıruşılar, hattä dinge de zalaldı. Bwlardıñ süygeni - nadandar, söylegeni - jalğan, dälelderi - tasbığı menen şalmaları, onan basqa eşnärse  joq.

Endi biliñizder, ey, perzentter! Qwday tağalanıñ jolı degen jol alla tağalanıñ özindey nihayatsız boladı. Onıñ nihayatına eşkim jetpeydi. Biraq sol jolğa jürudi özine şart qılıp kim qadam bastı, ol taza mwsılman, tolıq adam delinedi. Düniede tüpki maqsatıñ öz paydañ bolsa - öziñ nihayatlısıñ, ol jol qwdaydıñ jolı emes. Ğalamnan jiılsın, mağan qwyılsın, otırğan ornıma ağıp kele bersin degen ol ne degen nısap? Ne türli bolsa da, ya dünieñnen, ya aqılıñnan, ya malıñnan ğadalät, şapağat sekildi bireulerge jaqsılıq tigizbek maqsatıñ bolsa, ol jol - qwdanıñ jolı. Ol nihayatsız jol, sol nihayatsız jolğa ayağıñdı berik bastıñ, nihayatsız qwdağa tağırıp   hasil   bolıp   has   ezgu   qwldarınan   bolmaq  ümit   bar,   özge jolda ne ümit bar? Keybireulerdiñ bar öneri, maqsatı kiimin tüzetpek, jüris-twrısın tüzetpek boladı da, mwnısın özine bar däulet biledi. Bwl isteriniñ bäri özin körsetpek, özin-özi bazarğa salıp, bir aqılı közindegi aqımaqtarğa «bärekeldi» degizbek. «Osınday bolar ma edik» dep bireuler talaptanar, bireuler «osınday bola almadıq» dep küyiner, mwnan ne payda şıqtı? Sırtqa qasiet bitpeydi, alla tağala qaraytwğın qalıbıña, boyamasız ıqılasıña qasiet bitedi. Bwl aynağa tabınğandardıñ aqılı qanşalıq öser deysiñ? Aqıl össe, ol tüpsiz tereñ jaqsılıq süymektikpen  öser.

Qwday tağala dünieni kämalattı şeberlikpen jaratqan häm adam balasın össin-önsin dep jaratqan. Sol ösip-önu jolındağı adamnıñ talap qılıp izdener qarızdı isiniñ aldı - äueli dos köbeytpek. Ol dosın köbeytpektiñ tabılmağı öziniñ özgelerge qolıñnan kelgeninşe dostıq maqamında bolmaq. Kimge dostığıñ bolsa, dostıq şaqıradı. Eñ ayağı eşkimge qas sağınbastıq häm özine özgeşelik beremin dep, özin tilmen ya qılıqpen artıq körsetpek maqsatınan aulaq bolmaq.

Bwl özin-özi artıq körsetpek eki türli! Äuelgisi - ärbir jamanşılıqtıñ jağasında twrıp adamnıñ adamdığın bwzatın jamanşılıqtan boyın jimaqtıq, bwl adamğa nwr boladı.

Ekinşisi - özin-özi özgeşelikpen artıq körsetpek adamdıqtıñ nwrın, gülin bwzadı.

Üşinşisi - qastıq qılmaq, qor twtpaq, kemitpek. Olar dwşpandıq şaqıradı.

Häm özi özgeşe twtatın demektiñ tübi - maqtan. Ärbir maqtan bireuden asamın degen künşildik bitiredi de, künşildik künşildikti qozğaydı. Bwl üş türli istiñ joqtığı adamnıñ köñiline tınıştıq beredi. Ärbir köñil tınıştığı  köñilge talap  saladı.

Külli adam balasın qor qılatın üş närse bar. Sonan qaşpaq kerek: äueli - nadandıq, ekinşisi - erinşektik, üşinşi - zalımdıq dep  bilesiñ.

Nadandıq - bilim-ğılımnıñ joqtığı, düniede eşbir närseni olarsız  bilip  bolmaydı.

Bilimsizdik hayuandıq  boladı.

Erinşektik - külli düniedegi önerdiñ dwşpanı. Talapsızdıq, jigersizdik, wyatsızdıq,  kedeylik - bäri osıdan  şığadı.

Zalımdıq - adam balasınıñ dwşpanı. Adam balasına dwşpan bolsa, adamnan  bölinedi, bir jırtqış hayuan  qisabına qosıladı.

Bwlardıñ emi, hallaqına mahabbat, halıq ğalamğa şapqat, qayrattı, twrlaulı, ğadalät isiniñ aldı-artın  bayqarlıq bilimi, ğılımı  bolsın... Ol bilim, ğılımı qwdağa mwqtädi bolsın. Ğılım äueli ğalami ğılımğa mwqtädi bolsın. YAğni qwday tağala bwl ğalamdı jarattı, erinbedi, kelisimmenen, hikmetpenen kämälattı bir jolğa salıp jasadı, sizderdiñ isiñiz de bir jaqsılıq bina qılıp, arqa süyerlik şeberlikpenen bolsın. Jäne qwday tağala ärne jarattı, bir türli paydalı hikmeti bar. Seniñ de isiñnen bir zarar şığıp ketkendey bolmay, köpke payda bolarlıq bir ümiti bar is bolsın. Bwlarsız is is emes.  Bälki, bwlarsız tağat tağat ta emes.

Belgili, qwday tağala eşbir närseni hikmetsiz jaratpadı, eşbir närsege hikmetsiz täklif qılmadı. Bäriniñ hikmeti bar, bäriniñ sebebi bar, bizdiñ ğauam bılay twrsın, ğılımğa mahabbatı barlarğa sebep, parızdardı bilmekke ijtihad läzim, sizder ärbir ğamal qılsañız izgilik dep qılasız, izgilikke bola qasd etip, niet etesiz. Niet onıñ parızınan hisap, payğambarımız salallahu ğalayhi uässällamniñ hadis şarifi «innama-l-ağmal, bin-niet» degen. Endi niet ettiñiz taharat almaqqa, namaz oqımaqqa, oraza twtpaqqa, bwl tağattardı nietiñiz zahirınan qalıpsız ğibadatqa jetpegendigi kemşilik emes pe? Sizdiñ batinıñız taza bolmağı äueli iman bolıp, bwl zahir ğibadatıñız imandı bolğan soñ ğana, parız bolğan, sizdiñ zahirıñızdağı ğibadat -batinıñızdağı imannıñ köleñkesi, häm sol imannıñ nwrlanıp twrmağına körik üşin bwyırılğan. Onıñ üşin ğwlamalar iman ekeu emes, bireu, biraq izgi tağatpenen nwrlanadı, tağat joq bolsa, küñgirttenedi, bälki, sönu haupi de bar degen. Eger nadandar ol ğibadattıñ işki sırın eskermey qılsa, sonı qılıp jürip, imanı söner degen.

Meniñ haupim bar, olar has osı ğibadat eken, qwdanıñ bizge bwyırğanı, biz osını qılsaq, mwsılmandıq kämil boladı dep oylaydı. Ol ğibadat küzetşisi edi. Jä, küzetşi küzetken närseniñ amandığın oylamay, bir ğana oyau twrmağın qasd qılsa, ol ne küzet? Küzetken närsesi qayda ketedi? Maqsat küzetilgen närseniñ amandığı, tazalığı emes pe? Ey, işarattan habarsızdar, qara! Bwl ğibadattan bir ülkeni - namaz, ol namazdan äueli taharat almaq, onan soñ namazğa şwruğ qılmaq, ol taharattıñ aldı istinja edi. Mwnı bir berik oylap twr. Ayağı eki ayaqqa mäsihpenen bituşi edi, bwlar hämması bolmasa köbi işarat edi. Istinjada k...iñizdi jua-sız, sizdiñ k...iñizdiñ eşkimge keregi joq edi. Onımen sezimdi tazalıqqa iirgendigiñdi kämil ıhlasıñdı körsetip, işimniñ saflığınıñ soñında halıq körer, sırtımdı da päk etemin häm közge körinbeytin ağzalarımdı da päk etemin, bwl päktiktiñ üstinde allağa dwğa aytamın  dep  äzirlenesiz.

Endi namazdıñ atı - salauat, dwğa mağınasında degen:

Ayaqta, moyında bolğan mäshlar - ol jumaq emes, özderi de juulı  dep  körsetken  işaratı.

Namazdan äueli qwlaq qaqtıñız - eger alla tağalanı joğarıda dep, mäkän isfat etpeseñ de, begirek sozu ädepsiz bolıp, künä dariyasına ğarıq boldım, yağni dünie äuesine ğarıq qılmay qolımnan tart, yağni  qwtılarlıq järdemderiniñ işaratı*.

Onan soñ qiyamda twrıp qol bağlamaq - qwl qoja aldında twrmaq - bwqara patşa aldında twrğannan artıq allanıñ qadirligine öziniñ ğajizdığına ıkrarınıñ beriktigin  körsetken  işaratı.

Qıbılağa qaramaq - ärine, qwday tağalağa eşbir orın mümkin emes bolsa da, ziratın parız etken orınğa jüzin qaratıp, sondağı dwğaday qabıldıqqa jaqın bolar ma eken degen işaratı.

Onan soñ qira ät, yağni surahi fatiha oqisıñ, mwnda biraq söz wzaradı. Ol fatiha süresiniñ mağınalarında köp sır bar.

Ruqüğ bas wrmaq - aldında qwda hazirge wqsas, ol da işarat.

Säjdeler - äueli jerden jaralğanına ıqırarı, ekinşisi - jäne jerge qaytpağına ıqırarı, bas kötermek jäne tirilip, swrau bermegine  ıqırarınıñ  işaratı.

Qağadat ul-ahir - dwğanıñ aqırında allağa tahiyat, odan täşähhud, odan salauat, payğambarımız sallallahu ğalayhi uässällämge aytpaq üşin eñ aqırğı sälemmenen tauısasız, yağni alla tağaladan ne tilep dwğa qıldıñız. Ol dwğa qazinası külli mwsılmandardı ortaqtastırıp, olarğa da sälämätşilik tilep  häm rahmet tilep  bitiresiz.

Jä, bwl sözden  ne  ğibrätlendik?

1896

OTIZ TOĞIZINŞI SÖZ

Ras, bwrınğı bizdiñ ata-babalarımızdıñ bwl zamandağılardan bilimi, kütimi, sıpayılığı, tazalığı tömen bolğan. Biraq bwl zamandağılardan artıq eki minezi bar eken. Endigi jwrt ata-babalarımızdıñ mindi isin bir-birlep tastap kelemiz, älgi eki ğana täuir isin birjola joğaltıp aldıq. Osı küngiler özge minezge osı örmelep ilgeri bara jatqanına qaray sol atalarımızdıñ eki ğana täuir minezin joğaltpay twrsaq, biz de el qatarına kirer edik. Sol eki minez joq bolğan soñ, älgi üyrengen önerimizdiñ bäri de adamşılıqqa wqsamaydı, şaytandıqqa tartıp baradı. Jwrttıqtan ketip bara jatqanımızdıñ bir ülken sebebi sol körinedi.

Ol eki minezi qaysı deseñ, äueli - ol zamanda el bası, top bası degen kisiler boladı eken. Köş-qondı bolsa, dau-janjaldı bolsa, bilik solarda boladı eken. Özge qara jwrt jaqsı-jaman özderiniñ şaruasımen jüre beredi eken. Ol el bası men top basıları kalay qılsa, kalay bitirse, halıqta onı sınamaq, birden birge jürgizbek bolmaydı eken. «Qoy asığın qolıña al, qolayıña jaqsa, saqa qoy», «Bas-basıña bi bolsa, manar tauğa sıymassıñ, basalqañız bar bolsa, janğan otqa küymessiñ» dep maqal aytıp, tileu qılıp, eki tizgin, bir şılbırdı berdik sağan, bergen soñ, qaytıp bwzılmaq tügil, jetpegeniñdi jetiltemin dep, jamandığın jasırıp, jaqsılığın asıramın dep tırısadı eken. Onı zor twtıp, äulie twtıp, onan soñ jaqsıları da köp azbaydı eken. Bäri öz bauırı, bäri öz malı bolğan soñ, şınımenen jetesinde joq bolmasa, solardıñ qamın jemey qaytedi?

Ekinşi minezi - namısqorlıq eken. At atalıp, aruaq şaqırılğan jerde ağayınğa ökpe, arazdıqqa qaramaydı eken, janın salısadı eken. «Özine ar twtqan jattan zar twtadı» dep, «Az arazdıqtı quğan köp paydasın ketirer» dep, «Ağayınnıñ azarı bolsa da, bezeri bolmaydı», «Altau ala bolsa, auızdağı ketedi, törteu tügel bolsa, töbedegi keledi» desip, «Jol quğan qazınağa jolığar, dau quğan pälege jolığar» desip. Käneki, endi osı eki minez qayda bar? Bwlar da arlılıq, namıstılıq, tabandılıqtan keledi. Bwlardan ayırıldıq. Endigilerdiñ dostığı - peyil emes, aldau, dwşpandığı - keyis emes, ne kündestik, ne tınış otıra almağandıq.

1897

QIRQINŞI SÖZ

Zinhar, senderden bir swrayın dep jürgen isim bar.

Osı, bizdiñ qazaqtıñ ölgen kisisinde jamanı joq, tiri kisisiniñ jamandaudan amanı joq bolatwğını qalay?

Qayratı qaytqan şal men jastıñ bäri bitim qıladı, şaldar özdi-özi köp qwrbıdan ayrılıp azayıp otırsa da, birimenen biriniñ bitim qılmaytwğını qalay?

Bir eldiñ işinde jamağayındı kisi birge tuğanday körip, işi eljirep jaqsı körip twrıp, elge kelse, äri-beriden soñ qayta qaşqanday qılatwğını qalay?

Jattıñ bir täuir kisisin körse, «jarıqtıq» dep jalbırap qalıp, maqtay qalıp, öz elinde sonan artıq adam bolsa da tanımaytwğını qalay?

Bir jolauşı alıs jerge barsa, barğan eline öz elin maqtaymın dep ötirikti sıbap-sıbap, qaytıp kelgen soñ sol barğan, körgen elin, jerin maqtap, ötirikti sıbaytwğını qalay?

Qay qazaqtı körsem de, balası jasıraq bolsa, onıñ basınan pärmene bolıp jürip, erjetken soñ suıq tartatwğını qalay?

Bireudiñ ağayını torqalı toy, topıraqtı ölimde, adaldıq berekede alısuğa tabılmay, barımta alalıq, wrlalıq dese, tabıla qoyatını qalay?

Bäygege at qossañ, atıñdı tartıspaytwğın ağayın, atıñ kelse, bäygesine ökpeleytwğını qalay?

Bayağıda bireu bireudi palen jasımda  kele jatqanda pälen jerge jetkizip salıp edi dep, sonı ölgenşe ayta jüruşi edi. Osı künde bwl jılğı bergen endigi jılğa jaramaytwğını qalay?

Baydıñ balası kedey bolsa, wrlıq qıluğa arlanbaydı, bayğa kirisuge arlanatwğını qalay?

Eki jaqsı bir elde süyisken dostığında twra alıspaydı. Keybir antwrğandardıñ tım-aq tatu bola qalatını qalay?

Bireudi dosım dep at berip jürseñ, oğan seniñ bir dwşpanıñ  kelip bir tay berse, bwzıla qalatını qalay?

Künde tilin alatwğın dostan keyde bir til ala qoyğan dwşpanğa kisiniñ öle jazdaytwğını kalay?

Köp kisi dosım jetilse eken demeydi, egerde jetilse, bağanağı  dosına bir bitimi joq dwşpan sol bolatwğını qalay?

Key jwrt aqıl aytarlıq kisini izdep taba almaydı. Qılığınıñ  qılşığın tanitwğın kisiden qaşıq jüretwğını qalay?

Bireu bireudikine kelgende üydegi malınıñ bärin de aydap kelip, öz üyine kisi barğanda bar malın dalağa aydap jiberetwğını kalay?

Tınıştıq izdep taba almay jürgen jwrt tınıştıq körse, sätke twrmay, tınıştıqtan jalığa qalatwğını qalay?

Eldi pısıq bilegeni nesi? Pısıqtıñ bäri kedey keletwğını nesi?

Toqal qatın ör keletwğını nesi? Keseldi kisi er keletwğını nesi? Kedey kisiniñ ker keletwğını nesi?

Näpsisin tıyıp, boyın toqtatqan kisiniñ jaman atanıp, näpsisi bilep, maqtanğa erip, päle şığarğan kisi mıqtı atanatwğını nesi?

Qazaqtıñ şın sözge nanbay, qwlaq ta qoymay, tıñdauğa qolı da timey, päleli sözge, ötirikke süttey wyıp, bar şaruası suday aqsa da, sonı äbden estip wqpay tınbaytwğını qalay?

1897

QIRIQ BİRİNŞİ SÖZ

Qazaqqa aqıl berem, tüzeymin dep qam jegen adamğa eki närse kerek.

Äueli - bek zor ökimet, jarlıq qolında bar kisi kerek. Ülkenderin qorqıtıp, jas balaların eriksiz qoldarınan alıp, medreselerge berip, birin ol jol, birin bwl jolğa salu kerek, düniede köp esepsiz ğılımnıñ joldarı bar, ärbir jolda üyretuşilerge berip sen bwl joldı üyren, sen ol joldı üyren dep jolğa salıp, mwndağı halıqqa şığının töletip jiberse, hätta qızdardı da eñ bolmasa mwsılman ğılımına jiberse, jaqsı din tanırlıq qılıp üyretse, sonda sol jastar jetip, bwl ataları qartayıp sözden qalğanda tüzelse bolar edi.

Ekinşi - ol adam esepsiz bay bolarğa kerek. Ataların paralap, balaların alıp, bastapqı aytqanday jolğa salıp, tağlım berse, sonda tüzeler edi.

Endi mwnday halıqtı eriksiz qorqıtıp köndirerlik küş-quat eşkimge bitpeydi. Ol balanı qazaqtıñ bärin paralap köndirerlik däulet bir kisige bituge mümkin de emes.

Qazaqtı ya qorqıtpay, ya paralamay, aqılmenen ne jırlap, ne sırlap aytqanmenen eşnärsege köndiru mümkin de emes. Etinen ötken, süyegine jetken, atadan miras alğan, ananıñ sütimenen bitken nadandıq äldeqaşan adamşılıqtan ketirgen. Özderiniñ ırbañı bar ma, pış-pışı bar ma, guildegi bar ma, dürildegi bar ma - sonısınan düniede eşbir qızıqtı närse bar dep oylamaydı, oylasa da bwrıla almaydı, eger söz aytsañ, tügel tıñdap twra almaydı, ne köñili, ne közi alañdap otıradı. Endi ne qıldıq, ne boldıq!

1897

QIRIQ EKİNŞİ SÖZ

Qazaqtıñ jamanşılıqqa üyir bola beretwğınınıñ bir sebebi - jwmısınıñ joqtığı. Eger egin salsa, ya saudağa salınsa, qolı tier me edi? Ol auıldan bwl auılğa, bireuden bir jılqınıñ mayın swrap minip, tamaq asırap, bolmasa söz añdıp, qulıq, swmdıqpenen adam azdırmaq üşin, yaki azğıruşılardıñ keñesine kirmek üşin, paydasız, jwmıssız qañğırıp jüruge qwmar. Dünielik kerek bolsa, adal eñbekke salınıp alğan kisi onday jüristi ittey qorlıq körmey me? Öziniñ käsibin tastap, kezegendikke salına ma? Maldılar malın öñkey malşılarğa, bala-şağağa tapsırıp, qoldağı qwday bergen azdı-köpti däuleti qızıqsız körinip, onıñ wrı-börige jem bolıp, qarğa-jarğa wşırauına şıdaydı. Pış-pış keñesten qalıp, bir auılğa barıp, qulıq, swmdıq jasap jürip, tegin tamaq jep, ırjıñdasudı qısıratuğa şıdamaydı. Ne üşin deseñ, halıqqa ädet jol bolğan soñ, şaruağa pısıq, mal bağuğa, mal tabuğa pısıq ol önerli kisige qosılmaydı, ya özi päle şığaruğa pısıq, ya sondaylardıñ sözin «estigenim», «bilgenim» dep elge jayıp jürip, ırbañdauğa pısıq önerlilerge qosılğanday körinedi.

Sol üşin osı küngi qazaqtıñ iske jaraymın degeni öziniñ azdı-köptisin bireuge qosa salıp, «köre jür, közdey jür» dep basın bosatıp alıp, söz añdıp, tamaq añdıp, el kezuge salınadı.

Bwl kündegige baylıq ta maqtan emes, aqıl, abwyır da maqtan emes, arız bere bilu, alday bilu - maqtan. Bwl ekeui qolınan kelgen kisi salt attı, sabau qamşılı kedey de bolsa, az da bolsa ornı törde, maylı atqa, maylı etke qolı jetedi. Jelökpeleu, maqtanşaq baylardı: «siz aytsañız, otqa tüsuge barmın» dep jeldendirip alıp, şaruasın qılmay-aq, malın baqpay-aq, sodan alıp kiimin büteytip kiip, täuir atın minip alıp, qatarlı bir qwrmetke jetip jüre beredi.

Ol bay öz tınıştığın da bilmeydi, bos şığındanğanın da eskermeydi. Bir kisimen söylesse, «mwnı qaytemiz?» - dep bağanağı antwrğanmen aqıldasadı. Ol siırdıñ jorğası sekildenip, qarayğanda jalğız özim bolsam eken deytwğın nietimen jäne de aqıldasar dosı köbeyse, qadirim ketip qaladı dep oylap: «Oy, täñir-ay, sonı bilmey twrsız ba? Ol ana qulıq qoy, bwl mına qulıq qoy» dep, «oğan büydey salsañ bolmay ma?» dep bar oñbağan jauaptı üyretip, amalşılıqtıñ jolın üyretem dep, ol baydıñ özin kisige senbeytwğın qıladı. Jäne baydıñ özine de adam senbeytwğın boladı. Baydıñ öz jauabı, öz minezi oñbay twrğan soñ, bağanağı kisi bwzılsa, älgi antwrğan bağanağı bayğa: «Men aytpap pa edim, onıki qulıq söz dep, mine, kördiñ be?» - dep, ekinşide tırp etpeytwğın qılıp aladı. Endigi jwrttıñ aqılı da, tileui de, hareketi de - osı.

1898

QIRIQ ÜŞİNŞİ SÖZ

Adam wğılı eki närseden: biri - tän, biri - jan. Ol ekeuiniñ ortalarında bolğan närselerdiñ qaysısı jibili, qaysısı käsibi - onı bilmek kerek. İşsem, jesem demektiñ bası - jibili, wyıqtamaq ta soğan wqsaydı. Az ba, köp pe, bilsem eken, körsem eken degen arzu, bwlardıñ da bası - jibili. Aqıl, ğılım - bwlar - käsibi. Közbenen körip, qwlaqpen estip, qolmen wstap, tilmen tatıp, mwrınmen iiskep, tıstağı dünieden habar aladı. Ol habarlardıñ wnamdısı wnamdı qalpımenen, wnamsızı wnamsız qalpımenen, ärneşik öz suretimenen köñilge tüsedi. Ol köñilge tüsiruşi bağanağı bes närseden ötken soñ, olardı jayğastırıp köñilde surettemek. Ol - jannıñ jibili quatı dür. Bir wmıtpastıq jaqsı närseden köñilge jaqsı äser hasil bolıp, jaman närseden köñilge jaman äser hasil bolu sekildi närseler. Bwl quattar äuelde kişkene ğana boladı. Eskerip baqqan adam ülkeytip, wlğaytıp, ol quattardıñ quatın zoraytadı. Eskerusiz qalsa, ol quattıñ qaysısı bolsa da joğaladı, tipti joğalmasa da, az-mäz närse bolmasa, ülken eşnärsege jaramaytın boladı.

Kimde-kim sırttan estip bilu, körip bilu sekildi närselerdi köbeytip alsa, ol - köp jiğanı bar adam: sınap, orındısın, orınsızın - bärin de bağanağı jiğan närselerinen esep qılıp, qarap tabadı. Bwlay etip bwl hareketke tüsingen adamdı aqıldı deymiz. «Qwday tağala özi aqıl bermegen soñ qayteyik?» demek, «qwday tağala senimenen meni birdey jaratıp pa?» demek - qwday tağalağa jala jauıp, özin qwtqarmaq bolğandığı. Bwl - oysız, önersiz nadan adamnıñ isi. Oğan qwday tağala körme, esitpe, körgen, estigen närseñdi eskerme, esiñe saqtama dep pe? Oyın-külkimen, işpek-jemek, wyıqtamaqpen, maqtanmen äure bol da, işiñdegi qazınañdı joğaltıp, hayuan bol degen joq.

Keybireuler aytadı: «Aqıl jibili bolmasa da, talap - jibili. Talap bergen adam aqıldı taptı, talabı joq kisi taba almadı», -deydi. O da beker. Talap balada da bar, oğan talas qıluğa bolmaydı. Bağana ayttıq qoy, quatı basında kişkene boladı, eskermese joğalıp ta ketedi, eskerse, kütip aynaldırsa, zorayadı dep. Jan quatımenen adam hasil kılğan önerleri de künde tekserseñ, künde asadı. Köp zaman teksermeseñ, tauıp alğan öneriñniñ joğalğandığın jäne öziñniñ ol mezgildegiden bir basqa adam bolıp ketkeniñdi bilmey qalasıñ. Qay joğalğan öner: «al, men joğaldım» dep, habar berip joğaladı. Endi qusañ, bağanağı äuelgi tabuıñnan qiınıraq tiedi.

Jan quatı deytwğın quat - bek köp närse, bärin mwnda jazarğa uaqıt sıyğızbaydı. Biraq ärbir önerdiñ tıstan tauıp alıp, işke salğanın, sonıñ tamırın berik wstap twruğa jarauşı edi. Köp zaman eskermegen adamnan ol bağanağı önerdiñ öziniñ eñ qızıqtı, qımbattı jerleri joğala bastaydı. Onan soñ köp zaman ötse, sol önerdi saqtaytwğın quattıñ özi de joğaladı. Onan soñ qayta käsip qıluğa bolmaydı.

Bwl quattıñ işinde üş artıq quat bar, zinhar, sonı joğaltıp alu jaramas, ol joğalsa, adam wğılı hayuan boldı, adamşılıqtan şıqtı.

Bireui orısşa «podvijnoy element» dep ataladı. Ol ne närse? Ne kördiñ, ne esittiñ, ärneşik bildiñ, sonı tezdikpenen wğıp, wqqandıqpenen twrmay, artı qaydan şığadı, aldı qayda baradı, sol eki jağına da aqıldı jiberip qaramaqqa tez qozğap jiberedi. Eger bwl bolmasa, köp biluge köp oqu oñdı payda da bermeydi. Kerekti uaqıtında oylamay, kerekti uaqıtında qılmay, kerekti uaqıtında aytpay, däyim uaqıtınan keş qalıp, «Äy, ättegen-ay. Üytuim eken, büytuim eken» dep, ömir boyı ğafil bolıp-aq otırğanıñ.

Bireuin orısşa «sila prityagatel'naya odnorodnogo» deydi. Ol - bir närseni estip, körip bildiñ, hoş keldi, qazir soğan wqsağandardı tekseresiñ. Tügel wqsağan ba? YAki bir ğana jerden wqsağandığı bar ma? Ärneşik sol iske bir kelisken jeri bar närselerdiñ bärin oylap, bilgenin tekserip, bilmegenin swrap, oqıp, bötennen habarlanıp bilmey, tınşıtpaydı.

Üşinşisi, orısşa «vpeçatlitel'nost' serdca» deydi, yağni jürekti maqtanşaqtıq, paydakünemdik, jeñildik, salğırttıq - bwl tört närsebirlän kirletpey taza saqtasa, sonda sırttan işke barğan är närseniñ sureti jürektiñ aynasına anıq räuşan bolıp tüsedi. Onday närse twla boyıña jayıladı, tez wmıttırmaydı. Egerde bağanağı tört närsemen jürekti kirletip alsañ, jürektiñ aynası bwzıladı, ya qisıq, ya küñgirt körsetedi. Endi onday närseden oñdı wğım bolmaydı.

Ärneşik tän quatımenen sırttan tauıp, sırttan saqtaysız, onıñ atı däulet edi. Onıñ da neşe türli keseli, kesepatı bar närselerin bilmeseñ, saqtay almauşı ediñ ğoy. Soğan wqsağan iştegi jan quatımenen jiğan närseniñ atı aqıl, ğılım edi ğoy. Onıñ da neşe türli keseli, kesepatı tier närseleri bar. Onı bilmeseñ, baqpasañ - ayrılasıñ. Jäne ärbir jaqsı närseniñ ölşeui bar, ölşeuinen assa - jaramaydı. Ölşeuin bilmek - bir ülken kerek is. Oylanbaq jaqsı, iske tipti salınıp ketken kisi oyın baylay almay, qiyali bolıp ta ketkeni boladı. İşpek, jemek, kimek, külmek, köñil kötermek, qwşpaq, süymek, mal jimaq, mansap izdemek, aylalı bolmaq, aldanbastıq - bwl närselerdiñ bäriniñ de ölşeui bar. Ölşeuinen asırsa, boğı şığadı.

«Neniñ qızığın köp izdeseñ, sonıñ küyigin bir tartasıñ» degen. Baz mahfi olmaya ol, men aytqan üş quattıñ işinde ekeui, yağni «sila prityagatel'naya odnorodnogo» birlän «podvijnoy element» - bwl ekeui qosılıp twra twrğan närse, külli payda da bwlardan şığadı, ua külli zarar da bwlardan şığadı. Mansap süygiştik, maqtanşaqtıq, aşulanşaqtıq, ötirikşilik, osığan wqsağan ärbir maskünemdikke tartıp, qwmar qılıp, aqıldan şığarıp jiberetwğın närseler osı ekeuinen boladı. Bwlardı tübegeyletkende jaqsı närselerdi tübegeyletip, jaman närselerden, yağni joğarğı aytılmış sekildi adamşılıqtan şığarıp, qwmarpazdıqqa salıp jiberetwğın närseden boydı erte tıyıp aluğa kerek. Payda, zalaldı ayıratwğın quattıñ atı aqıl edi ğoy. Bir aqıl quatıbirlän mwnı toqtatıp bolmaydı. Häm aqıl, häm qayrat - eki mıqtı quat qosılıp toqtatadı. Ol ekeui kimde bar bolsa, bağanağı eki quattıñ ekeui de az bolsa, yaki biri bar, biri joq bolsa, bağanağı eki quattar - bir bası qattı asau at, jügensiz tauğa wra ma, tasqa wra ma, suğa wra ma, jarğa wra ma - qwday bilsin, äyteuir jolda körgen esti, aqılı dwrıs adamdar äli de swramay da qaladı. Sende erik joq. Eki etek jayılıp, eki köziñ aspanda, masqara bolıp ketkeniñ ölgeniñşe.

1898

QIRIQ TÖRTİNŞİ SÖZ

Adam balasınıñ eñ jamanı - talapsız. Talap qıluşılar da neşe türli boladı. Häm talaptıñ özi de türli-türli. Häm sol talaptardıñ qaysısınıñ soñına tüsse de, birinen biri önerli, twrlaulıraq keledi. Ua, läkin adam balası ya talaptı, ya talapsız bolsın, äyteuir «bärekeldini» kerek qılmaytwğını bolmaydı. Ärneşik, orınsız ba, orındı ma, «bärekeldi» deuşini köñil izdep twradı. Adam balası özi qay jolda, qay maydanda jürse, sol maydandağı kisimen sırlas boladı. Onıñ üşin özge joldağılardan «bärekeldini» oñdı kütpeydi. Mağan «bärekeldi» dese, osı özimmenen seriktes, sırlas osılar «bärekeldi» der deydi.

Talaptıñ işinde adam balası köbinese basına qadir izdep, sol talapta boladı. Bireu mal quıp jatır. Sarañdıqpen, aramdıqpen, äyteuir mal tapsam, «Mal tapqan erdiñ jazığı joq» deytwğın, «Maldınıñ beti jarıq» deytwğın maqalğa senip, halıqtıñ türine qaray, it te bolsa, maldını söge almaydı dep, bwl mal häm payda, häm qasiet boladı boyıma deydi. Mwnısı ras, qazaqtıñ öz qwlqına qarağanda. Biraq adamdıqqa, aqılğa qarağanda, qazaq tügil, köñil jiirkenetwğın is. Osığan oray bireu er atanamın, bireu qajeke atanamın, bireu moldeke atanamın, bireuler bilgiş, qu, swm atanamın dep, sol harekette jür. Ärqaysısı qazaqqa yaki biri bar, biri joq bolsa, bağanağı eki bwldamaq ta bolıp, basına «osınım birsıpıra eleu azıq bolar» degen talappenen qılıp jür. Mwnısı qazaqtıñ tamırın wstap-wstap qaraydı dağı, «mınanı alıp kelip berse, qımbat alğanday eken, osı künde mına bir istiñ biraz pwlı bar eken» dep, qazaqtıñ öz betinen oqıp, izdengen talap bolmasa, kitap betinen oqıp izdegen talap emes. Onıñ üşin kitap sözimenen izdengen talap bolsa, äueli kökirekti tazalau kerek deydi, onan soñ ğibadat qıl deydi. Qazaqtıñ betine qarap, sodan oqığan bolsa, ol talabıñdı qıla ber, kökirekti tım tazalaymın deme, onı kim körip jatır, işinde qatpar köp bolmasa, qwt-berekege jağımdı bolmaydı deydi. Endi osığan qarap, qaydan oqıp, bilip, wmtılğan talap ekenin bilersiñ.

1898

QIRIQ BESİNŞİ SÖZ

Qwday tabaraka uatağalanıñ barlığınıñ ülken däleli - neşe mıñ jıldan beri ärkim ärtürli qılıp söylese de, bäri de bir ülken qwday bar dep kelgendigi, ua häm neşe mıñ türli dinniñ bäri de ğadalät, mahabbat qwdayğa layıqtı degendigi.

Biz jaratuşı emes, jaratqan köleñkesine qaray biletwğın pendemiz. Sol mahabbat pen ğadalätke qaray tartpaqpız, sol allanıñ hikmetin bireuden bireu anığıraq sezbekpen artıladı. Inandım, sendim demek inandıramın, sendiremin degen emes.

Adamşılıqtıñ aldı - mahabbat, ğadalät, sezim. Bwlardıñ kerek emes jeri joq, kirispeytwğın da jeri joq. Ol - jaratqan täñiriniñ isi. Ayğır biege ie bolmaqta da mahabbat pen sezim bar. Bwl ğadalät, mahabbat sezim kimde köbirek bolsa, ol kisi - ğalım, sol - ğaqil. Biz janımızdan ğılım şığara almaymız, jaralıp, jasalıp qoyğan närselerdi sezbekpiz, közben körip, aqılmen bilip.

1898

11 pikir