Beysenbi, 13 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Dästür 11366 5 pikir 11 Şilde, 2017 sağat 15:19

Qıtaydağı qazaqtardıñ as berui

 Aqın, qoğam qayratkeri Auıt Mwqibek «Abai.kz» portalına tek qazaq köşine qatıstı maqalalar jazumen ğana şektelmey, keyde basqa basılım betterinen qızıqtı dünieledi de köşirip alıp, joldap otıradı. Uaqıt öte kele ol dünieni kädege jaratıp, öz jazbalarında wtımdı paydalanatını bar.

Mine, bügin A.Mwqibektiñ poçtasınan qorjınımızğa «QITAY QAZAĞINIÑ AS BERUİ» attı däl sonday bir maqala kelip tüsti. Aqın bwl maqalanı «Ayqap» jurnalınıñ sonau 1913 jılğı sanınan erinbey köşirip alğanın ayttı. Baqsaq, maqalada söz bolğan oqiğa ötken ğasırdıñ basında, Äukeñniñ öz auılında bolğan «Bwlğınşınıñ ası» jayında jazılıptı. Twraqtı avtorımızdıñ atasın ardaqtaudıñ sırtında tağı bir oylağan «işki esebi» bar-au dep oylap, atalğan maqalanı oqırman nazarına wsındıq.

Al, «işki esebi» jaylı Auıt Mwqibektiñ özimen  reti kelgende swhbattasıp biletin bolamız.

 

Abai.kz

 

 

Jabıqbay Bwlğınşıwlı

QITAYDAĞI QAZAQTARDIÑ AS BERUİ

Qwljanıñ soltüstik jağında künşilik jerde Turasu degen jerde Jabıqbay zäñgi äkesi Bwlğınşı aqalaqşınıñ (volostnoy opraviteldiñ) opat bolğanına bir jıl tolğanda as berdi.

Asqa on tört bolıs el şaqırılıp, bütin şaqırılmağan halıqtıñ  ärqaysısına keluine rwqsat ekenin bir ay bwrın jwrtqa mağlwm etti.

28 ramazanda attarımızdı alıp asqa baruğa jolğa şıqtıq. Şıqqan küni jaqsı adamğa qonsa jolı boladı degenmen auıldan on bes şaqırım Öriktiaral degen jerdegi Jaypaq zäñgi degen bir bayğa qondıq. Ol küni bir kök qasqa qoydıñ etin jep, erterek twrıp, Künestiñ boyımen jürip otırıp, bir elge kelip qondıq. Ekinşi jağımızdan Estemes bolıstıñ balası Noğaybek mırza kelip qondı. Bärimiz üş auılğa qonıp, erterek twrıp, elu şaqtı adam birge attandıq. Noğaybek mırza orısşa, qazaqşa eki jağınan da habarı bar täuir ğana bilimdi jigit eken. Orısşanı altı jıl Qwljada özine arnap «uçitel» wstap oqidı. Bütin Qızayda bizden artıq kisi joq dep jürgen bolıs häm balalarınıñ «nadandığımnan ayırılıp qalamın» degendey, oqı dese at tonın ala qaşatın bir zamanda bwl mırzanıñ orısşa, qazaqşa eki jağınan birdey jettik boluı tañ qalarlıq is edi. Qızayda oquşı häm oqıtuşılardıñ öte az ekeni ärkimge belgili ğoy. Al, endi oqu izdep şetke ketuşiler tipti joq edi. Bıltırğı jılı oqimın dep şetke ketken Qızaydıñ birinşi jigitin Almatığa barğan jerinde orıs ükimeti «şpionsıñ» dep qayta quıp jiberdi.

Kelelik endi maqsatqa. Joğarıda elu şaqtı adam birge attanğanımızdı aytıp edim. Sol küni jürgennen jürip otırıp Wtı degen asumenen Qas degen özenge keldik. Ol özenniñ bir jağı qazaqtiki, ekinşi jağı qalmaqtiki eken. Sol küni Qas boyında bir Tölengitke qonuğa kele jatqanımızda  ekinşi jağımızdan täyji Töre balalarınan bireui otız şaqtı adammen kelip qosılıp, bärimiz bir auılğa qondıq. Tünde qoy soyuğa kelgende  semiz-semiz qara qoy, qara eşkilerdi alıp kelip edi, «at alıp bara jatırmız, qasqa bolmasa jolımız bolmaydı!» dep, soyğızbadı. Sonan soñ eki qasqa  mal alıp kelip, batamızdı alıp, soyıp berdi. Qonaqasığa Qızayday el joq şığar dedim. Qızayda bireu qonaqası bermese, auılınıñ starşınına aparıp «ştrap» salğıza aladı. Qonaqası bermegen üydiñ tünde bir qoyın, iä astına salıp jatqan tekemetin alıp ketedi. Qojası onı daualay almaydı. Daualasa, bäri bir qonaq jeñedi.

Onan şığıp seksen şamalı adam jürip otırıp «Taranşı qışlağı» degen qışlaqtan ötip är auılğa böline-böline qondıq. Bwl el Künes elindey emes eken. Sebebi, şaharğa jaqın, jerge jarlı, elinde nalog jinağan qıtay jatır. Bir üyge qırıq-elu, keybir üylerge jetpis-seksen qoydan alım salıp, bwl salğanıñ köp degenge qıtay ekeñ düre soğıp jatır. Qıtaydıñ şabarmanınan qorqıp keybireuleri jılqısın qarağaydıñ işine aydap şığıp jatır. Erteñgi kün ramazan aytı edi. Attanıp kele jatır edik, bir jerde tau basına jinalğan birtalay adamdı kördik. Ayt oquğa jinalğan adamdar şığar dep qattıraq jürip jwrt jinalğan jerge bardıq. Eki-üş kisi kezek-kezek «safan-safan» dep ayğay salıp jatır eken. Anıq ayt oquğa jinalğan jwrt ekeni bilingen soñ, biz de attarımızdan tüsip, sapqa kirdik. Birazdan soñ «safan-safan» degen ayğay bitti. Seksen jastağı mollağa wyıp, ayt namazın oqıdıq. Namazdan soñ hatba oqığalı tübi joq bir kitaptı qolına alıp, mollekeñ türegelip edi, mollekeñniñ qolınan kitaptı jel bölik-bölik qılıp bıtıratıp ala jöneldi. Är qağazın bir qazaq qua jöneldi. Köp kisi quğan soñ qoysın ba, bärin de mollekeñniñ aldına wstap alıp keldi. Qaşqarlıq molla şaması bir sağat kitabın rettegen soñ, hatba oqıdı. Biraq, ne oqığanın tüsine almadım. Ol siyaqtı hatbanı iä Arabstanday, yaki Türkiyada, bolmasa Türkistanda, Qazaqstanda eş estigen joq edim. Sol küni bwrın mende balası oqığan Qojeke degen mollanıñ üyine qonuğa keldik. Hoş körip, qabıl aldı. Tünde äñgimelesip otırğanda, söz arasında, üy iesi molla:

Jaqın arada bir seyt zada arab kelip üyimizge tüsti. Bir mezgilde üydiñ uığında qıstırulı twrğan balanıñ kitaptarın alıp qarap otırğanda «Rotni mir» degen orısşa älippe kitabın körip, onıñ işindegi är türli suretterine de közi tüsip, «mınanı kim oqidı? Kim oqıtadı? Oqığan balanı tap, atıp öltiremin! Oqıtqan mollanı tap, halifanıñ aldına şaqırtamın. Ol mollanı istetken kisige düre soğamın! Bwl – orıs kitabı. Bwl kitap kelgennen bergi oraza, namazdarıñ qabıl emes! Kifartin beru tiis!» dep, qolına altı atarın alıp aşu qılğan soñ, «bala üyde joq, molla üyine qaytıp ketti, mollanı istetken kisi bwl künde alısta» dep, qorıqqanımızdan  Kifartine jiırma som menen bir jaqsı at swrap edi, jalınıp otırıp altı som aqşa, bir dönejin baytal berip häm ağayın-tuğandarımızdı aralatıp, elu som şaması aqşa berip jolğa saldıq. Jarıqtıqtıñ minezi öte qatañ kisi eken, bergennen de, bermegennen de ala alatın jayı bar körinedi. Osı elden kümisti jügen, qwyısqan köp alıp ketti, – dep, meni ajaldan qwtqarıp qalğan kisidey bolıp söylep otırdı.

İşimnen «Äy, nadandıq-ay!» dedim de otırdım. Ne deymin. Bwl mollanıñ üyinen attanıp, Şöljota, Kögerşin, Qayşı degen jerlerden ötip, as bergen Maytöbe degen jerge jaqındadıq.  Bwl jerler sol mañaydağı eldiñ jazğı jaylauı eken. Ağaş häm jerdiñ şöbi adam aytqısız. Bwl jerlerdi körgende başqwrttardıñ Oral tauları oyıma tüsti. İşimnen «eger, bwl jerler bir önerli jwrttıñ qolında bolsa, qanday bolar edi. Jerdiñ qadırın bilmegen elde bir tiınğa aspay jatqanı-ay!» dep, Rossiyağa qarağan qazaqtardıñ jerlerinen ayırılğanı esime tüsip, «bwlar da bir küni bwl jerden ayırıladı-au!» dep, köñilim eljirep qoydı. Biz kelgende el köşip azayğan eken. Bağzısı asqa keletwğın elden qorqıp, qoy-qozımızğa zararı tier dep, bağzısı özderiniñ köşetwğın mezgilderi bolıp köşip jatır eken. Bwl Turaasudan Qaljatqa jaqsı atpen eki qonıp kiredi dedi. Täp särsenbi küni Maytöbege jaqındap kelip bizdiñ eldiñ ıqtiyarlı adamdarı Sılamjan bolıstikinde jatır eken. Biz de sonda tüsip, ayt şay, qımız işip, bütin Begimbet degen el birge qosılıp, eki jüz şamalı kisi Sılamjannan şığıp, eki şaqırım jerdegi Bwlğınşı bolıstıñ asın bergen üyge birden «Bauırım-ay-Bauırım-ay! Halfem-ay -Halfem-ay! Qorğanım-ay-Qorğanım-ay!» dep, şapqan boyımızben kelip tüstik. Täp Bwlğınşı üyiniñ basında bir aq tu jelmen bir arı, bir beri şayqalıp twr edi.

Aldımızdan qarsı aluğa şıqqan kisiler attarımızdı baylap qaldı. Biz esik aldına «Qoş keldiñizder!» dep, qol qusırıp twrğan Jabıqbay mırzağa amandasıp, «Atañız imandı bolsın!» dep, üyge kirdik. Biz kirgen soñ tört qatın şımıldıqtıñ artınan «Joqtau» bastadı. Törteui bir änmen. Bwlar jartı sağattay «Joqtau» aytqannan keyin, tört qız Bwlğınşı marqwmnıñ är türli jaqsılıq salttarın ayttı. Üy işi lıq tolğan kisi bir sağattay bwlardıñ aytqanın tıñdap, işandardıñ hatfasında otırğanday är kim basın tömen salıp, mülgip otırdı. Aqırında qwran oqılıp, dwğa qılındı. Sonan soñ eki kisilep kötergen dastarqanmen bauırsaq, qant, är türli tağamdarmen şay berdi. Üy zor, segiz qanat. Üş jerge temir «kravat» ornatılıp, är qaysısı jibek kilemmen jabılğan. Şay işip otırıp şamalap, üy işinde jiırma mıñ somdıq jasau bar-au dedim. Bütin üydiñ işi naqış, bezek. Joğarıda türli-türli şımıldıq, türli-türli işik, türli-türli mäuti şapan iluli twr. Törden esikke deyin är türli qımbat kilemder töselipti. Şaydan soñ bärimizdi on şaqtı üyge bölip kirgizdi. Jiılğan jwrt üş mıñ şamasında boldı. Är eki üyge bir-eki bie, eki qoy soyıs berdi. Är üyge eki künge jeterlik nan, qant, şay, twz, küriş berildi. Bwlardı pisiruşi häm pisiretin aspap – bäri de dayar. Erteñinde küres bolatwğın boldı. Är kim öz wranın şaqırıp, tauğa şıqtı. Üstilerinde dambaldan basqa kiim joq är eki taraptan jalañaş baluan şığıp, küres bastadı. Küresip jürgende bauı üzilip ketip, bir baluannıñ dambalı tüsip qaldı. Jalañbwt qalğan baluan ekeumiz birdey bolayıq dedi, bilem, ana baluannıñ dambalın ädeyi jırtıp tastadı. Söytip, ekeuinde de belbeuden basqa kiim qalmadı, anadan tuğanday jalañaş alısıp jürdi. Sonday-sonday qızıqpen ol kün ötti.

Erteñinde at şabıs boldı. Üş mıñ kisini eki kün, eki tün tamaqqa toydırıp, tarqattı. Asqa 150 şamsı üy tigilip, 156 jılqı 250 qoy soyıldı. 106 at şaptı. Bas attıñ bäygesi mıñ teñge menenen bir tüye. Şetelge sıyğa 21 at berildi.

Eger, Jabıqbay mırza osı rashwttı qızay balaları üşin bir mektep saluğa jwmsasa, özi häm atası üşin qiyametke şeyin üzilmeytin bir sauap qılğan bolar edi!

 

Mollağali Bektwrlin

 

«Ayqap» jurnalı,

10 mausım,

1913 jıl.

Dayındap wsınğan: A. Mwqibek

Abai.kz

 

 

5 pikir