Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107590. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Alañ 6466 8 pikir 30 Mausım, 2017 sağat 15:11

BAQ wrı-qarıdan rwqsat swraytın halge wşıramaq pa?

Halıqaralıq «Freedom House» wyımı juırda älem elderindegi adam qwqığı äm söz bostandığınıñ körsetkişteri turalı tizimdi tüzip şıqtı. Tizimdi qarasaq, Qazaqstan adam qwqıqtarın şektegen elderdiñ qatarında, mısalı, Laos, Somali elderiniñ qatarında twr. Onıñ üstine qazaq ükimeti parlamentke BAQ turalı zañnıñ jobasın wsınıp, ol jobağa  «adamnıñ jeke derekterin jariyalau üşin onıñ rwqsatı kerek» degenge sayatın jeke bap engizip otır. Al, bwl bap baspasöz erkindigin bwrınğısınan da şektey tüsui mümkin. Bwnday jağdayda ärkim tiımsız senzorğa aynaluı ıqtimal.

Osı jayttardı eskere kelip biz sayasatker, jurnalist Ämirjan Qosanov pen täuelsiz jurnalist, QR Aqparat salasınıñ üzdigi Quandıq Şamahaywlın sözge tarttıq.

 «Bilikke degen senimsizdik onıñ taratqan aqparatına degen senimsizdikten bastaladı!»

Ämirjan Qosanov, sayasatker, jurnalist:

– Baspasöz salasındağı biliktiñ sayasatı mende eki türli sezim tuğızadı.

Biri – narazılıq. Elimizde qalıptasıp otırğan totaldı cenzura, jurnalisterdi öziniñ qolbalası siyaqtı köretin şendiler men qaltalılar, azamattıq jurnalistikanıñ ayausız qudalanuı – mine, qazirgi Qazaqstan jurnalistikasına qoyılğan bastı diagnoz osı.

Bwğan deyin de talay BAQ jabıldı, talay jurnalist sottaldı. Onıñ bäriniñ sayasi astarı bar ekeni sözsiz! Qazirgi tañda asa özekti bolıp otırğanı – jas ta bolsa, bas bolıp qalğan Janbolat Mamaydıñ jağdayı. Ol basqalar sekildi bankir ne oligarh emes, keşegi küni jwmsaq kresloda otırğan jemqor şendi emes. Ol – qolına qalam alıp, eldegi berekesizdikter turalı aşıq jazğan jurnalist qana! Onı qudalau sayasi qudalau emey ne  bolmaq?!

Keşe ğana ükimet parlamenttke baspasöz zañnamasına jaña tüzetulerdi wsındı (qwjattıñ tolıq nwsqasın alğan soñ, pikir ayta jatarmız). Äzirge estigenimiz «adamnıñ jeke derekterin jariyalau üşin onıñ rwqsatı kerek» eken! Bwl nağız reakcionerlik äri bükil jurnalistikanıñ auzın jauıp tastaytın norma!

Sonda, erteñ bir korrupcionerdiñ şetelde ne elde neşe üyi nemese onıñ offşordağı qwpiya şotında qanşa aqşa bar ekenin jariyalau üşin onıñ batasın alu kerek pe?

Ekinşisi – külki! Jılına 45 milliard teñgedey jwmsap, tükke qajeti joq basılımdar men telearnalardı qarjılandırıp, sondağı ädemi kartinkalardı körip, şındığın aytsam, özin özi aldap otır! Külmegende qaytesiñ endi!

Özara aqparat salasındağı memlekettik tapsırıstı bölisedi, özara sıylıq, ataq tağayındaydı. Özara bir-birin qwttıqtap jatadı. Özderi özderine riza.

Tek şınayı aqparattı sausaqpen sanarlıq BAQ pen äleumettik jelilerden aluğa mäjbür halıq riza emes!

Aqparat salasında qalıptasıp qalğan osınau qwbıjıq jağdaydıñ bir ğana sebebi bar: bilik sözdiñ qwdiretin iştey sezinedi, biledi, sondıqtan da onıñ äleuetin ärtürli kertartpa zañdar men nwsqaular arqılı meylinşe rettep, tejep otırğısı keledi. Onıñ üstine, eldegi bas bilik üşin klanaralıq tartıs odan sayın uşığıp baradı. Al bwl maydanda aqparattıq qwraldardıñ mümkindikteri aytpasa da tüsinikti.

Kördiñiz be, körşi Reseyde prem'er Medvedev turalı bir ğana beynerolik köşege san mıñdağan adamdardı şığardı. Jäne ol fil'm wlttıq telearnalar arqılı körsetilgen joq, tek qana «You tube» arqılı taratıldı. Soñğı mälimetter boyınşa, onı 22 millionnan astam adam körgen! Biliktiñ äleumettik jelidegi azamattardıñ belsendiligine kedergi jasau äreketteri de osıdan tuıp otır!

Biraq bir närse anıq: el bolam degen elde söz bostandığı sekildi asa mañızdı principke balama joq! Tarihtı zerdeleseñiz, söz bostandığına qarsı küresken kez kelgen bilik, kez kelgen basşı aqır-soñında jeñiliske jetken, masqara bolğan, şıqqan biiginen tömen qaray qwldırağan! Biliktiñ osı qarapayım sabaqtı wğınatın kezi keldi. Biraq, äy, qaydam...

 «Endi  jağımpaz BAQ-tıñ zamanı tuadı»

Quandıq Şamahaywlı, täuelsiz jurnalist:

– Qoğamda BAQ baqılauınan tıs qalatın derek, oqiğa, problema ataulı bolmauı kerek. Baspasözdiñ ükimetten, partiyalardan, sayasi twjırımdamalardan beytarap twruı, sıñarjaqtıqqa berilmeui zañdılıq. Olay bolsa, memlekettik mekemelerdiñ organına aynalğan jurnalistikadan söz bostandığın kütu bekerşilik.

Demokratiyalıq qoğamda BAQ salasınıñ ekonomikalıq jäne statustıq jağınan tolıqtay derbestigi öte özekti. Ekonomikalıq twrğıdan jeke dara twra almağan BAQ özgege kiriptar bolatını mälim. Endeşe, basqağa jalınıştı BAQ-ta bostandıq bolmaydı. Sol siyaqtı qanday bir sayasi közqarastan aulaq bola almasa, ol söz bostandığı talaptarına jauap bere almaydı.

Eger BAQ ärbir äkimşilik organdarına kiriptar bolsa, memlekettiñ, ükimettiñ qızmetine qalay baqılau jasay aladı?

Bası baylaulı  BAQ «Kimniñ arbasına minse, sonıñ jırın jırlaydı».

Söytip bilik BAQ-tı özderiniñ sayasi imidjderin jasaytın nasihat qwralına aynaldıradı. Mwnday jağdayda tepe-teñdik saqtalmaydı, pikir aluandığına, jariyalılıqqa şekteu qoyıluı da ıqtimal. Onday BAQ jalpı wlttıq deñgeyge şığa almaydı. Jwrt körmeytin telearna, tıñdamaytın radio, oqımaytın gazet-jurnal kerek pe?

Aşıqtıq pen jariyalı is äreket demokrtiyalıq qoğamnıñ eñ jandı twsı. Bwl jerde eñ bastısı, jemqorlıqqa, alayaqtıqqa jol bermeudi ğana meñzep otırmız. Qazirgi tañda tabiği baylığımızdı igeruşiler tölemaqını memleketke töleuden göri bir ğana şeneuniktiñ qaltasın toltırıp, bar jüktemeden qwtılıp ketudi oylaytını jäne oğan jol beriletin jağday qalıptasqanı halıq üşin auır qasiret.

Onday keleñsizdikterdi äşkereleytin erkin oylı baspasözge memlekettiñ özi jağday jasap qoldap otırsa, ıqtimal qauiptiñ aldın aluğa aytarlıqtay kömegi bolar edi. Biraq, bizde ädil baspasözge qısım jasalıp, dañğaza-daqpırttı tu etken jağımpaz-jaltaq aqparat qwraldarı alğa şığıp ketti.

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

8 pikir