Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qaynaydı qanıñ... 4572 19 pikir 12 Mausım, 2017 sağat 03:38

Aqırıp teñdik swrar kün tudı...

Patşalıq Reseydiñ, odan keyin Keñes Odağınıñ basıp-janşu ädisteri aluan türli  bolğanmen, közdegen maqsatı bireu edi. Bwrın jinaqı otırğan, bir tilde söylegen qazaqtardı qırıq bölip, öz soğıstarına äsker alıp, paydalanıp, üş ret älippesin özgertip, aşarşılıqtı qoldan wyımdastırdı. Alaş Ordanı qwrğan wltşıldardı qınaday qırdı. Odan qala berdi Birinşi, artınşa Ekinşi düniejüzilik soğıstan eseñgirep qalğan qazaqtıñ şığısında «Semey-Nevada» batısında «Kapustin-YAr» degen jeleumen 40-jıl bombaladı.

Tıñ igeru kezinde orıstıñ mwjıqtarı men türmede otırğan baskeserlerin qazaq jerine  topırlatıp tökti. Olarmen qazaqtar iyu-qiyu aralasıp, bayırğı qalıptasqan etnostıq birtwtastığınan tübegeyli ayırıldı, qazaqqa ğana tän asıl  qasiettermen birge salt-dästüri kelmeske ketti. Osılay birin-birine jatsındırıp, jatbauır etip, özara jauıqtırıp jiberdi.

Bwl az bolğanday, psihologiyalıq  faktorlarğa süyenip, qazaqtardıñ minez-qwlqı da, twrmıs-saltı da, jwmıs istegenderi  de  däyim sınalıp, üzbey äjualanıp, aqır  soñında  özderinen  özderi  wyalatınday jağdayğa  jetkizildi. Wdayı  kemsitildi, mazaqqa  wşıradı. Kezinde ağılşındar jaulap alğan Amerika men Afrika  elderine osı  ädis-täsildi tiimdi  paydalanğan. «Otırsa—opaq, twrsa—sopaq» sayasatı jürgizildi. Otarlauşılıq ideologiya men psihologiyanıñ äser  etkeni  sonşalıqtı, eki  qazaqtıñ biri  ekinşisiniñ boyınan  min  izdep, birin-biri  kemsitip otırudı  ädetke  aynaldırğan. Mwndayğa  şıday  almay, qırılğandarı  qırıldı. Qırılmağandarı  aşıq  assimiliyaciyağa  könuge  mäjbür boldı. Osılay orıstandıru  sayasatı qwytırqılığınıñ kesirinen öz üyinde otırıp, orısşa  söyleytin qazaqtar  köbeydi.

Armısıñ,  Atameken!

Men tarihi Otanım Qazaqstanğa alğaş  ret 2005 jılı Düniejüzilik qazaqtardıñ İİİ qwrıltayında qonaq retinde taban tiredim. Qazaqtıñ  wlan-baytaq jerin  aq nayzanıñ  wşımen, aq bilektiñ küşimen saqtap qalğan ata-babalarıma şeksiz  alğıs  jaudırdım. Ädemi ğimarattardı tamaşaladıq, düniejüzinen kelgen  qandas bauırlarmen tanıstım, keremet koncertterdiñ kuäsi boldım.

Eskendir Hasanğalievtıñ «Qayda  jürsem atameken, kökeyimde jatadı eken, künniñ nwrı wyasına, qimay onı batadı eken» degen öleñin tıñdap közime jas  keldi, mereyim  üstem  boldı, äsem Astananı körip  qazaq bolıp  tuğanıma  quandım, baqıttan basım  aynaldı. «Özbek jerinde ne istep jürmin?» degen swraq kökeyime maza bermedi, tünimen döñbekşip dwrıs wyıqtay almadım, tünde wyqıdan kündiz külkiden ayırıldım. Täşkentke qaytıp kelgen soñ, «Qalayda tarihi Otanıma oralu kerekpin» degen oy ızıñdap maza  bermedi.

Şekaraşı oficer bolğandıqtan arız jazıp qızmetten bosadım. Olimjon Äbdusalamov degen qızmettes özbek ağayın «Murod aka sizni kozoklar işka omaydilar» degen sözin tıñdamay, qolın qattı qısıp qoştastım, basqa tüskendi köz körer dep Astanadan bir-aq şıqtım. Köşi-qon basqarmasına qwjat tapsıru, toltırudıñ maşaqatın dwşpanıma tilemes edim.

Tüsinbegenimdi swramaqşı bolıp körşi keñsege kirsem, jeti-segiz äyel üş-tört er adam äñgimelesip twr eken, bäri derlik özimizdiñ qaraközder biraq, bir-birimen orısşa söylesip otır. «Keşiresizder» dep tüsinbegenimdi swramaqşa edim, «Kto tebya syuda priglasil idi otsyuda» dedi şette otırğan sap-sarı qazaq qızı. «Qazaqstanğa orısşa söyleu üşin kelgenim joq» dep edim. «Eşe oni po-russkiy ne vladeyut» dep kiidi. Keşe üstine basıp kirgen orıs, odan qala berdi jer audarılğan ärmyan men grek, kürd pen käriske deyin hoş körgen, «Qaydan keldiñ? Nege keldiñ?» dep swramağan, äytip-büytip jağu, köñilin tabudı ğana oylağan ortaqşıl qazaq endi  bügin, eki ökpesin  qolına alıp, jüregi lüpildep  ata jwrtqa jetken qandasına  osılay qır körsetetini janıma battı. «Adamnıñ köñili  bir atım nasıbaydan qaladı» deydi atam qazaq, lapıldap  kelgen jürek  osılay  su  sepkendey  basıldı.

«Elim» dep jetken oralman mwndağı qazaqqa nege jat?

Iä, orıs-orman nege jat  emes? Bizdiñ qalıptasqan tüsinik, sanağa birjola ornıqqan wğım boyınşa qazaq emes jwrttıñ bäri bizge  qojayın. Qazaqtıñ bäri—qwl. Qwl qaşanda qojayınğa täueldi.  Qwl—ärdayım özi tektes qwldı qorlağısı kelip twradı. Közi körmese de, qasında twrmasa da, dästürli qojayın aldındağı qwldıq parızın, qwldıq mindetin öteu üşin. Biz özimizdi özimiz darğa tartuğa, itke talatuğa, zorlıq-qorlıq ölimge kese beremiz. Mwnıñ bäri—qazirgi jer älemde joq  qwldıq  sananıñ klassikalıq körinisi. Şäkärim Qwdayberdi babamız «Qwldı  qwl deseñ, ölgisi keledi, bidi qwl deseñ külkisi keledi» degeni ispettes.

Ejelden osılay ma  edik?

Ärine joq. Qazaq bauırmal  adam ataulığa  janaşırlığı  mol edi. Jolauşılap kele jatqan jolauşınıñ atı-jönin tanımasa da, qwdayı qonaq dep  as tartıp, körşi-qolañdı şaqırıp, tanısıp, öleñ aytıp, üyine qondırıp, atın suğarıp, azığın jegizip, dem aluına jağday jasap, ertesinen  jolına as-suın berip şığarıp salu—bwl düniede tek qazaqqa  tän  qonaqjaylılıq. 1961 jılı Qazaqstanğa Qıtaydan bir millionğa juıq qazaq qonıs  audardı. Bügingi küni Semey, Öskemen, Taldıqorğan, Almatı sındı qazaqsırap otırğan birneşe oblıstı wlttıq apattan aman alıp qalğan solar bolatın. Qazirgi solardıñ wrpağına qarap, kim, qaşan, qaydan kelgenin ajırata almaysız. Qalıñ qazaqtıñ  ortayğan dariyasın tügel toltırmasa da, birşama oñdap tastağanı kümänsiz edi.

Ötkenge  salauat ayta otırıp, biıl täuelsizdik alğanımızğa 26 jıl toluımen qazaq halqı  qayta  tülep  aldı-artına qarasa deymiz. Qısqası  mılqauğa—til, momınğa—tis bitti. Bwrınğıday astarlap emes, ayqaylap teñdik  swraytın aşıq  talastar zamanı  tudı. Ükimet—özimizdiki. Qanday jarlıq şığarsa da  eşkim qolınan qaqpaydı. Halqımız—ornına. Patşamız—tağında. Bar mäsele qarajatqa tirelip twrsa, dariya bolıp ağıp jatqan mwnaydıñ, mıs pen altınnıñ aqşası qayda? Qarajatıñdı  qimasañ, öz betimen kelip jatqan ağayınğa tım  qwrığanda  azamattıq  aluğa kedergi  keltirme. Oralmanğa sanap bölingen kvota da  siırqwyımşaqtanıp  barıp, toqtap  qalğanı  qay zaman. Bärin ayt ta birin  ayt  degendey,  eñ qiını—şın ıqılas pen peyil nieti  jetispey jatır.

Älemde üş memleket Izrail – evreylerdi, Germaniya – nemisterdi, Qazaqstan – qazaqtardı ata mekenine köşiruge mümkindik tudırıp otır. Biraq, Izrail men Germaniyada köşip keluşiden wsınıs tüskende, ol adamnıñ keletin  jerin, isteytin qızmetin jäne balasınıñ oqitın mektebin dayınday da, keyin onı şaqıradı. Bizde onday jüye müldem  qalıptaspağan. Bizdiñ  qazaqtarğa  aldın  azın-aulaq kvota  beruşi  edi, qazir  kvota  joq, azamattıq alu  qwdaydıñ  qiyameti. Kezinde Asan qayğa babamız «Qwyrığı joq, jalı joq jılan qaytip kün  körer» dese, qazir «Jwmıs penen üyi joq, azamattıq pen küyi joq, oralman qaytip  kün körer» degim keledi.

Sondıqtan äl-auqatı barlar köşip aldı, köşe almaytındar ne isterin bilmey közi baqırayıp «Bizdi Nazarbaev köşirip alsın» dep qalıp qoydı. Sol auılda qalğan ağayın bauırlardıñ tağdırı ne bolmaq? Sonı oylağanda jüregim  şımırlaydı. Sırtta jürip özbektenip, qıtaylanıp, moñğoldanıp jatqan qandastarımız kündelikti küybiñ tirlikpen ömirlerin ötkizip jatqanı beseneden belgili. Biraq olar tarih  köşi men  uaqıt qoynauında künnen künge  qazaqtan alıstap  bara jatqandarın sezbeydi  de. Sezgenderin  şaqırıp  jatqan  eşkim  tağı  joq. «İzdeuşisi bolmasa, qariyalar bolar  tez  ğarip» demekşi, bizdiñ  bilik olardı şaqırıp  jatpasa, aralaspasa köş  ornınan  jıljımaydı.

Şetelde jürgen 6 million qazaqtı  tez arada  köşirip  almasaq, kün ötken  sayın  olardan ne ümit, ne  qayır  bolmaydı.

Jwmamwrat  Şämşi 

Abai.kz

19 pikir