Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Jañalıqtar 10621 21 pikir 8 Mausım, 2017 sağat 16:31

Qazaq dominanttı wltqa aynaldı. Endi Alaştıñ qalauı orındaluı tiis

Ötkende ğana resmi statistika şıqtı. Qazaqstan halqınıñ sanı 18 millionğa juıqtaptı. Qwday köp körmesin dedik. Onda da elge kelgeni bar, ketkeni bar, eldiñ jalpı sanı osı boldı.

Biz mına derekke nazar audardıq. 18 million qazaqstandıqtıñ 71 payızın qazaq wltınıñ ökilderi qwraydı eken. Iä, 71 payız qazaq elde bar. Bwğan qosa, 80 payızdan astam auditoriya  qazaq tildi ekenin esepke alıñız. 80 payız degen qazaq tilin erkin meñgergen, sol tilde söyleytin jwrt. Söytip, statistika Qazaqstanda absol'yutti dominant til – qazaq tili, basım wlt – qazaq boldı degendi anıq aytıp twr.

Ras, şette jürgen 5 millionğa juıq qazaq elge kelgende sanımız bwdan da edäuir köp bolar edi-au. Prezident Nazarbaevtıñ pärmenimen, qayta tirile bastağan qazaq köşi toqtamaytın bolsa, toqtatılmaytın bolsa, bwl quanıştıñ da auılı alıs emes. Mine, jaqında Astanada düniege tarıday şaşılğan qazaqtıñ bası jiıladı. Qwrıltay ötedi. Ökinişke oray, bizdiñ bilik üşin qazaqtar qauımdastığınıñ qadäri kem. Esesine Assambleya degen wyımdı wlıqtaymız kelip. Bwl turalı keyinirek jazamız, aytamız, däleldeymiz.

Degenmen, bügingi bilik qazaqtıñ talap-tilegine qwlaq türetin uaqıt äbden jetti. Qazaqstan endi köpwlttı memleket degen sınıq sıltaudı qoyıp, qazaq wltınıñ müddesine jwmıs jasauı tiis. Sebebi, biz endi köp wlttı memleket emespiz. Biz - unitarlı memleketpiz. Demek, dominanttı wlttıñ qalauı orındaluı tiis. Anığında demkoratiyalıq princip te bwğan qayşı kele almaytını tüsinikti.

Desek te, orıs tildi auditoriya astañ-kesteñ bolıp jatqanı ras. Äsirese, qazaq wltşıldarına qarsı astırtın şabuıldar bastalıp, tipti Prezidenttiñ latın älipbiine köşu turalı bastamasına da bwlqan-talqan bolğandar kezdesti.

Bwl turalı sayasatkerler ne deydi?

Prezidenttiñ tarihtağı ornın qazaq tildi jastar anıqtaydı

 

Aydos Sarım, sayasatker:

- Jetkeni jettik. San bar degenmen, sapağa joqpız. O, bastağı biliktiñ sayasatı da osı bolatın. Halıq sanı öskenşe biz de soğan beyimdelemiz degen sayasat 25 jıl boyı jürgizilip keldi. Jalpı, qoğamda halıqpen sanasatın, pikirin tıñdaytın mehanizmder joqtıñ qası. Biraq, sayıp kelgende parlamentti de, qoğamdıq wyımdardı da bilik jasağan. Qoğamdıq toptar, onıñ işinde ziyalı qauım ökilderi de bilikke täueldi ekeni anıq. Onı jasırudıñ qajeti joq. Tek biliktiñ mümkindigi kez kelgen wrandı jekeşelendirip aluğa jetkilikti. Tipti, soñğı kezdegi üşinşi modernizaciya degen mäsele de, 71 payızdıñ aynalasınan tuındağan. Şının aytu kerek, biliktiñ, onıñ işinde Prezidenttiñ bir ğana osal jeri bar.  Bügingi bilik, onıñ iesi Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev sözsiz, öziniñ atın qazaq tarihında altın ärippen jazğısı keletini jasırın emes. Prezidenttiñ tarihtağı ornın belgileytin Mwhtar Şahanov ta, Oljas Süleymenov te emes.  Olar öz därejesinde bügingi 71 payız qazaqqa dauısınıñ jetkeninşe ıqpal etuge mümkindigi bar şığar. Degenmen, Prezidenttiñ tarihtağı ornın ayqındaytın 25 jasqa kelmegen - Täuelsizdik wrpağı. Onıñ düyim köpşiligi, 80-90 payızı qazaq tildi - qazaq jastarı. Sondıqtan da «Bolaşaqqa bağdar», «wlttıq mädeniet», «Sakraldı jağrapiya» degen mäseleler osı 71 payızdıñ aynalasınan şığıp jatqan äñgimeler.

 

Prezidenttiñ tarihtağı ornın ayqındaytın 25 jasqa kelmegen -Täuelsizdik wrpağı. Onıñ düyim köpşiligi, 80-90 payızı qazaq tildi qazaq jastarı.

 

Osı auditoriyanıñ, yağni, erteñ saylauşı bolatın jastardıñ boyında bügingi ağa buınnıñ boyında bar ürey, qorqaqtıq pen jaltaqtıq joq. Şının aytu kerek, Säbet zamanında tuğan, ösken nemese sonıñ şetin körgen buındı Prezident jaqsı biledi. Tüsinedi. Bilik jastardıñ arman mwratın, işki psihologiyasın wğa bermeydi. Bwl - jaña wrpaq. Prezidenttiñ özi de aytıp qaladı arasında. «Jaña wrpaq, internet zamanınıñ balaları» degendi. Öytkeni onıñ sayasi idealdarı, sayasi missiyası äli  ayqındalıp bolğan joq. Biraq bwl qazaq tildi wrpaq. Bwlardıñ şıdamsızdığı basım. Köptegen jağdayda nätijeni qazir jäne dereu körgisi keletin wrpaq ekenin iştey bolsa da intuitivti tüsinedi. Sondıqtan da, Nwrgeldi,  «köpşiliktiñ» degen äñgime osıdan tuındap otır.

Şındap keletin bolsa, «Ruhani jañğıru: bolaşaqqa bağdar» degen bağdarlamanıñ astarı bar. Bwl köptegen swraqtarğa jauap izdeu. İzdenu. Ekinşiden, Jer dauınan keyin biliktiñ qazaq auditoriyasımen jwmıs jasauğa bağıttalğan ülken sayasi jürisi. Jäne bwl sayasi jüristiñ bir erekşeligi bar. Birinşisi – maqalada aytılğan dünielerge qarsı şıqsañ, onda sen qazaqtıñ jauı bolıp şığa kelesiñ. Al eger, wlttıñ, qazaq wltınıñ müddesine say dünieni qoldaymın deseñ, onda bilikpen belgili bir mämilege keluge mäjbür bolasıñ.

Sayasi jüris osı kezge deyingi qalıptasqan bilikti üzildi-kesildi qabıldamau degen tüsinikti de joyıp jiberedi.

Mısalı, latın qaripi boyınşa nemese tarihqa közqaras, bilikke közqaras mäseleleri boyınşa özgeris bolıp jatır.

Sondıqtan sayasi üderis jaña bir reñge, boyaularğa boyala bastağan siyaqtı. Osıdan bir jaña bağıt nemese sayasi koaliciyalar tuıp, şığıp qalar.  Biraq onıñ konfiguraciyası özgerui tiis.

Al jañağı orıs tildi auditoriyanıñ jantalasıp jatqanı - twyaq serpu ekeni sözsiz. Biliktiñ, Prezidenttiñ aytqanına üzildi-kelisdi qarsı şığatın bolsañ, sen tek qana qazaq halqınıñ emes, Prezdenttiñ de jekemenşik jauı bolıp şığuıñ mümkin. Oljas Süleymenovtiñ  de «Prezidenttiñ aytqanınıñ bäri dwrıs, tek latın qaripine köşui dwrıs emes» degeni sol. Jañağı orıstildi auditoriyanıñ da häli - osı. Prezidenttiñ bir sözin ilip aluı mümkin. Jalpı qarsılıq körsete almaydı. Könuge mäjbür. Biraq özderiniñ  janına batıp jürgen närselerdi aşıqtan-aşıq aytıp otır.

«Bwl özi qalay bolıp ketti?», «Biz toleranttı halıq emes pe edik?», «Köp wlttı halıq emes pe edik?». «Qaytadan qazaqtıñ etnogrfiyalıq jağına ketip bara jatqanımız qalay?». «Orıs äleminen at qwyrığın üzu emes pe?», «Kirilica da bizdiñ jazu edi ğoy» degen küñkilder bastaldı. Bwl da qarsılıqtıñ türi.

 

Tek bwl ğana emes.  Belgili qazaqtıñ wltşıl azamattarına da qarsı şabuıldar bastalıp ketti. Erlan Qaringe qarsı, Rasul Jwmalığa qatıstı, jalpı tarih, mädeniet mäselesine qatıstı, Qazaqstan-Resey qarım-qatınastarına qatıstı türli pikirler aytılıp jatır. Äyteuir osı qazaq wltşıldarınıñ däureni jürip ketpesin dep, gazetterge jamandau, joğarğı jaqqa üşbu hat jazu, äleumettik jelilerde sayqımazaq etip körsetu sekildi astırtın äreketterin bastap ketti. Ol ras.

5 payız bolsaq ta, biz negizgi wltpız...

 

Dos  Köşim, sayasatker:

- Birinşiden, dominanttı wlt 70 payızdan assa, ol wlttıq memleket boladı degenmen kelispeymin. Onday zañ bar ma, joq pa bilmeydi ekem. Meniñşe, onday zañ joq. Biz Qazaqstanda 5 payız bolsaq ta, negizgi wltpız. Bizdiñ tilimiz - memleket til boladı. Osınday közqaraspen jüruimiz kerek. Qazaqstanda twratın basqa wlt ökilderiniñ barlığı derlik osı qazaq tilin bilui kerek. Söyleui - mindet.  Söylemeydi degen söz – qazaq tilin memlekettik til dep moyındamaydı degenmen para-par. Sondıqtan 70 payızğa jettik pe, joq pa degenge asa män bermeymin.

Ekinşi mäsele, elimizde basım wlt bolsaq ta, sanımız artsa da biz özimizdiñ maqsat mwratımızdı jüzege asıra almay kele jatırmız. Meniñ oyımşa, bizdi basqaruşılardıñ oylau jüyesi, sanası bwrınğı totolitarlıq rejimde  tärbielengen. Sol ideologiyağa qızmet etken sana.  Olar eş uaqıtta Qazaqstandı qazaq tildi memleket jasay almaydı. Mümkin jasağısı keletin de şığar. Biraq, ömir boyı körgen-bilgeni, täjirbiesi sol totolitarlı tärbie. Sol täsil.  Kommunistik partiyanıñ raykom, obkomınan şıqqandar bilik basında twrğanda bälendey özgeris bolıp ketui ekitalay dep oylaymın. Ol üşin jaña wrpaq bilik basına kelui kerek.

Tağı bir mäsele, halıqtıñ wlttıq sana seziminiñ tolıq oyanıp, meşeu bilikke öz talap-tilekterin orındata bilu mäselesi. Ärine, beybit jolmen, zañdı türde. Ol üşin belgili bir top nemese wltşıldar degen sözge esimderi telinip jürgen azamattar ğana emes, bükil halıq, qazaq halqı oyanuı kerek.

Bizdiñ halıq qoydan juas halıq. Bwrınğı totolitarlıq jüye kezindegidey, basşınıñ aytqanımen ğana jüremiz dep otır. Iä, äyteuir soğıs joq qoy, tınış ömir sürip otırmız ğoy, soğan da şükir degennen asıp arı barğısı kelmeydi.

 

Bizdiñ halıqtıñ sayasi sauatı oyanuı tiis. Biz qazir beysayasi halıqpız. Biz wlttıq namısı wyıqtap qalğan halıqpız. Wlttıq ruh oyanğanda ğana belgili bir özgerister boladı.

 

Maqsat – halıq öziniñ arman tilegin aşıq aytu kerek. As üyde nemese äleumettik jelide emes. Biliktiñ tike özine jetkizu kerek. Jäne zañdı türde. Tärtip bwzbay. Biz osını  aytqan azamattarğa eskertkiş qoyıp jatırmız. Alaş arıstarına, Jeltoqsan batırlarına. Biraq, solardıñ arman mwrattarın äli orındağan joqpız. Äzirge söz jüzinde ğana bolıp twr.

Ökinişke oray, bizde mwnıñ üşeui de orındalmay twr. Bizdiñ halıqtıñ sayasi sauatı oyanuı tiis. Biz qazir beysayasi halıqpız. Biz wlttıq namısı wyıqtap qalğan halıqpız. Wlttıq ruh oyanğanda ğana belgili bir özgerister boladı. Qazan qaynağanda qaqpağın laqtırıp tastaydı ğoy. Mine, osı.

Meniñşe eki mäsele tağı bar. Bügingi özgerister sayasi oyın deytinder bar. YAğni, bwl halıqtı aldarqatudıñ täsili. Eşqanday sayasi demokratiyalıq özgerister orın almaydı-mıs.

Endi bireuleri – biliktiñ közi aşıldı. Attan tayıp qwlap, esin bir joğaltıp aldı da, keyin esi kirip, wlttıq bağıttı qoldap şıqtı deydi

Men mwnıñ ekeuine de seniñkiremeymin. Meniñşe, joğarıdağılardıñ özi qolındağı bilikti äri qaray wstap twruınıñ jalğız jolı - wlttıq bağıttı qoldau. Olardıñ maqsatı qolındağı bilikti äli de bolsa birneşe jılğa soza twrudıñ amalı. Mınanı tüsinip alu kerek. Bilikke qay bağıttı qoldasa da bäribir. Sebebi, maqsattarı bilikti wstap qalu. Qaltanı toltırıp alu. Boldı, bitti. Bwl narkotik sekildi ğoy. Olarğa bileu kerek. Olarğa wlttıq bağıttağı bilik pe, äldi komunistik partiyalıq bilik pe, bäribir. Bilik bolsa boldı. Endi bwrınğıday Reseymen jaqındasa bermeydi. Sebebi, Resey öziniñ betperdesin aşıp aldı. Halıqtı alday almaydı. Tağı ne? AQŞ alısta. Al demokratiyalıq bilik qwra almaydı. Öytkeni, bilikti demokratiyalıq princip engizilse, sol küni-aq, bwlardıñ küni qwridı. Sondıqtan jalğız ğana jol osı – Wlttıq bağıt.

Bwlar wlttıq bağıttağı dünielerdi şın köñilderimen jasap otır. Äyteuir tam-twmdap bolsın jasap jatır. Erteñ eldiñ betine qaray aluı üşin jasaydı.

Negizi bwl bayağıda bizdiñ kötergen mäselelerimiz edi. Solardıñ barlığın bolmasa da, birli-jarımın jasap otır. Biz nege qarsı şığuımız kerek oğan?!. Sondıqtan qoldap, ün qosıp otırmız.

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

21 pikir