Senbi, 4 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 525. Jazılğandar — 36. Qaytıs bolğandar — 5
Alaşorda 4929 2 pikir 8 Mausım, 2017 sağat 12:31

Nwrmaqovtıñ otbası tartqan tragediya

 

Bügingi küni jariyalanıp, jarıq körgen basılımdar arasında tarihi şındıqpen tolıq säykese qoymaytın, keyde birine-biri qayşı keletin, jalğan, tipti mifke jaqın faktiler, pikirler kezdesedi. Onday derekter oqırmandar arasında tüsinbeuşilik, al 37-jıldıñ qwrbandarınıñ tuğan-tuıstarı arasında ökiniş-ökpe tudıradı. Degenmen, meniñ aytqım kelip otırğan pikir de şındıqtıñ şıñı degen oydan aulaqpın.

 

Men osı wstanımıma süyene otırıp, Alaş ardageri, Qazaqstan men KSRO-da sol jıldarı qızmet etken asa körnekti memleket jäne qoğam qayratkeri, 37-jılğı quğın-sürginniñ qwrbanı Nwrmaqov Nığmet jäne onıñ sem'yası, jaqın tuıstarı turalı aytqım keledi.

Nwrmaqov Nığmet – Reseydegi 1917 jılı bolğan Qazan töñkerisinen soñ, qazaq dalasında jaña ömir qwruğa belsendi qatısqan twlğa. 1920-29 jj. aralığında ol Qazaqstanda Joğarğı Revtribunal, Joğarğı sot törağası, Bas prokuror, al 1924-29 jj. ükimet basşısı (prem'er-ministr) boldı. Jas Qazaq Respublikasın qwrıp, onı damıtıp, nığaytu, körkeytu, joldarında atqarğan eñbekteri ärtürli resmi qwjattarda, ädebiet közderinde, bwqaralıq aqparattarda jazılıp, arhivterde saqtalğan. Sondıqtan men bwl esteligimde, negizinen, saqtalğan qwjattarda joq nemese tolıq jazılmağan derekter turalı söz qozğaymın. Ol – Nwrmaqovtıñ tuıstarı sol jıldarda körgen qayğı-qasiretteri turalı.

Meniñ jüregimde Nwrmaqovtıñ repressiyağa tüsu sebepteri resmi qwjattarda atalğan sebepterden äride jatır degen oy twraqtı oylandıradı. Ol, ärine, tereñ zertteudi qajet etetin dünie. Degenmen, onı twtqındaudıñ bir sebebi – ol atalğan joğarı lauazımdı sayasi qızmetterdi atqaru jolında qatar jürgen qazaqtıñ aldıñğı qatarlı ziyalılarımen birge sol jıldarda Qazaqstanda partiya basşısı bolğan Goloşekinniñ qazaqtarğa tizesin qattı batırıp, olardı qorlau sayasatına aşıq qarsı şığuı.

«Şındıqtı kimge bolsa da közine tapjılmay aytu – ol kisiniñ minez erekşeligi boluşı edi», – degen sözderdi uaqıtında quğın-sürgin associaciyasınıñ alğaşqı prezidenti Bekbolat Mustafin aqsaqal men qart bol'şevik A. Butinniñ auızdarınan estigen edim. Bwnday batıldıq, ärine, Goloşekin men onıñ jendetterine wnamaydı. Sondıqtan onıñ üstinen ortalıqqa (Mäskeuge) joldanğan şağımdar üsti-üstine tüsip jattı. Biraq onıñ bilimdiligi men biliktiligin, wyımdastıruşılıq jwmısqa degen qabiletin biletin jäne naq qazir jwmısınan alıp jazalauğa tikeley sebep joq ekenine közi jetken Stalin bastağan ortalıq «Nwrmaqovtı qızmetten bosatudı qoya twrıñdar. Ol kezekti s'ezge deyin isteydi» degen habar joldaydı. Oğan qaramay şağımdar toqtamaydı.

Sol sebepten 1929 jılı Nwrmaqovtı Mäskeuge auıstıruğa mäjbür boldı. Ol turalı derekti qwjatta «Moskva. Otzıv v CK» dep jazılğan. «Ondağı oyları Nwrmaqov bizdiñ köz aldımızda jürsin deui ğoy» dep aytatın Bekbolat aqsaqal. Mäskeude Nwrmaqov 1937 jılğa deyin KSRO CIK-iniñ Prezidium müşeligine kandidat, Bükilrossiyalıq CIK-tiñ (VCIK) Prezidiumınıñ müşesi, VCIK Prezidiumınıñ hatşı orınbasarı jäne qatarınan onıñ eki (wlttıq jäne aqparat) böliminiñ meñgeruşisi qızmetine tağayındaldı. Sol qızmetterinde jürgen Nwrmaqov 1937 jıldıñ iyun' ayında repressiyağa wşırağan alğaşqı arıstardıñ biri bolıp twtqındaldı. Reseydiñ bwrınğı «KGB», keyingi «FSB» organınan alınğan qwjatta oğan «1920 jılğa deyin «Alaşorda» partiyasınıñ belsendi müşesi, wltşıl, Keñes ükimetine aşıq qarsı şıqqan jäne onıñ basşıların joyuğa äreket jwmıstarın wyımdastıruşı, Japoniya men Germaniyanıñ tıñşısı» degen döreki ayıp tağıladı. Sol jıldıñ qırküyek ayında Nwrmaqov Alaş kösemi Älihan Bökeyhanovpen bir künde atılıp, bir jerge (Mäskeu, Don ziratı) kömilgen (bwl jerde jerlengeni dep jazudı jön körmedim).

 

Nwrmaqov wstalğannan keyin, repressiyalıq apparat onıñ tuğan-tuısqandarın joyuğa kiristi. Nwrmaqovtıñ sem'yası quğın-sürgin zardabın tolığımen basınan keşirgen otbası deuge boladı. Oğan dälel bola alatın mına faktilerdi keltireyin. Nığmettiñ auılda twratın jası jetpisten asqan äkesi Nwrmaqtıñ sayasatqa eş qatısı joq bolsa da, 1938 jılı «üştiktiñ» şeşimimen Qarağandı türmesinde atıldı. Jwbayı Züfnün, balaları Noyan men Tamara, inileri Qwrmanğali men Jämel repressiyağa wşırap, är därejeli jaza tarttı.

Mısalı, Mäskeude Nığmet wstalğan soñ, bir ay ötpey jwbayı Züfnün twtqındaldı. Oğan äueli atu jazası qoldanılsın degen şeşim şığarıladı, soñınan balalarınıñ jasın elegen bolu kerek, ol jazanı on jılğa lager'ge jiberilsin degen şeşimge auıstıradı. Züfnün jeñgemiz basında Butırka türmesine (Mäskeu) qamalıp, odan soñ Kareliya, ALJIR (Aqmola) lager'lerine aydaladı. Lager'de mezgilin ötep bosağan soñ, Qarağandı şahtasında lampışı bolıp isteydi. Sebebi 1956 j. reabilitaciya jarlığı kelgenşe, oğan Mäskeu men Almatıda twruğa rwqsat bolmadı. Nığmettiñ eki balasın (Noyan men Tamara) bir-birinen ayırıp, Reseydiñ eki qalasındağı (Saratov, Penza) balalar üyine jiberedi. Tamara sonda sırqattan qaytıs boladı, al Noyan öziniñ swrauı boyınşa maydanğa ketedi. Soğıstağı erlikteri üşin orden, medal'darmen marapattalıp, 1946 jılı eline qaytıp kelgen soñ, Almatıdağı Tau-ken metallurgiya institutınıñ sirek metaldar bölimine tüsedi. Biraq onda «halıq jauınıñ» balaları oquğa bolmaydı dep, basqa institutqa auısuğa Noyandı mäjbür etedi. Onı bitirgen soñ Almatıda, odan soñ Mäskeude injener-gidrogeolog bolıp qızmet istedi. Noyan 1986 jılı 63 jasında jürek sırqatınan qaytıs bolıp, Mäskeudiñ Vagan'kov ziratında jerlendi.

Kelesi repressiya qwrbanı bolğan – Nığmettiñ özinen keyingi inisi Qwrmanğali. Ol Almatıda Kazpolk ştabınıñ qızmetkeri bolıp istep jürgen jerinen twtqındap, Komi ASSR-niñ Vorkuta qalasındağı lager'ge aydaladı. Ol lager'degi twrmıs jağdayınıñ adam şıdamaytın auırtpalığınan auır sırqatqa şaldığıp, qaytıs boladı. Odan wlı Kamel, qızdarı Ayşa, Tamara qaldı. Keyinnen olar elge tanımal mamandar, injener, ğılım adamdarı bolıp, ösip-öndi. Kamel KSRO Memlekettik jäne Ministrler Keñesi sıylıqtarınıñ laureatı, Ayşa – himiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent, Tamara – medicina ğılımdarınıñ doktorı, professor därejesine jetti.

Nığmettiñ erkek kindikti tuıstarınan tiri qalğanı – auıldağı kenje inisi Jämel bolatın (meniñ äkem). Onı da qaralı qasiretten tıs qaldırğan joq. Ol auıldan quılıp, Qarağandı şahtasındağı trudarmiya qatarına jiberildi. Äkemniñ sodan tiri qaldı degen atı bolmasa, reabilitaciya qağazın alğanşa ömiri auır jağdayda ötti. Ol repressiya zardabın, soğıs, soğıstan keyingi qiınşılıqtardı basınan ötkizdi.

 

Qiınşılıq jıldarı balaları jas, jwbayı (şeşem) hat tanımaytın adam edi. Bala-şağasın asırau üşin, ol jwmısına asa wqıptılıqpen qarap, küni-tüni sol jwmıs soñında boldı. Tek 1956 jılı, aqtalu qağazı kelgennen keyin, eline qaytıp, jağdayı birşama jaqsardı. Asıl anamız ben ardaqtı äkemiz bastarına tuğan qiınşılıqtarğa qaramay, segiz balasın tärbielep, ösirdi. Bügingi tañda bäri öz orındarın tauıp, balalı-şağalı, nemereli, şöbereli bolıp otır. Basınan ötken qayğı-qasiret, uayım äkemniñ densaulığına äserin tigizip, 1976 jılı bar-joğı 64 jasında ömirden ötti. Şeşem balalarınıñ qızığın biraz körip, 1989 jılı 75 jasında qaytıs boldı.

Nwrmaqovtıñ tozaq pen ölimnen aman qalğan jaqın tuıstarı öle-ölgenderinşe atamız Nwrmaqtıñ, onıñ balaları Nığmet, Qwrmanğalidiñ, nemeresi Tamaranıñ jatqan jerlerin izdeumen ötkizdi. Jan-jaqqa jibergen swraularına jauap ala almay, olar tübinde bwl ömirden armanda ketti. Joğarıda aytılğan derekterge köñil audarsaq, Nwrmaq sem'yasınan tört adam (Nığmet, Qwrmanğali, Tamara, Noyan) 37-jıldıñ jan türşigerlik sayasatınıñ saldarınan orın alğan soyqın jağdaylardıñ nätijesinde öz eliniñ topırağı bwyırmay, Resey jerinde mäñgilik orın tauıp, süyekteri sonda qaldı. Qazir bayqasam, sol jıldarı milliondağan quğın- sürginderdiñ, olardıñ sem'yaları men tuıstarınıñ tağdırları, ömir körinisteri osınday, bir-birine wqsas ekenin bayqauğa boladı.

Ökinişke qaray, bügingi tañda sol jıldardağı uaqiğalardıñ tikeley kuäsi bolğan adamdardıñ sanı sirep baradı, tipti joqqa jaqındap qaldı deuge boladı. Sondıqtan äli de közi tirilerdiñ estelikterin jarıqqa twraqtı jäne qomaqtı tirajben şığarıp, jas buınğa tüsindire jetkizu asa qajet. Repressiya jıldarındağı qazaqtar körgen zardaptıñ tarihı äli tolıq jäne jan-jaqtı zerttelgen joq. Onıñ köptegen tarauları äli tıñ jatır. Ol – jas wrpaqtıñ jäne bolaşaqtıñ enşisi. Meniñ osı esteligim solardıñ bir kädesine jarar degen oy tolqınınan tudı.

Aman Jämelwlı NWRMAQOV, medicina ğılımdarınıñ doktorı, professor

 

«Obşestvennaya poziciya» (proekt «DAT» №21 (385) ot 1 iyunya 2017 g.

2 pikir