Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 3795 0 pikir 5 Mausım, 2017 sağat 11:11

Twrsın Jwrtbay. "Sol «Qaraköz», «Qaraköz»" (jalğası)

Jazuşı, alaştanuşı ğalım Twrsın Jwrtbaydıñ «Besigiñdi tüze!..» kitabınıñ jalğası. Ötken bölimderin mına siltemelerden oqi alasızdar:

http://abai.kz/post/view?id=7271

http://abai.kz/post/view?id=7292

http://abai.kz/post/view?id=7363

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7819

http://abai.kz/post/view?id=7851

http://abai.kz/post/view?id=7963

http://abai.kz/post/view?id=8004

http://abai.kz/post/view?id=8164

http://abai.kz/post/view?id=8190

http://abai.kz/post/view?id=8438

http://abai.kz/post/view?id=8635

http://abai.kz/post/view?id=8747

http://abai.kz/post/view?id=8925

http://abai.kz/post/view?id=8955

http://abai.kz/post/view?id=9050

http://abai.kz/post/view?id=9536

http://abai.kz/post/view?id=9857

http://abai.kz/post/view?id=10194

http://abai.kz/post/view?id=10277

http://abai.kz/post/view?id=10532

http://abai.kz/post/view?id=10740

http://abai.kz/post/view?id=10973

http://abai.kz/post/view?id=11107

http://abai.kz/post/view?id=11260

http://abai.kz/post/view?id=11485

http://abai.kz/post/view?id=11583

http://abai.kz/post/view?id=12512

http://abai.kz/post/view?id=12602

http://abai.kz/post/view?id=12674

http://abai.kz/post/view?id=12762

http://abai.kz/post/view?id=12863

http://abai.kz/post/48131

http://abai.kz/post/50997

http://abai.kz/post/50447

http://abai.kz/post/52092

http://abai.kz/post/52363

http://abai.kz/post/53678

«Qazirgi än mwñayğan jüdeu, qaralı deydi. Barlıq sorlılıq bizdiñ basımızğa-aq tura bere me. Qayta bwrınnan bizdiñ änimiz, küyimiz qazir de ajarlı emes pe. Bwrın än ärkimniñ auzında bolsa, qazir zañ jolımen teatrda salınbay ma? Erik alğan eñbekşiler ändi, küydi eşkimnen qaymıqpay, bwrın dalada zarlaytın bolsa, bügin raqattanıp, öz jırın, öz änin öz ökimetinde aytpay ma? Olay bolsa nege qaralı deydi, nege jüdeu deydi. Qazirgi bizdiñ bostandıqtı minegeni osı emes pe?»

Mine, bwl barıp twrğan ädebi, tipti, sayasi sayqaldıq. «Qaraközdiñ» däuiri – «Eñlik-Kebaktiñ» däuiri» dep söz basında aytqan uaqıttıñ anıqtamasın wmıttı da, oqiğanı öz zamanınıñ qız-kelinşekteriniñ ömirimen salıstıradı. Arğı-bergi ädebi sın tarihında özge ğasır turalı jazılğan şığarma keyipkerin keyingi däuirdegi tirşilikpen salıstırğan, sol arqılı ükim aytqan sınşı kezdesken emes. Endi kezdese de qoymas. Al Jwmabay sınşı oğan qısılıp-qımtırılmaydı. Oyın üstey tüsedi:

«Qız än şırqatpay sıbırlaydı deydi. Janım-au, bizdiñ qazirgi qızdar nege än şırqatpay sıbırlaydı, qayta sıbırlaytın qızdar jazuşınıñ eski zamanınıñ qızdarı emes pe edi. Bizdiñ qızdar käzir erik alıp, süygenine ketip otırğan joq pa? Eñlik, Qaraközge wqsap bizdiñ qay qızdarımız zarlap ünin şığara almay otır? Qazaq qızdarı oqıp jatır, qoğam isine erkektermen qatar qatınasıp jatır. Teatrda artist bolıp oynap jatır. Jazuşı azamat osını nege jasıradı, keñes ökimetiniñ ötken isin nege körmeydi, keñestiñ aqşasın ala bilgende, onı nege ayta bilmeydi. Eñbekşilerdiñ saltına keltirip nege jazıp bermeydi. «Däm tatqan qwdıqqa tükirme» degen qayda. Eñbekşilerdin, tilegine, salt-sanasına qarsı kitap jazıp, aqşa aludan nege wyalmaydı?!!»

Wyat turalı äñgime qozğalğanda, zadı, sınşınıñ özi bir sät sol sözdiñ astarına üñilip, ar-ojdannıñ aldında esep berui tiis edi. Rasında da: «Teatrğa qatınasıp, erkektermen qatar qoğam isine» aralasqan qızdar nege «Eñlik pen Qaraköz bop jılauı» tiis? Ekeuin salıstıratınday qanday qajettilik bar? Kerisinşe qasiretpen kün keşken äpkeleriniñ ömirin köz aldına äkep, körkem beynelegen, sol üşin jan azabın tartqan Mwhtardıñ «alğanı» adal emes pe. Soğan qarağanda, mäsele «Qaraközde» emes, ol alğan sıylıqta. Pendeşilik qızğanışta. Sonı aşıq aytpay, jımsıta biltelep otır. Osı rette Mwhtardıñ kinäsın köbeytu üşin onı Evropanıñ idelisteriniñ de qatarına qosıp jiberedi.

«Sırım men Qaraköz toğayda jolıqqanda, Qaraközdiñ janında Aqbala degen jeñgesi ere kelgen. Qaraköz ben Sırım söylesip otırğanda Sırımnıñ üş salı Aqbalanı qoltıqtap alıp, qarauşı halıqtıñ aldınan bılay-bılay ötip jüredi. Tap osı arasına kelgende jazuşınıñ közinen Evropanıñ teatrğa qoltıqtasıp baratın qızı men jigiti elestep ketken, bolmasa ol kündegi auılda ösken qazaq äyeli, bozbalası qoltıqtasıp jürudi bilmegen».

Endeşe, «Şınımenen köñiliñ mende bolsa, kel ekeumiz jüreyik qol wstasıp» – degen qara öleñdi ekiniñ biri nege aytqan. Joq, ol ötirik öleñ bop şıqtı. Sebebi:

«Kez kelgen kögalğa otıra salıp söylese beretin. Tağı da bir äyeldiñ soñınan körine közge 3 jigit salañdap jüru qazaq saltında bolmağan».

Osınau, sandıraqtı oqıp otırıp: «Joq, joldas Jwmabay! Qazaq jigitteri de qızdı altıbaqanğa demep otırğızıp, qolınan wstap tüsirgen. Qazaq qızdarı kelgen bette «kögalğa kösile» ketpegen, «qızarıp-swrlanıp, lüpildep jüregi» (Abay), «sausağınıñ wşınan wstap», ıstıq demi bet şalğan. «Seksen qız bop ta seruenge şıqqan» – dep ayqaylağıñ keledi. Biraq odan payda joq. Tım keş. Ekinşiden «evropaşıldığı» üşin Mwhtar jazasın da alıp ülgerdi ğoy.

«Qaraközdiñ» oqiğası toğaymen köp baylanısıp otıradı. Toğayda jolığısadı. Toğayda wstaladı. Qaraköz jındanğanda toğayğa baradı, «toğay... toğay»dep zarlap jüredi. Anığında qazaq toğayğa jaqın el emes. Qazaq jerinde toğay az. Qazaqtiki dala. Äyelder bürkenip bel asıp ketip, kimge jolığıp, bolmasa söylesse de sol beldiñ astında boladı. «Qaraközde» ılği toğaydıñ körinui Evropanı, onıñ jerine, twrmısına eliktegendik bolmasa, qazaq twrmısına toğay köp aralaspaydı. Mine, «Qaraközdin» közge körinerlik kemşiligi osı».

Bwğan ne uäj aytuğa boladı? Swlulıqtıñ erkindiktiñ elesindey aru Qaraközdi – «bürkenip, bel asıp ketip, şaruasın döñ astında bitiretin» äyelge teñeuin sınşınıñ köñil köziniñ biteuligine balayıq. Al, toğaydı köpsingeni nesi? Jer – susız, su – toğaysız bola ma? Alatau, Kökşetau, Tarbağatay, Altay da töbe me? Ol da Evropanıñ körinisi me? Joq, mäsele Mwhtardıñ burjuaziyalıq Evropanıñ ideyasın «nasihattauında», yağni, «sayasi jat sarındı» jırlağan «idealistik» piğılında.

Bwl – «jalanıñ» kirispesi ğana, kirispesi. Mwhtarğa aşıq türde alğıs ta, qarğıs ta äkelgen...

Iya, sol «Qaraköz», «Qaraköz».

Osınşama avtordı küyiniş-süyinişke wşıratqan bwl p'esa arqılı Mwhtar Äuezov suretker közimen, keyipker qimılımen öziniñ barlıq oyın jetkizdi. Sanına qılbwrau salğan qwlınnıñ şwrqırağan dausı jeti qat aspandı jarıp ötkeni siyaqtı, «Qaraköz» onın jeke basınıñ da kökey kesti küyi edi.

Ol – sonısımen de qımbat. Sonısımen de kürdeli.

Sondıqtan da siqırlı swlu siyaqtı – tılsım küşke, qılıqtı qwdiretke ie.

Twla boyın eritken sezimin de, sorğalağan tilin de, tereñdegi tebirenisin de, serilikpen ötken künderdiñ sağınışın da, közi qisa da köñili qimağan jan azabın da, äyteuir tabiğat bergen talanttıñ barlıq qasietin «Qaraközge» sarqa jwmsap, kökireginiñ aşı ötin jarıp jibergendey tausıla jırlaytın sebebi ne? Öytkeni bwl – Mwhtardıñ jastıq şağımen, Şıñğıstaumen, süygen jarı – Kämilamen qoştasuı edi. Eşkim olardı ayırğan joq. Biraq ajıramasqa lajı da joq Mwhtardıñ. Sanalı türde, suıq aqılmen tañdap alğan azaptı jol! Ol – Kämila üşin özinen basqa adammen ömir sürudiñ ölimmen teñ ekenin tüsinetin. Kämilamen qoştassa, qaytıp Şıñğıstıñ topırağın basa almaytının bildi. Şınında da solay boldı. On bes jıl el betin körmedi. Sonıñ barlığın sezdi. Seze jürip, sol jerdiñ topırağın basıp jürip, aldağı körmeytin köp jıldardıñ nesie esebi siyaqtı elin-jerin sağındı, samalın añsadı. Kämilamen iştey qoştastı. Ol – öziniñ «ğaşıqtıq toyatın qiyalınan» tauıp ta, söz baylasıp ta ülgergen. Leningradqa biıl ma, kelesi jılı ma jol jüredi. Onda, kögildir közdi, süykimdi swlu «Valeçka», Valya, Valentina Nikolaevna kütip jür. Mäsele – şeşilgen, qol alısıp, uädelesken. Serti berik. Biraq Kämilanı da qimaydı. Amal ne, qolañ şaşı iığına tögilgen, jan qwmarınday jaqsı körgen Kämeş qaladı. Mäñgige. Densaulığı da naşar, köp şıdamas, köpke wzamas ömiri. Sonda, mäñgi qoştasqanı ma. Solay-au. Onda, el-jwrtqa da juırmañda orala qoymas. E, bwl bärimen qoştasadı eken ğoy. Qoş... Qoş... Sonşa qımbattı qiyuğa Valya tatitın qız. Endeşe, qayta sağınbastay uaz keşip ötpeymin be? Qız jüregi aynımap pa, auıtqımap pa, biler. Ätten, Kämila! Şirkin, Valya! Ne jazıq bar senderde? «Kimdi izdep ömir sürem?..»

Barlıq qwpiya – Qaraközdi joqtap, Sırımnıñ auzınan aytılğan osı sözde jatır: «Kimdi izdep ömir sürem?»

Rasında da kimdi izdep ömir süredi?

Bwl swraqtıñ jauabın tabu, 1925 jılı eki arudıñ ıstıq jüreginiñ ortasında qorğasınday balqıp, sınaptay tolqıp jürgen Mwhtar üşin – ğwmırlıq tañdau, erteñgi künniñ tirşilik-mwratın şeşumen birdey edi.

Dala şejireşisi akademik Älkey Marğwlan marqwm jwmsaq kresloğa şalqayıñqırap, şapanın qausıra jamılıp, siregen burıl bwyra şaşı dalanıñ aq şaşaqtı seleuindey sepsip, arasında qwmığa, dausın işine tarta külip, keyde «biz tek francuz kon'yagin işetinbiz», keyde «biz de serimiz, ekeumiz de bilimdimiz ğoy», «Äy, Mwhtar» dep jelpingeniniñ özi jarasıp, arasında: «Oy, Şıñğıs kele, kele ğoy» – dep nemeresimen oynay otırıp, köp künderde mol sır aytıp edi. Biz baspasöz betinde jariyalanğan, qoljazba küyinde körsetken materialdarına iek artıp, esteligin sol özi aytqan äñgimelerimen qosa jinaqtap keltiremiz.

Älkey Marğwlan: – «Semeydegi pedtehnikumda jürgen jıldarımda Mwhtarmen sırlas, dos boldım. Ol sol kezdegi asa belgili qazaqtıñ biri edi. Men tört jıl boyı Mwhtardıñ qasında jürip, äñgime-p'esaların qoljazba türinde oqıdım. Äri wstaz, äri dos edi. Leningradqa ketetin jılı qıstıküni Mwhtardıñ auılınan mıqtı ayğır jekken şana keldi. Mwhtardıñ kütuşi ispetti serigi bar. Pısıq, jaqsı jigit. Meni şaqırıp jürgen. Attanıp kettik. Jiırma şaqırımnan soñ qattı boran bastaldı. Eşteñe körinbeydi. Tau alqımındağı üyge kelsek, wyısqan qalıñ keruen. Äygili Küşikbaydıñ qaqağan kezeñi. Älgi jigit lıp etip ketip qap, ekeumizdi bölek üy tauıp ornalastırdı. Kileñ Taşkenttiñ köpesteri. NEP-tiñ kezi ğoy. Birazdan soñ jol azabınan tüñilip:

–  Keri, Semeyge qaytsaq qaytedi, – dedim.

– Äy, Älkey, sen balamısıñ? Wyat emes pe jas jigitke joldan qaytıp, – dep dürse qoya berdi.

Äyteuir, üşinşi küni jettik. Abay auılı – ayaulı auıl. Künine eki-üş qonaq. Oyın-sauıq jäne tösekti jaylı saladı. Ne ğılasıñ, än, muzıka. Skripka, mandolin, sıbızğı, sırnay. Bir-birin ilip äketedi. Orkestrge qosılıp, neşe wlttıñ äuenin saladı. Zikäyil – ünemi jeñin türip jüredi. Özi solbır kiinedi. Oy, önerli edi. Jağıpar – pısıq, seri. Onıñ dombıra tartısı ğajap. Jebireyildi Mwhtar keremet sıylap, qattı wnatatın. Ol degeniñ qanday änşi, qanday talant. Üşeui de Abaydıñ wrpağı. Birinen biri ötedi. Men Mwhtarğa eki tazı sıylağam. Tegin tazı emes, tekti tazılar. Meni tanıp, keudemdi iiskep, tırmalap, äbigerge tüsti. Bireuin Şäkerim swratqan eken. Mwhtar bermepti. Nemere ağası Razdıq wstaydı eken. Qıstıküni bolsa da oyın-sauıq quamız. Aqqasqamen añğa şığamız. Sayatqa Şäkerim şaqırğan edi. Jolımız qiıstau bwrılıp qonaqqa bara almadıq. Mwhtardıñ qart dosı Käriqara – Ötekeldi qalmaydı qastan. Wzın boylı, taza kiinetin adam. Sodan qızıqpen qalağa kayttıq.

1925 jıldıñ jaz ayında Mwhtar oñaşa şığarıp ap:

–  Äy, Älkey, endi Leningradka oquğa jürerdiñ aldında Şıñğısqa bir barıp, sayran salıp qaytayıqşı. Qwmarımızdan şığa qızıqtayıq. Änşilik, serilik önerin köreyik. Zaman qalay boladı. Basımız qosıla bere me? Endi qaşan köremiz eldi? Mende bir tolqu bar. Arılayıqşı dertten, – dedi.

–  Qaydağı dert. E, barsaq-barayıq. Nege tüñilesiñ? – dedim.

Ündemedi. Endi dospız ğoy. Jüreginde tolqu barın bilemin. Sodan Şıñğısqa bardıq. Qasımızda oqığan ülken qızmettegi Daniyal Käkitaywlı Isqaqov, Ahmetbek Şikibaev bar. Käriqaramız qarsı aldı. Şirkin Kämeş, Kämila... Qazaqı kiim qanday jarasatın. Sändep kiinetin. Oy-oy, keremet edi... Añğa Köken tauına şıqqanda Mwhtardıñ işki alañın sezip: «Qaytıp qiyasıñ» – degenimde kürsinip qalğan. Sol jılı elimen-jerimen qoştasqanday körmegen qızığı, şıqpağan töbesi qalmadı. «Älkey, ana şoqıdan ana jer, mına töbeden mına jer körinedi» – dep är töbege şığıp töñiregine qaraydı. Samalğa tösin töseydi. Sarıarqanıñ sağımı köşip jüredi. Käriqara qoynımızğa jılan saladı. Söytsem, tisin alıp tastaydı eken ğoy. Qatpa degen adam bar. Bir özi talasqan ittiñ, qasqırdıñ, erkektiñ, äyeldiñ, bayğwzdıñ dausın saladı. Serilik te boladı. Birde Daniyal Isqaqov bir top auıldıñ qasınan ötip bara jatıp: «Oy, mınau sıylı auıl. Sälem bermesek bolmaydı. Jür, Mwhtar» – dedi. Änşeyingidey emes, könbey, wzaq söz aytıp twrıp aldı. Daniyal mağan: «Älkey, mına auılda Mwhtardıñ bwrınğı äyeli bar. Jür, sonı köreyik. Sen bir jaq tizginin wsta» – dedi. Ol bir ayaulı künder ğoy. Serilikpen, jelikpen, külkimen ötken. Ekeumiz attıñ tizginin eki jağınan wstap, bastap kep berdik... Söytsek Rayhan sonda eken. Qattı qısıldı. Mwhtar men Rayhandı türtpektep biz mäzbiz... Qoyşı, ne kerek, tau işinde wlarday şulasıp-duıldasıp än şırqaymız. Men qayırılıp Kämeşti oylaymın. Basımdı şayqaymın. Mwhtar tüsinedi. Kämeşten ketse, bwl öñirge kele alması belgili. Jerge közin twndıra qaraydı... Qoştasqanday. Onı da qimaymın. Ündemeytin. Kämilanı Käriqarağa tapsırdı. Jası ülken adam. Mwhtardı sıylaydı. Kämeşti kütip, köñilin aulap auılda qaladı keyde...

Sodan tamız ayın biz tegisimen oyın-sauıq, mereke üstinde ötkizdik. Onıñ biri – añ aulau, qarşığa salu boldı. Biraq Şıñğıs tauda qarşığa, twyğın, laşın salatın kisi, tipti az eken. Laşındı kelistire salatın bir kisi tek Şağan jağında bar dep estidik.

Bizdiñ bar tapqanımız Käriqaranıñ kökşäuli qarşığası. Onımen eki kün özen boyın aralap eşbir qwsqa tüsire almadıq.

Bir küni qasqır aulauğa şıqtıq. Qasqırdıñ minezin, isin jaqsı biletin kisi Mwhañnıñ auıldağı dosı Qatpa degen oyınşı edi. Tünde kele jatqanda Qatpa aqırın bölinip ketip aldımızdan qasqır bolıp wlıp jatatın. Tamız ayında qasqır böltirigin ininen şığarıp, ılği taldı, şileuit, şilikti özenniñ boyında jüredi. Mwnı añ aulaytın kisiler jaqsı biledi.

Mwhañnıñ qasqırğa qosamın dep alıp şıqqanı – Şaybaydan alğan bir qızıl tazı. Onı üyde otırğanda asıra maqtap:

– Köringen qasqırdı qwtqarmaytın alpauıt osı, – dedi. Biraq tazınıñ türinde qasqır alatın bir qılıq bayqalmaydı, solbırlau, qalıñ jüni büyirin basıp jauıp alğan; aqqasqa bolatın jauıngerliktiñ silemi de joq. Oyladım: «bwl tazı tek Şaybaydiki bolğan soñ maqtap otır ğoy», dep. Şınında bwl tazımen de qasqır aldırıp jarıtpadıq.

Mwhtar Şıñğıstauda jürgende bir ğana seriliktiñ soñında boldı. Bir küni 30 şaqtı jigitterdi jinap – köbi dombıraşı, änşi, oyınşı, añşı, küreske tüsetin mıqtı paluandar men seriler, bie sauatın jigitter, qazanşılar – Şıñğıstaudıñ elsiz jatqan dalasına barıp sauıq ötkizdik.

Bwlardıñ köbi Abay wrpaqtarı – Daniyal, Mekaiıl, Israil, Jebireyil, Äubäkir, Jağıpar, Qatpa tağı basqalar. Bwlardın, barlığı tazımen dalada jürip, än salu, dombıra tartu, ertegi aytu, ataqtı küyşilerdiñ küyin tartu, tağı basqalarmen aynalısatın. Jeke än aytuda erekşesi Jebireyil, oğan men qosıldım; dombıranı ağılta tartqan önerdiñ kemeñgeri Israil boldı. Mwhañ Eñlik pen Kebektiñ ölgen jerine barıp, «Eñlik pen Kebektegi» bilerdiñ şeşuin sahnağa qoyıp körsetti. Eñlik bolıp oynağan – Qatpa. Kebek bolıp özi şıqtı. Bwl künderi Mwhañnıñ tağı da qızıqtağan isteri – qws salu, it jügirtu, asıq oynau boldı. Asıqtı jigitter dorba-dorbamen köp äkeletin, eñ ülken dorbadağı asıq Mwhaña äkep tartılatın. Daladağı döñgelek taqırda asıq oynau – qır balaları üşin bir quanış, tamaşa is. Asıqtıñ köbin Abaydıñ nemeresi Mağauiyanıñ balası Jağıpar wtıp alıp otırdı. Ol bar asığın wtıp alğan Mwhtardı sıqaqtaudan basqanı bilmeytin, özge şeberlikke jäyi joq qoy dep, baldızdıqpen oynaytın. Äzil men qaljıñdı jaqsı köretin Mwhañ onı bar ıntasımen tıñdaytın. Bwl kezeñde tamaq isteytin şeber kelinşekter, äzilqoy qoyşılar, qasqır turalı ädemilep aytatın jılqışılar oyın-sauıqqa ülken äser etip, Mwhañdı qadirlep «Ua, ua» dep otırar edi. Ärine, olardıñ attarın men qazir wmıtqanmın. Biraq sol Şıñğıstaudıñ qoynauında jatıp ötkizgen künder eş uaqıtta esten şıqpaytın ğajayıp suretterge tolı edi.

Şıñğıstaudı biraz qızıqtap bolğan soñ biz Semeyge qayttıq. Şıñğıstaudan tömen tüsip, oypatqa kele jatqanda bir bwlaqtıq boyında bir otar qoy jatır eken. Qoyşı sezgiş, tamaşa tüsinetin kisi bolıp şıqtı. Qanjığasında asılğan bir torsıq qoyırtpaq, ülken saptayağı bar. Mwhan, mına suretti körgen soñ qasındağı jigitterdi toqtatıp, osı jerde biraz tınığayıq dedi.

Möldir su – qoyşınıñ wzaq, ädemi söylegen äñgimesi, alıstan asqaqtap köringen Şıñğıstau, qasındağı önerli jigitter Mwhtarğa bir şabıt bergendey. Biz Mwhtardıñ aytqanın orındap attan tüstik. Tezek terip, qoy sauıp, qoyu süt jasauğa kiristik.

Mwhañ sırtqı kiimin tegis şeşip, qara közin töndire, ülken qoñır qoydıñ jelinine tönip, saptayaqqa saua bastadı. Biraq bayqasam, Mwhañnıñ sauğan qoyınan süt şıqpaydı. Bir uaqıtta qoyşı kelip:

– Qarağım, olay sauma, bılay sausañ süt şığadı, – dep körsetti.

Mwhañ biraz otırıp:

– Äy, mınadan tük şıqpaydı, men basqa ister isteyin, – dep saptayağın Daniyalğa berdi. Özi tezek terip ketti.

Tas qorıtqı pisirgen sütti tez işe qoyu oñay emes eken. Sol jerde eki-üş sağattay otırdıq. Israil Şıñğıstauğa qarap än şığardı. Jebireyil men biz Abaydıñ öleñderin ayttıq.

Şirkin, bir körgen ayaulı qızığım sol sapar boldı. Äli esimnen ketpeydi. Jas kelip qaldı, Tağı da körip qaytsam-au dep armandaymın. Sodan Semeyge keldik. Küzde oquğa birge kettik. Şöldep kelgemiz bilimge. Aldıñğı partada otırıp lekciya tıñdaymız. Qızdar bwyra şaşımızğa qağaz qıstırıp qoyadı. «Şaştarıñ bizge böget jasaydı» – dep. Onısı äzil ğoy. Sol qız osı – Valentina. Mwhtardıñ köñili qattı qwladı. Üylenem dedi. Men qattı renjidim:

– Onday ayaulı äyeldi qalay qiıp ketesiñ. Obal ğoy. Şıqqan jeri qanday. Özi de aqıldı, tamaşa. Jibermeymin, – deymin.

Baqşağa ketedi. Üyge konfet äkep qoyadı. Päterge ertip keledi. Özi de tolqıdı, özgeni de tolqıttı. Eñ qiın, eñ mahabbattı künderi sol 1925-1926 jıl boldı. 1927 jılı bäri de şeşildi. «Qaraközdi» oqışı. Tura sondağı küyip-janğan Sırım Mwhtardıñ özi ğoy. Özi. Ğaşıq bolmasa, solay tebirene me, tebirene almaydı. Sağınadı.

«Qaraköz» – Şıñğıstaumen qoştasu ğoy. Onıñ obrazdarı sonda tuğan. Bizdiñ sol saparımızdağıday seruen jazuşığa äser etpeui mümkin be, mümkin emes qoy. Ätteñ, Kämeş, sol jılı jüregi şirkin sezip: «Älkey-au, ne bilgeniñ bar. Mwhtardıñ közinen qoştasqan siyaqtı mwñ köremin» dedi. «Jäy, jazuşınıñ basına ne kelmeydi. Ğaşıqtıq, serilik p'esasın oylap jür» – dedim. «Solay bolğay» – dedi qazbalamay. Keşke jaqın üylerine barsam, kişkene Mwğalima bar, üşeui oynap-külip otıradı. Mwhtar Kämeştiñ şaşın bir örip, bir tarqatadı. Ädeyi. Tarqatılsa, wzın şaştı öruge Kämeştiñ qolı jetpeydi. Sodan Mwhtardıñ özi kömektesetin. Ol da jarasatın. İşimnen, quanış üzilmese deymin.

Sonda oyı eki bölingen Mwhtardı qattı ayaytınmın. «Qaraközdi» jazıp sergidi ğoy. Sol p'esanı Kämila oqığanda jılap: «Äy, mınau tegin emes. Bir suınğan lep bar» – deytin. Prologında şaldıñ sözin: «Twrağwl ağanıñ söz mäneri ğoy. Ol kisi solay ekpindetip söyleytin. Sonıñ auzınan ükim ayttırıp otırğanı emes pe?» – deydi. Meniñ qabırğam qayısadı.

Bir jarım jıldan soñ Mwhtar meni elge jiberdi. Kämeş meni kwşaqtay alıp:

– Mwhtar qayda? – dedi.

– On-on bes künde keledi.

– Äy, seni tegin jibergen joq. Twraş ağama kisi salsa, onda ayrılğanım. Qarğamaymın, eteginen tartpaymın. Bwrın hat üzilmeytin. Altı ay boldı hat joq. Sodan-aq sezik alğamın. Bir keremet kesepat bar... Qoş, Mwhtar! Körgen qızığım osı ğana eken ğoy. Endigi «Ömir – nesi ömir. Tileuin tilep ötem... – dep solqıldap qoya berdi.

Qosıla jılap men twrdım. Twrağwlğa hat jazıp, keşirim swrağan. «Kämeş eki ret jükti bolsa da öli tudı. Mağan wrpaq kerek» – degen edi. Zerek äyel sezdi. Eriksiz hattı özine berdim. Aqıldı adam ğoy:

– «Sonısı da dwrıs şığar. Menen wrpaq körmeytini anıq qoy. Qwr swlulıq – janğa azıq bola ma. Jıluı joq jürekti qaşanğı jük qılam. Wzamaspın. Hoş, Älkey» – dedi, sabasına tüsip».

Osınau öñ dese – öñ, aqıl dese – aqıl bergen ayaulı aruğa tağdır sordı da ayamağan eken. Şäkerim aqınnıñ wlı Ğafurdıñ qızı Kämila apay söz arasında mınaday bir swmdıq oqiğanı ayttı. Kämila apayğa Şäkerim jöninde estelik jazdırtıp, onı jariyalau – eki jılğa sozıldı. Ömirdiñ tezinen ötken adamnıñ öz densaulığı da mümkindik bermedi, biz de kündelikti tirşiliktiñ küyki isine aldanıp, söz bwydalatıp aldıq. Biraq ta eñ bastı sebep: Kämila apaydıñ nemere jeñgesi – Ğaziza äjege baylanıstı boldı. Ğaziza – Qwnanbay, Qwdayberdi wrpaqtarınıñ işindegi bedeldi, isker pısıq Medeuhannıñ äyeli. Kämila Mağauiya qızımen qwrbılas, Ğaziza äjeniñ toqsanğa kelip, estui naşarlap, qozğaluı qiındağan kez edi. Kämila Ğafur qızı bir apta jürip sol kisi aytqan sözdi bir betke, keyde eki betke toltırıp jazıp äkeledi, men öñdeymin. Aqırı estelik dayındaldı. Sonda Ğaziza äje Mwhtardıñ ömirine qatıstı mınaday derek aytıptı. Kämila jükti bolıp, ay-küni tolıp otırğanda auıldıñ bar kelinşegi sol üydin mañın tori bastaydı. Ondağı oyları – Kämilanıñ kindigin kesip, kindikşeşe atanıp, Mwhtardan ülken sıy alu eken. Tolğaq qısqanda bar kelinşek otau üyge twra jügiredi. Bala şır etip jerge tüsisimen bäri soğan wmtıladı. Jan-jağınan talasa-tarmasıp jürgende balanıñ kindigin qısqa kesip qoyıp, säbi qansırap ölipti. Mwnı bilse de Kämeş eşkimge renjimepti jäne Mwhtarğa da aytqızbağan. Ätteñ deseñşi, qolında pışağı sumañdağan sol bir jelökpe kelinşek balanıñ kindigimen qosa Kämilanıñ baqıtın da keskenin bildi me eken! Dünie, sıy, Abay wrpağınıñ kindik şeşesimin degen ataq qaşpas edi ğoy. Şın mahabbattıñ qızuımen, köñil suımay twrğanda, jastıq küş-quat barda boyğa bitken sol bala mümkin wzaq jasap, äke-şeşesiniñ baqıttı twrmısına altın özek bop jalğanar ma edi, kim bilsin. Ğaziza äje däl qay kelinşektiñ qolı jıldam qimıldağanın ayta almadı. Qayran, Kämila! Kelbeti, kisiligi, ata-teginiñ mıqtılığı baqıtsızdıq äkelgen qazaqtıñ kara-közi jalğız sen ğana ma ekensiñ?

– «Qaraköz de solay jılaydı ğoy. Qaytemiz. Mwhtarğa eñ jamanı, eñ auır tigeni – oqığandardıñ ösegi men jalası boldı. Ol kezde bilikten ketkenimen jauları köbeydi. «Oqığan azamattar», «Zaman erkeleri», «Kinäşil boyjetkender» Mwhtardıñ özderin mazaqtap äñgime jazğandarın keşirmedi. Şındıq sanap, jiılıstarda keketip, gazet-jurnalğa ösek jariyaladı. Arı taza Mwhtardı «nemere qarındasına üylendi. Sodan keyin bala bitpeydi» – dep te soqtı. Keyingi kezge deyin de bwl ösek basılmadı. Mwhtardın ata-anasına qiyanat söz aytuğa, ğinayattauğa deyin bardı. Äkesine küdik keltirdi. Bwl qorlıqqa şıdasın ba? Şeşuşi sebeptiñ biri osı. Ösek degen jaman boladı. Äli toqtalğan joq. Ol ösek – talaydıñ tübine jetedi. Meni men Mwhtardıñ arasına da ot jaqqan. Sen de, bayqa», – dep Älekeñ sözin tämämdadı.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir