Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Alaşorda 5268 3 pikir 23 Mamır, 2017 sağat 10:04

Atırau ölkesindegi tärkileu nauqanı

Ötken tarihqa köz jibertip qarasaq HH ğasır qazaq halqınıñ basına qayğı-qasiret äkelgen ğasır bolıp qaları da sözsiz. Birinşi düniejüzilik soğıs, 1916 jılğı wlt-azattıq köterilis, 1917 jılğı aqpan, qazan töñkeristeri, 1918-1920 jıldardağı azamat soğısı jäne äskeri kommunizm sayasatı jıldarı, 1921-1922 jıldardağı eldegi aştıq,  1928 jılğı konfiskaciya, alğaşqı besjıldıqtar, 1931-1933 jıldardağı aştıq, 1937-1938 jıldardağı quğın-sürgin, 1941-1945 jıldardağı Wlı Otan soğısı, soğıstan keyingi qirağan halıq şaruaşılığın qalpına keltiru, tıñ igeru jıldarı,  1960 jıldardağı reformalar, toqırau jıldarı, qayta qwru jıldarı t.b. tarih sahnasınıñ enşisine endi.

1932 jılğı aştıq qazaq halqınıñ tarihındağı eñ bir asqan zwlmat, adam janı türşigerlik qasiret bolğandığı bügingi künderi aqiqatqa aynaldı. 1931-1933 jıldardağı zwlmat aşarşılıq turalı jazuğa, derekter jariyalauğa Keñes ökimeti twsında qatañ tiım salınıp, köp jıldar boyı tarihtıñ «aqtañdaq» betterine aynalıp kelgen bolatın.

Qazaqstandağı auıl şaruaşılığı salasınıñ damuı tarihına qatıstı qwjattardı jinaqtau jäne dayındau barısında  auıl şaruaşılığın wyımdastıru tarihına qatıstı 5 mıñ qwjat anıqtaldı, sonıñ işinde 310 qwjat jinaqqa engizildi. Jinaqqa engizilgen qwjattar qatarında qararlar, bwyrıqtar, şeşimder bolatın. Qazaqstandağı auıl şaruaşılığındağı özgerister turalı, jer-su reformalarınıñ  jürgizuleri turalı qwjattar jinağı da baspadan şığarıldı [1]. Şığarılğan qwjattıq jinaqtarğa  ökinişke oray 1930-1933 jılğı küşpen wjımdastıru kezeñindegi köptegen mwrağattıq qwjattar engizilmey qaldı.

El tarihındağı eñ qaralı kezeñderdiñ biri, wlı jwt atalğan 1931-1932 jıldardağı aştıq turalı mälimetter 80-şi jıldardıñ ortasında bükilodaqtıq, respublikalıq  merzimdi baspasöz betterinde jarıq köre bastadı. Tarihşı ğalımdar mwrağat qorlarındağı qwpiya qorlardağı qwjattardı izdep, zerttep, saralap köpşilik qauımğa keñestik ämirşildik-äkimşildik jüye kezindegi aşarşılıq turalı derekterdi jariyalay bastadı.

Bwl zwlmat jıldardı batıs zertteuşisi Dj Bekker «Qazaqtardıñ birneşe wrpaqtarınıñ esinde jazılmaytın jara bolıp wjımdastıru jäne onıñ saldarınan bolğan 1931-1932 jıldardağı aşarşılıq turalı estelik qaldı»,-dep jazdı.

Keñes qoğamındağı özgerister ötken ğasırdıñ 20-30-şı jıldarı qalıptasqan ämirşildik-äkimşildik jüyeniñ qıspağımen, halıqtıñ belgili bir böligin qwrban etu arqılı iske asırıldı. Bwl äsirese jer mäselesinde, auıl şaruaşılığın wjımdastıru negizinde qayta qwru sayasatında ayqın körindi.  HH ğasırdıñ 30-şı jıldardağı tarihi oqiğalardı mwrağat qwjattarı arqılı zerdeleu bügingi künniñ özekti mäseleleriniñ biri. Mwrağattardağı qwndı tarihi qwjattardı saralap jäne zerdelep, zertteu arqılı tarihi üderisti tüsinu bügingi tañdağı bastı mäsele. Aştıq turalı esepter men statistikalıq derekter, quğın-sürginge wşırağan qazaq ziyalılarınıñ eñbekteri, korrespondenciyaları kimdermen qarım-qatınasta bolğandığı turalı materialdar bwrınğı Qauipsizdik Komitetine tüsken, odan keyin qaytarılmağan. Tipti bwl organğa qağaz betine tüsken qazaq şejirelerine deyin aldırılıp, olardan kim swltan, kimniñ bi-batır bolğandığı jöninde mälimetter jinastırılğan. Aşarşılıq, quğın-sürgin tarihına qatıstı köptegen qwjattar men materialdar türli vedomostvolardıñ qoymalarında qaldırıldı. Al, olardıñ köpşiligi Wlttıq Qauipsizdik Komiteti, Bas Prokuratura, İşki ister ministrligi mwrağattarında  saqtaluda.

Ukrain tarihşısı L.Protasova Ukrainadağı 30-şı jıldardağı aşarşılıqqa kinälilerdiñ atı atalıp, jariya bolğandığın, Golodomordıñ halıqaralıq därejede moyındalğanın mälimdegen bolatın.  Al biz de bwl mäsele kün tärtibinde ötkir küyinde qalıp otır degen pikirdemiz. Aşarşılıq aqiqatına jañaşa közqaras el tarihı üşin, bolaşaq wrpaq üşin de kerek ekendigi közi aşıq, kökiregi oyau köpşilik qauımğa belgili.

Qazaqstandağı aşarşılıq jıldarı ölgenderdiñ sanı turalı ärtürli derekter bar, mısalı «Qazaqstan Wlttıq enciklopediyasında» aştıq qwrbandarı turalı 1926, 1937 jıldardağı halıq sanağında olqılıqtar jiberilgendigi, sonıñ saldarınan aşarşılıqtağı adam şığını däl anıqtauğa kedergi keltirip, ärtürli pikirlerdiñ öresteuine sebep bolğandığı ädil atap ötiledi jäne  1931-1933 jıldardağı aştıq qwrbandarı 2 mln 200 mıñ adamnan asıp tüsti delindi. Baspasöz betterinde 2,5 mln (Altın Orda gazeti 9 aqpan, 2012), 3 mln (Altın Orda gazeti, 2012), 3 mln 250 mıñ (Ayqın gazeti, 7 säuir, 2012), 2 mln 300 mıñ (Egemen Qazaqstan, 25 säuir, 2012), 2,7 mln (Ayqın gazeti, 4 mamır, 2012) adam degen mälimetter körsetiledi. Aştıq näubeti qwrbandarınıñ sanı bwl mäsele tereñ zerttelip, saralanğan sayın köbeymese, azaymaydı.

Qazaq ölkesin basqarğan F.I.Goloşekinniñ 1925-1933 jıldardağı sayasatın L.D.Trockiy: «Goloşekin orıs derevnyalarında äleumettik kelisimdi uağızdap,  al qazaq auıldarında azamattıq soğıstı qozdıruda»,-dep sipattadı. 1932 jılı jazuşı M.Şolohovtıñ «hutorlarda äydik soğıs jürip ötti» dep jazuında aşı da bolsa şındıq jatır.

F.I.Goloşekinniñ Ortalıq Komitetke jazğan mälimdemesinde «qazaqtardıñ kollektivti şaruaşılıqqa ötudiñ erekşe qiın jäne kürdeli jağdayında tirşilik etuge qabiletsizdiginde... Bwl qojalıqtar özderiniñ mal basın joyıp, bir böligin memlekettik dayındaularğa ötkizip, bir böligin jırtqıştıqpen joyuda»,-dep jazdı. F.I.Goloşekin kollektivtendiru kezindegi asıra silteudi, şolaq belsendilerdiñ solaqay sayasatın, mal dayındau mümkindigi eskerilmey josparsız jasalğanın müldem qaperine de almaydı.

Keñes ükimetiniñ jürgizgen sayasatınıñ nätijesinde ata-baba tarihında mıñdağan jıldarı boyı köşip-qonıp jürgen, jeke mal şaruaşılığımen aynalısqan halqımızdıñ twrmısına kürdeli betbwrıs jasaldı. Keñes ökimetiniñ alğaşqı jıldarında qolğa alğan sayasatınıñ biri köşpeli halıqtardı otırıqşılıqqa aynaldıru, ol üşin äldilerdi tärkileu isi qolğa alındı.

Äldi şaruaşılıqtardı tärkileu halıqtı jappay aşarşılıqqa alıp kelgen jağdaydıñ alğı şarttarınıñ biri dep qarastıruğa boladı. 1928 jıldıñ 27 tamızında Qazaq AKSR Ortalıq Atqaru Komiteti men Halıq Komissarlar Keñesiniñ «İri baylar şaruaşılığı men jartılay  feodaldardı şaruaşılığın konfiskaciyalau men jer audaru» dekreti qabıldandı. Bwl dekret boyınşa baylar men jartılay feodaldardıñ  mal-mülki, baylığı tärkilenip, özderi otbasımen birge jer audaruğa jattı. Konfeskeleu turalı zañ boyınşa malı, dünie mülki tärkilenip, özi jer audarıluğa tiisti iri baylar men jartılay feodaldardıñ qatarına köşpeli audandarda malı 400-den asatın (iri qarağa şaqqanda), jartılay köşpeli audandarda 300-den asatın, otırıqşı jerlerde 150, keyde 100 malı bar swltandar men handardıñ wrpaqtarı, el bilegen bolıstar, atqaminerler jatqızıldı. Osı dekret negizinde sol jıldıñ küzinde qazaq ölkesinde 696 iri bay, jartılay feodaldardıñ mal-mülki tärkilenip, zorlıqpen tartıp alındı. Baylardı tärkileu ülken zwlımdıqpen ayausız jürgizildi. Bir ökiniştisi baylardıñ qatarında solaqay sayasattıñ nätijesinde köptegen orta şarualar da qosılıp ketip, tärkeleuge wşıradı.

Konfeskeleu nauqanı Atırau ölkesiniñ barlıq audandarın şarpıdı. Mwrağat derekterinde ölkemizdegi aştıq turalı mälimetter öte az saqtalğan. Qazaqstan Respublikası Prezidenti mwrağatı qorında Atırau oblısımen qatar basqa da oblıstardağı konfiskaciyanıñ qalay jürgizilgeni turalı qwjattar saqtalğan. Bwrınğı Gur'ev okruginde baylardı tärkeleu 1928 jıldıñ 6 qırküyeginde bastalğan. Okrug aumağında iri baylardıñ mal, dünie mülkin tärkileu maqsatında 5 adamnan qwrılğan okrugtik komissiya qwrılğan. Komissiya qwramına tömendegi ökilder endi.

  • J.Mıñbaev – Komissiya törağası, Ortalıq Atqaru Komitetiniñ ökili.
  • Martınov – Komissiya müşesi, Memlekettik sayasi basqarma (GPU) bastığı.
  • Jienbaev – Komissiya müşesi, jerge ornalastıru böliminen.
  • Sağındıqov – «Qosşı» Odağınıñ törağası, müşe.
  • Töreşev – Jer-orman basqarması törağası, müşe.
  • Dauılbaev – Okrug prokurorı (keñesşi dauıspen).

Barlıq audandarda komissiyalar qwrılıp, tärkileu jwmıstarın jürgizgen.

Mısalı, Novobogat audanı boyınşa qwrılğan komissiya qwramına nazar audarsaq:

  • Qarpıqov – Okrug atqaru komitetiniñ ökili, BKP(b) müşesi.
  • Düysekeşov – Audandıq atqaru komitetiniñ ökili.
  • Bogaudinov – «Qosşı» Odağınıñ ökili.
  • Omaraliev – «Qosşı» Odağınıñ ökili.
  • T.Aldoñğarov – Audandıq jer böliminen.
  • Şalqarov – Qarjı böliminen, BKP(b) müşesi ) [2, 43 p.].

Qwrılğan komissiyalar audandar aumağındağı iri baylardı tärkileu jwmısına qatısıp, auıldarda tüsinik, ügit-nasihat jwmıstarın jürgizdi.

Zañ boyınşa tärkileu turalı şeşimdi auıldıñ kedey-malşılarınıñ jiını anıqtadı. Al, baylardan tärkilengen mal kolhozdardıñ mülkine aynaldı. Bastapqı da Qazaq ölkelik komiteti Gur'ev okrugi boyınşa 40 şaruaşılıqtı, onıñ 35-in 1 topqa, 5-uin 2 topqa jatqızıp tärkileudi josparlağan.

Atırau oblısı boyınşa tärkileuge wsınğan iri baylar turalı mälimetti tömendegi kesteden bayqauğa boladı. Körsetilgen tizim boyınşa Atırau jerinde barlığı 24 bay tärkileuge jatqızılğan [2, 51 p.].

 

Tegi, atı-jöni Sanatı Şaruaşılığındağı mal sanı (iri qarağa aynaldırğanda)
1928 j.1 qañtarındağı mälimet boyınşa Teksergen kezdegi mälimet boyınşa Tärkileu uakıtında
Jamanqala audanı
1.Begaliev Sıralı
 

 

 

1

 

 

 

440

 

 

 

309

 

 

 

216

Esbol audanı

1. Mameşev Mayqı

 

 

1

 

 

310

 

 

389

 

 

350

Novobogat audanı

1.Ismağwlov Smad'yar

2.Bisaliev Arıstan

3.Mamekov Qajığali

4.Jarmağambetov Erğali

5.Omarov Mayran

 

 

 

1

 

1

 

2

 

2

 

2

 

 

 

320

 

350

 

305

 

290

 

160

 

 

 

325

 

223

 

311

 

360

 

233

 

 

 

192

 

169

 

98

 

202

 

149

Qızılqoğa audanı

1.Kemesaev Baytileu

2.Mendaliev Demeu

3.Jwmabaev Düzelbay

4.Igilikov Äljan

5.Jwldızov Jwmağwl

6.Eleubaev Babas

 

 

 

1

 

1

 

1

 

2

 

2

1

 

 

 

250

 

348

 

686

 

225

 

90

750

 

 

 

730

 

356

 

824

 

50

 

92

277

 

 

 

610

 

287

 

684

 

40

 

62

115

Dossor audanı

1.Nwrjanov Sarjan

2.Bekmurzin Qazbek

3.Ümbetaliev Jaqsığali

4.Baetov Ermağambet

5.Jwbaniyazov Qapu

6.Ayjigitov Amanşa

7.Qojağwlov Amanbay

8.Qojağwlov Jamanbay

 

 

1

 

1

 

1

 

2

 

1

 

1

 

1

 

1

 

 

433

 

300

 

419

 

392

 

-

 

-

 

-

 

-

 

 

435

 

307

 

301

 

141

 

368

 

355

 

316

 

304

 

 

384

 

153

 

238

 

99

 

230

 

238

 

128

 

132

Teñiz audanı

1.Tanaşev Qwsayın

2.Qwrmanbaev Qayırlı

3.Saliev Jwmağali

 

 

2

 

2

 

1

 

 

170

 

130

 

-

 

 

70

 

60

 

170

 

 

49

 

51

 

110

Alğaşqı bekitilgen tizimnen tömendegi bay şaruaşılıqtarı alınıp tastalğan [2, 50 artqı p.].

Tegi, atı-jöni Sanatı Şaruaşılığındağı mal sanı (iri qarağa aynaldırğanda)
Bastapqı mälimet boyınşa Soñğı mälimet boyınşa
Qızılqoğa audanı

1.Esbolğanov Bisenbay

2.Janaysov İzbasar

3.Mırzağaliev Jaqsığali

 

 

1

 

1

 

1

 

 

 

420

 

410

 

340

 

 

 

138

 

102

 

100

Teñiz audanı

1.Äliev Ötepqali

 

1

 

 

400

 

 

46

Dossor audanı

1.Qaraqwlov Şoqan

2.Jaqsıbaev Jaqsığali

 

1

 

1

 

 

457

 

534

 

 

224

 

198

Baylardı tärkileu jwmısı är audanda jürgizilip, jiındar ötkizilip, baylardıñ is äreketteri osı jiındarda äşkerlendi. Mısalı Novobogat auılında Jarmağanbetov Erğalidiñ (aqın Hamit Erğalievtiñ äkesi) mal mülkin tärkileu barısında ötken jiında kedey Jaqıp Jantaziev söylegen sözinde «Bay E.Jarmağambetov 1916 jılı starşın bolıp twrğan kezinde özin tıldıñ qara jwmısına tirkeu tizimine jazğanın jäne odan bir ögiz, 5 rub' aqşa berip, yağni para berip qalğanın jäne bir maya şöp alğanın» bayanday kelip, tap jau retinde tärkileudi wsınğan [2, 46 p.]. Onı ortaşa Bekmwhamedov qoldağan. Qañbaqtı auılında Ismağwlov Smad'yar attı baydıñ düniesin tärkileu barısında Demen Köbusınov 1916 jılı patşa ükimeti organdarına qazaq jigitterin tıl jwmısına aluğa kömekteskenin jäne Uaqıtşa ükimet organdarına materialdıq kömek körsetkenin aytqan. Baydıñ baqtaşısı Sündet Aldabergenovtıñ ayağı üsip, mügedek bolıp qalğan kezde emdelu üşin kömek swrağan twsta, Smad'yar Ismağwlovtıñ sabağanın jetkize otırıp, öziniñ malın Dauıtov degenniñ atına jazğanın jäne bölşektep taratqanın, salıqtan jaltarğanın, tärkileuden 95 qoyın jasırğanın jiın barısında habardar etken [2, 47 p.]. Novobogat audanı Begaydar auılında jergilikti twrğındar bay Jwmağali Janğojindi qorğap söylep, eldi aq bandılardan qorğağanın alğa tartıp tärkileuge qarsılıqtarın bildirgen bolsa, al Arıstanğali Bisalievti 67 adam qol qoyıp, wyımşıldıqpen qorğağan [1, 48 artqı p.]. Osı audannıñ Qañbaqtı auıldıq Keñesiniñ törağası Iqılasov pen audandıq komissiyanıñ ökili T.Aldoñğarov baylar S.Ismağwlov jäne M.Omarovtıñ maldarın ädeyi taratqandarı üşin isteri sotqa berilip, qızmetterinen şettetildi [2, 55 p.].

Barlıq audandarda baylardıñ mal-mülkin tärkileu barısında jiındar ötkizilip, kedeyler tarapınan qoldau tapqanın mwrağat qwjattarı naqtılay tüsedi.

Degenmen de baylardı tärkileudi bükil halıq qoldadı desek artıq aytqandıq bolar edi. Onıñ mısalı retinde mına bir derekterge süyensek te boladı. Teñiz audanında ötken jwmısşılardıñ jalpı jiınında № 30 memlekettik balıq tresiniñ esepşisi Apolihin komissiya ökilderiniñ jwmıstarın tonauşılıq dep bağalap, jwmısşılar men kedeylerdi tärkileuge qarsı boluğa aşıq şaqırğan [2, 48 p.]. Keyin ol jauapqa tartılğan. Söytip ölkemizde baylardı tärkileudiñ nätijesinde ata qonısınan 24 baydıñ 20-sı Petropavlskige, Qazaqstan territoriyasınan tısqarı jerge – 3, okrug aymağınan tıs jerge twrğılıqtı jerdi tañdau qwqığımen – 1 adam jer audarıldı [2, 52 artqı p.]. Qazaqstan aymağınan tıs jerge Teñiz audanınan tärkileuge wşırağan Q.Tanaşev, Q.Qwrmanbaev jäne Qızılqoğa audanınan J.Jwldızov aydaldı. Sonımen qatar äkimşilik küşteu arqılı Novobogat audanınıñ bayları  M.Omarov jäne S.Ismağwlov jer audarıldı [2, 53 p.].

Atırau ölkesi boyınşa tärkileuden tüsken maldar esebinen 24 kolhoz wyımdastırıldı. Alayda baylardıñ aldımen jerin, odan soñı malı men auıl şaruaşılıq qwral-jabdıqtarın tartıp alu tiisti nätije bermedi, kerisinşe kedey şaruaşılıqtarın nığaytu isi wzaqqa sozılıp ketti. Baylardıñ dünie-mülkin tärkileu barısında köptegen jağdaylarda adam qwqı men zañdılıqtıñ öreskel bwzıluına jol berildi. Qazaq wltına jasalğan osınau näubetke sayasi bağa berilui tarih aldındağı adaldıq bolmaq.

Paydalanılğan ädebietter men derekter

1. Kollektivizaciya sel'skogo hozyaystva Kazahstana (1926-1941gg.).  -Alma-Ata., 1967. - T. I-II. – 957s.

2. Qazaqstan Respublikası Prezidenti mwrağatı 141 qor, 1tizbe, 2058 is, 195 p.

Aqqali Ahmet, H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universiteti, tarih ğılımdarınıñ doktorı, docent

Abai.kz

 

 

 

 

3 pikir