Jwma, 10 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 54747. Jazılğandar — 31815. Qaytıs bolğandar — 264
3311 6 pikir 22 Mamır, 2017 sağat 12:52

Älemdik standart jäne qazaq müddesi

Önimniñ özimizdiki bolğanına ne jetsin?

Şirek ğasırdan astam  Qazaqstan täuelsiz memleket retinde ömir sürip keledi. Bwl uaqıt aralığında elimiz memleket basşısı  N.Nazarbaevtıñ pikirinşe birneşe jañğırudı bastan ötkizipti. 2017 jılğı  31 qañtarda  jaña formatta jasalğan «Qazaqstannıñ Üşinşi jañğıruı: jahandıq bäsekege qabilettilik» attı Joldauında prezidentimiz: «Bügin men Qazaqstandı Üşinşi jañğırtu jöninde mindet qoyıp otırmın»- dedi. Soğan säykes bes negizgi basımdıqtardı bölip körsetken edi. Mwndağı bastı strategiyalıq maqsat retinde 30 ozıq eldiñ qatarına kiru közdelip otır.

Bwl maqalada Joldauda qozğalğan «Qazaqstanda jasalğan» brend pen sauda markası turalı mäselege arnayı toqtalğımız keledi. Öytkeni, twtınuşınıñ esinde qalatın tabıstı brend bäsekege qabilettiliktiñ körsetkişi bolıp tabıladı. Tauardı äli satıp almay jatıp oğan senim tuadı. Brend – bwl kompaniya nemese bir eldiñ tarihı, jaqsı bedeli, atağı, tañbası jäne minsiz beynesin  qamtitın külli qasietter jiıntığı. Ärine, Qazaqstan azamatı retinde älemnniñ kez kelgen tüpkirinde «Made in Kazakhstan» brendimen şıqqan önimderdiñ twtınuşılardı añ-tañ qaldırıp jäne olardıñ oğan japa-tarmağay talasıp  jatqandarın körip wlttıq maqtanış  sezimin bastan keşirgiñ keledi. Japondar men nemisterdiñ jasağan dünieleri siyaqtı qazaqtardiki de joğarı sapalı bwyım retinde bağalansa ğoy dep bir armandap qoyasıñ. Az bolsa da önim özimizdiki bolğanğa ne jetsin!?. Biraq köp adamdar bwğan senimsizdikpen qaraydı.  Materialdıq baza, jaña tehnologiya, ekonomikalıq negiz boluı qajettigin alğa tartadı. Alayda materialdıqtan bölek ruhani  dünie men qwndılıqtardı  jasaumen tikeley baylanıstı öndiris türi barın qalay wmıtuğa boladı. Ruhani salada qazaqtar töltuma dünie jasay almaymız ba? Bizdiñ wlt işinde kreativti twlğalar joq degenge kim senedi?!

Soñğı uaqıttardağı baspasöz betterindegi ün qosulardan, pikirlerden prezidenttiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalası jwrtşılıq arasında edäuir jañğırıq, silkinis tudırğanın bayqap otırmız. Halıqtıñ ruhani taqırıpqa şöldep qalğanı ayqın körindi. Sarapşılarımız jaña ideologiyanı qalıptastıruğa negiz bolatın mañızdı qwjat retinde bağalap otırğan bwl maqalada sayasi jäne ekonomikalıq jañğırudıñ ruhani jañğırusız jüzege asuı jetkilikti bolmaytını moyındaladı. Elbası «Eger jañğıru eldiñ wlttıq-ruhani tamırınan när ala almasa, ol adasuğa bastaydı» dep orında atap ötedi. Wlttıq nigilizmniñ nege äkeletinin bärimiz körip otırmız. Jastarımızdıñ türli jat ağımdardıñ jetegine erip ketuiniñ bir sebebi ğasırlar boyı jinaqtalğan wlttıq salt-dästürlerdi manswqtaudan, odan bas tartudan bolıp otır. Wlttıq kod pen mädeniet saqtalmasa bizdi qanday qauip- qater kütip twratının el basqaruşıları tüsingenine öte quanıp otırmız. Endi türli saladağı  basşılar bärine ortaq, ämbebap ülgi bolmaytınına aşı jeke täjiribesiz- aq közderi jetse tipti jaqsı bolar edi. Öytkeni, bayqap köru men qateler ädisi keyde bizge tım qımbatqa tüsip jatadı.  Soqır köşiru men elikteu jergilikti erekşelikti eskermeuge äkeledi jäne şığarmaşılıq qabilet pen oylaudıñ damuına kedergi jasaydı.

Bilim men ğılım standartı:  qazaq jerine kenguru jersine me?

Soñğı uaqıttarı jahandanu üderisiniñ damu qarqının körsetetin bir belgi retinde  bilim berudi internacionalizaciyalau qwbılısın aytıp jürmiz. Bwl wğımdı otandıq ğılımi jwrtşılıqtıñ leksikonına tolıq endi deuge äli erte. Onıñ üstine keñestik şekpennen şıqqan, postkoloniyalıq elder üşin «internacionalizaciya» (internationalization) termini sayasi  mağınadağı «internacionalizm» (internationalism) terminimen wştasıp jatır. Soğan säykes, psihologiyalıq qabıldau twrğısınan ol  «wltşıldıqqa» kereğar antiteza  retinde, bilim berudi wltsızdandıru sekildi estiledi.  Är türli auditoriya üşin onıñ türlişe mağınası bolğandıqtan onı däl anıqtap alu qajet bolıp twr. Onıñ üstine internacionalizaciyalau şaraları  joğarı jaqtıñ bastamasımen qolğa alınğandıqtan, onı tömendigilerdiñ tüsinui men qoldauı mañızdı. Tüsindiru jwmıstarı dwrıs jürgizilmegendikten onı ayağına deyin wğa almay jatırmız. Bül jerde sanadağı associaciyalarmen de jwmıs jasau kerek.

Wzaq uaqıt otarşılıq qamıtın kigen qazaqtardıñ üyrenşikti sanasında «internacionalizm» sözi  beytarap   türde emes, belgili bir emociyalıq zaryadtalğan, emociyalıq reñkke ie wğım. Äygili seksen altınıñ Jeltoqsanınan keyin KOKP Ortalıq Komiteti 1987 jılğı 1 şilde ayında «Qazaq respublikalıq partiya wyımınıñ eñbekşilerge internacionaldıq jäne patriottıq tärbie beru jönindegi jwmısı turalı» arnayı qaulı qabıldağan edi. Ol qaulıda respublikanıñ partiya komitetteri wlttıq sayasatta ülken qatelikter jibergeni, Almatı kalasında jetoqsan ayında orın alğan tärtipsizdikter qazaq wltşıldığınıñ  körinisi boldı  delindi. Sol zamanda bizdiñ ğalımdar men pedagogtar jastar aldında internacionalizm jöninde jii-jii lekciya oquğa mäjbür boldı. Sondıqtan «internacionalizm», «internacionalizaciyalau» degende qazaqtardıñ saqtıq tanıtuı tüsinikti. Sol tarihi oqiğalarğa kuäger wrpaq ökilderi  aramızda küni büginge deyin jür. Keñestik zamanda joğarı oqu orındarında proletarlıq internacionalizmdi nasihattağan pänder oqıtıldı. Wlttımızdıñ wstazı Ahmet Baytwrsınwlı kezinde  «internacionaldı» qazaqşa “bibauırmal” dep audarğan eken. Osı internacional – bibauırmal sayasatın alaş qayratkerleriniñ qoldamağanıi belgili. Ahmetşe audarsaq, internacionalizaciya - biwlttanu bolıp şığadı. Bügingi tañda şeteldik mamandar bilimdi internacionalizaciyalau wğımına «joğarı bilim berudiñ maqsattarı, funkciyaları men qajettilikterine halıqaralıq, mädenietaralıq jäne jahandıq ölşemderdi endiru, integraciyalau procesi» degen anıqtama berip jür (Dj. Nayt). Internacionalizmdi jaqtauşılar wlttıñ emes, älemniñ azamatı bolğandı biik mwrat sanaydı Transwlttıq twlğa, jahandıq azamat bolu – Batıs elderiniñ bastı qwndılıqtarı.

Jalpı joğarı oqu orındarınıñ halıqaralıq standarttarğa säykes kelui bilim berudiñ sapasın arttıradı dep eseptelinedi. Alayda Batıs elderi men Avstraliyadan bastau alğan bilim beruge narıqtıq twrğıdan kelu koncepciyası onı tauar retinde, qızmet körsetu türi retinde  bağalauğa, bilimdi kommerciyalandıruğa äkeldi. Bilim beru öziniñ bastapqı izgi maqsatınan (adam äleuetin aşuşı, twlğanı damıtuşı, qoğamdıq igilik, äleumettik jauapkerşilik pen lift boluı jäne t.b.)  ayırılıp qaldı, ol payda tabu, utilitarizmge (qwr paydağa wmtıluşılıqqa) äkep soqtı.   Bilim sapasın jaqsartudan göri, tabıs tabuğa müddelilik arttı. Ziyalılar tarapınan bwl mäsele jaylı mañızdı swraqtar tuındauda: eñ bastısı - internacionalizaciyalaudıñ maqsatı qanday? Kütiletin payda men nätijeleri qanday bolmaq? Internacionalizaciyalaudıñ astarında ne bar, onıñ negizinde qanday qwndılıqtar jatır? Internacionalizaciyalaudıñ oñ jäne teris äserleri qanday? Wlt tağdırına qatıstı saldarı qanday?

Bolon procesiniñ müşesi retinde Qazaqstan otandıq bilim beru jüyesin jañğırtuğa mindetti. Biraq qatardağı orındauşılarğa reformanıñ maqsatı dwrıs tüsindirilui tiis. Eşkim özi dwrıs wqpağan, mağınasız jwmıstı jasağandı qalamaydı. Wyım men mekeme basşıları öz qızmetkerlerine jürgizilip jatqan jwmıstardıñ elimizdiñ damuı üşin tiimdiligin, wltqa jäne qoğamğa paydası barın körsetu kerek. Internacionalizaciyalaudıñ maqsatı kommerciyalıq paydanı közdeu älde otandıq ğılımdı damıtu ma? Jahandanu jağdayında wlttıq müddeni qalay saqtaymız? Öytkeni, bilim berudi internacionalizaciyalaudıñ bir maqsatı ortaq eñbek narığın qwru, adam kapitalın qayta böliske salu. Jwmıs küşiniñ erkin almasuı erikti türde bolsa tipten jaqsı. Jeke adam üşin bilim berudegi jahandanudıñ paydalı jağı  köp: käsibi ösu, öziniñ qabilet-qarımın aşu, şığarmaşılıq ideyasın jüzege asıru jäne t.b. Jağdayıñdı jasağan elderge op-oñay ketip qalasıñ. Al memleket üşin şe? Elimizdiñ közi aşıq, kökiregi oyau toptarı jürgizilip jatqan reformalardı, jañğırtulardı belsendi taldap, sınap äri tekserip qoyuğa tiispiz. Ol innovaciyağa, jañartuğa qarsılıq  degendi bildirmeydi. Bärin wlttıq süzgiden ötkizu mañızdı.         Kez kelgen memleket tek izgi nietten, taza al'truistik piğıldan  äreket etpeydi.  Qarjılıq twrğıda şet elden kelgen studentter bükil älem boyınşa universitetter üşin eleuli tabıs közi bolıp tabıladı. Oğan Wlıbritaniya men AQŞ täjiribesi  ayqın mısal. Bwl elderde joğarı oqu orındarı arasında bilim beru qızmetteriniñ älemdik narığında, şeteldik studentterdi tartu üşin bäsekelestik pen qatañ küres orın aluda. Bilim beru qızmetiniñ eksportın keñeytu - mañızdı strategiyalıq mindet. 2025 jılğa qaray, halıqaralıq bilimge degen swranıs 7,2 mln. deyin ösedi dep boljanuda.

Bügingi tañda äl- Farabi atındağı QazWU- de keybir mamandıqtar boyınşa bilim beru bağdarlamaların özgertu jwmıstarı jürgizilude. Mäselen, psihologiya mamandığınıñ oqu bağdarlamaları tübegeyli türde özgerdi deuge boladı. Äsirese, magistratura men doktorantura bağdarlamaları batıstıq joğarı oqu orındarı bağdarlamalarınıñ köşirmesine aynaldı. Biraq, bizdi oylandıratın mäsele: bwl oqu bağdarlamalarındağı qazaqstandıq mazmwnnıñ ülesi. Jalpı qazaqstandıq erekşelik qanşalıqtı saqtalğanı. Baspasöz betterinde otandıq önim turalı jii aytamız. Onı memlekettiñ dağdarısqa qarsı sayasatınıñ mañızdı bağıtı dep sanaymız. Alayda praktikada onı qanşalıqtı qoldaudamız? Bwl jerdegi negizgi mindet – otandıq tauarlar men qızmetterge, önimderge işki swranıstı ıntalandıru. Qazaqstandıq ülesti damıtu – bwl Elbasımızdıñ ükimet aldına qoyğan «Ükimet üşin qazaqstandıq ülesti damıtu eñ birinşi mäselege aynaluı tiis. Biz onı eñ bolmağanda 50% deyin jetkizuge mindettemiz» degen strategiyalıq tapsırmasına säykes bolıp tabıladı. Materialdıq emes, ruhani önimderde de otandıq sipat boluı tiis. Qazirgi uaqıtta qazaqstandıq qamtudıñ boluın rastaytın ST-KZ sertifikatı bilim beru qızmetine berilse artıq bolmas edi. Oqıtu bağdarlamaların ST-KZ sertifikatta körsetilgen qazaqstandıq qwramnıñ payızdıq qatınasımen özara sabaqtastıru kerek. Kem degende sırtqı elderdiñ täjiribesin bizdiñ elge layıqtauımız kerek. Biologiyalıq ğılımdarda «akklimatizaciya» degen wğım bar. Ol hayuanattardı, ösimdikterdi jaña jerdiñ jağdayına üyretu, beyimdendiru, jersindiru degen mağınanı beredi. Afrikanıñ jolaq tüsti tağı jılqısı (zebra) men avstraliyalıq kengrudi Qazaqstanğa közsiz äkele salmaysıñ. YAğni, kez kelgen ekojüyege bögde dünie  jersinui tiis. Sondıqtan köşiru procesinde öte saq boludı, mümkin bolatın saldardı eskerudi qajet etedi. Belgili bir türdi jaña audanğa qonıstandıru üşin de keşendi jağdaylar jasalınadı eken. Mwnday talaptıñ bilim jüyesine de qatısı bar. Şetelden importtalğan oqu bağdarlamaları nelikten Qazaqstan sertifikatın almaytını tüsiniksiz. Keybir oqu bağdarlamalarınıñ özge eldiñ narığına bağıttalğanğanın qalay esten şığarıp alamız. Äygili Nestle kompaniyasınıñ japondardıñ şäyden kofe işuge bwru äreketinen eşteñe şıqpağanı belgili. Şäydi jaqsı köretin özbekterge  kofeni satıp payda taba almaysıñ. Qanşa ügittegeniñmen olar şäyhanadan kofehanağa auıspaydı. Narıq auditoriyasınıñ wlttıq kodpen baylanısı barın marketologtar jaqsı biledi. Demek, bilim berudi internacionalizaciyalaymız dep şamadan tıs bir şekten ekinşi şekke şıqpay oñtaylı ortanı wstanuımız kerek. Bizdiñ oyımızşa, Qazaqstanda bilimdi internacionalizaciyalau jäne onıñ wlttıq sipatın saqtau arasındağı tepe-teñdikti tabu mäselesi bar. Amerikandıqtar «wlttıq qauipsizdik» pen «wlttıq bilim beru» arasına teñdik belgisin qoyadı eken. Olar eger bilim sapası men mazmwnı özge  wlt tarapınan anıqtalıp,  eriksiz mäjbür etiletin bolsa bwl äskeri äreket dep bağalanuğa tiis dep sanaladı. Sondıqtan bilim mazmwnındağı wlttıq bölik pen jalpı adamzattıq bölik arasındağı ara qatınas nazardan tıs qalmau kerek. Jaña bağdarlamalardıñ maqsatı mäñgürt wrpaq, mäñgür maman dayarlau ma? Sonday- aq, ötken tarihımızda özin aqtağan bilim beru täjiribelerin müldem joqqa şığaru qanşalıqtı dwrıs? Körşi konfucilıq mentalitettegi Qıtayda kez kelgen jaña närse kez kelgen eskiden naşar delinedi, al bügingi  bilim salasında kez kelgen jaña närse küni bwrın eskiden artıq dep bağalanadı. Innovaciya degenimiz jaña men eskiniñ dialektikalıq biriligi ekendigin  esten şığarıp alamız. Äytpese şeteldik universitetterdiñ bağdarlamaların dünietanımdıq astarına üñilmey, onıñ mänin tüsinbey soqır eliktep qwr köşirip alıp jatqandardıñ qılığın qalay bağalaymız? Batıstağıday tärbie - otbası men jeke studenttiñ şaruası, al eñ bastısı- olardı intellektualdıq twrğıda damıtu desek onda äñgime bölek. Alayda bizdiñ memlekettik bilim standarttarında twlğanıñ ruhani -adamgerşilik  damuı da közdelgen ğoy. Äl- Farabi babamız aytqanday, tärbiesiz bilim beru qauipti ekendigin eskeruimiz qajet. Ärbir el öz ekonomikalıq jäne sayasi mümkindikterine säykes joğarı bilimdi internacionalizaciyalau (halıqaralıq standarttardı engizu) strategiyasın jasaydı. Bilimdi internacionalizaciyalau jergilikti ölşemdi tolıqtıru, üylestiru jäne keñeytu üşin arnalğan, biraq odan üstem bolu şart emes. Internacionalizaciyalaudıñ  beyimdelmegen şeteldik ülgilerin engizu oñtaylı nätijege äkelmeydi. Körşi Resey eliniñ prezidenti Vladimir Putin bir sözinde, ömirdi qwrudıñ dayın ülgisin komp'yuterlik bağdarlama siyaqtı basqa memleketke ornata saludıñ uaqıtı ötti degen edi. Biz bilimdi internacionalizaciyalaudıñ eñ oñtaylı jolı qanday ekendigin özimiz izdeuimiz kerek.

Jıl sayın joğarı oqu ornın tamamdap şığatın diplomdı jas mamandardı jwmıspen qamtamasız etudi jüzege asırudıñ bir jolı  ofsettik sayasat. Ofsettik sayasat tek ekonomikağa ğana emes bilim men ğılım salasında da basım bağdar bop tabıluı tiis. Bwl memlekettik ideologiyağa aynaluı kerek. Al tüptiñ tübinde kez kelgen bağdarlama memlekettiñ önerkäsibin, otandıq jwmıs küşin damıtuğa bağıttaluı kerek. Tek öz elimizdegi adam kapitalın damıtu tehnologiyalıq serpiliske negiz bola aladı.

(Jalğası bar)

Jaras Seyitnwr, Äl Farabi atındağı QazWU diñ jalpı jäne qoldanbalı psihologiya kafedrasınıñ docenti, psihologiya ğılımdarınıñ kandidatı 

Abai.kz

6 pikir