Särsenbi, 5 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
4995 6 pikir 28 Säuir, 2017 sağat 12:43

P.K. Uslar. Qazaq dalasındağı tört ay

(Jalğası. Estelik-jazbanıñ bası mına siltemelerde twr:

http://abai.kz/post/49234;

http://abai.kz/post/50361;

http://abai.kz/post/51010;

http://abai.kz/post/51171;

http://abai.kz/post/51553;

http://abai.kz/post/52170

http://abai.kz/post/52315

Oqırmanğa añdatpa: bwl tarauda ekspediciya basışısı Uslar twtqınğa tüsip, Han Keneniñ qosınına keledi.

VII.

Ötken taraudıñ soñında  men basımda bolğan oqiğa tur jazdım ğoy, jadımda odan eşqanday iz qalğan joq. Keyde esime tüskendey boladı, birneşe tanıs emes adamdar kenetten meni qorşap alğan siyaqtı, sosın atqa minip tez şauıp bara jatamın, biraq qayda baramın, atta qalay otırğanımdı tüsinbeymin. Barlıq dene müşelerimniñ adam tözgisiz bolıp auırıp twrğanın sezinemin, biraq ol da  meni bey-jaylıq pen samarqaulıqtıñ twñğiığınan şığarar emes. Keyde bwl kömeski estelikter joğalıp ketedi, sol kezde olardıñ barlığı ömirimnen sızılıp tastalğanday.

Esimdi jiğan kezimde qap-qarañğı edi. Birneşe sätte esimdi joğaltqanğa deyingi bolğan jağdaydı esime tüsirdim, biraq qazirgi jäyimdı ayqındau oñay emes edi. Denemdi kötereyin degenimde barıp qol-ayağımnıñ baylaulı ekenin sezdim; iığımnıñ şıdatpay auırğanı jaraqatımdı esime saldı. Qay jerdemin? Aynalam qap-qarañğı, bir qwrılıstıñ işinde jatqanıma kümänim bolmadı, onıñ üstine qanşama uaqıt jwtqanım taza aua emes, işi qapırıqtı bolıp sezildi. Bar küşimdi salıp keudemdi şamalı köterdim, biraq meni jan-jağımnan qorşağan qalıñ äri suıq birdeñe deneme tiedi. Bir swmdıq sezim boyımdağı qanımdı mwzdatıp, basıma mwz kesekpen soqqanday boldı. Qazaqtar meniñ wzaq uaqıt essiz jatqanımdı körip, öldi dep sanap tiridey jerlegen şığar degen oy sap ete qaldı. Birneşe mezet bwl oy boyımdağı bar quatım men küşimdi janşıp jiberdi; ünsiz jäne qimılsız därmensizdikpen jerge qaytadan sılq ete qaldım. Az-azdap boyıma sergektik  kelmese de, qimıldaytın hälge kele bastadı. Boyıma quat beretin dolılıqpen jan-jağıma alaswra bastadım, biraq qay jağımnan bolmasın birkelki tosqauıl jiberetin emes.  Keudemnen ümitsizdik dauısı  şıqtı; bireu ayağımnan wstadı, sol kezde mağan tanımaytın bireudiñ qazaqşa sözin anıq estidim: «Ündeme, äytpese öltiredi». Jağımdı bolmasa da aytılğan osı söz sol minutta eñ tätti söz bolıp, süyikti äyeldiñ aşınağa jaqsı köretindigin aytqan sözdey estildi. Keudemnen tau qwlağanday boldı.  Quanışımnıñ alğaşqı minutında jabayılardıñ qolında twtqında ekenimdi, bwl auır twtqınnan tek ölim ğana qwtqaruı mümkin ekendigin oylağan da joqpın. Tiridey jerlengennen basqa qorqınıştardıñ barlığına şıdamdılıqpen könuge bolatınday dep sanadım..  Jwmbaq dauıstıñ aytqanına könip tıp-tınış jattım, onıñ üstine, säl qozğalsam boldı, denem jan şıdatpay auıradı. Jan-jağım qaytadan tınıştaldı. Birşama uaqıttan soñ, öz jağdayımdı özime tüsindirmek bolğan oyım boyınşa, jerden basımdı kötermey, mıqtap baylanğan, qozğaluğa  da mümkindigi joq qolım men ayağımnıñ ornına,  şıntaqtarımmen jäne jelkemmen tirenip bar küşimmen alğa jılji bastadım.  Är süyem jıljığan jolım erekşe qinalıspen berildi; aqır soñında şıqtım-au jwmbaq zındannan.

Eş sañlauı joq qarañğılıqta wzaq jatqanım sonşalıqtı, qadimgi tüngi qarañğılıq jan-jağımdı köruge eş qiındıq jasağan joq, bir qarağannan-aq tüsindim, zirattıñ işindegi  qabirde jatır ekenmin, bwnday qabir jaylı bwrın aytqanmın. Esik ornına jasalğan tesikten batıp bara jatqan aydıñ altın  säulesi jerge tüsip twr. Qazaqtardıñ dästüri boyınşa marqwm jerlengen orın tastardıñ alasa boylı üyindisimen belgilenedi, tastardıñ arasında birşama bos keñistik qaladı, mine osı jerge qazaqtar meni bir qwşaq otın siyaqtı tığıp qoyıptı. Şınında da, mwnday jağdayda öziñdi tiridey jerlengen bolarmın dep sanau tipti qiın emes. Jerde üş adamnıñ twlğası körinedi, qozğalmağandıqtarına qarağanda wyıqtap jatqan bolar nemese arasına meniñ kelgenimdi bayqamay jatır. Twtqınnan bosanu jaylı  sol zamatta oyıma keldi. Bwrın estigen äñgimelerim boyınşa twtqındar  qazaqtardıñ qamsızdığın paydalanıp talay ret qaşıp ketipti-mis, sonıñ dälelin özim de körip otırmın.  Biraq sodırlardıñ ayağım men qolımdı şeberlikpen şırmap baylağan qarğıs atqan jipten qalay bosanarımdı bilmedim.

Eşteñe oylap tauıp ülgergenim joq, sol sätte qazaqtardıñ bireui oyanıp ketip bar ümitim üzildi. Meni birden kördi de, tañdanğanım sonşa menimen jılı söylese bastadı. Ärine, ol meniñ eñ ülken qılmıs, twtqındardıñ barlığı jasaytın qılmıstı – qaşuğa dayın ekenimdi  bilmeydi. Osı kezde basqa da qazaqtar oyandı, mwnıñ özi olardıñ öte sergek wyıqtaytındığın bildiredi. Men bwl kezde olardıñ sözine üyrenip qalğanmın, aytqan sözderiniñ bärin tüsindim. Sodırlar bizdiñ aytqanımızdıñ bärin tıñda, qaşu jöninde oylama, äytpese  qatal azaptauğa qalasıñ dep keñes berdi. Olardıñ sözinen bayqağanım, köñilimdi sergitip aytqanı:  bizde tamağıñ toq, bäri jaqsı boladı, tärtipti bolsañ, eşkim seni sausağımen de türtpeydi degen sözderdi ayttı. Bwdan soñ, kimsiñ dep swradı, Sibirden emes ekenimdi bilip mağan degen jaqındıqtarı arta bastağanday körindi.  Sonımen birge meniñ şenimdi tüsinbekşi boldı, biraq  äskeri ierarhiya olardı şatastıratın eñ qiınnıñ qiın jwmbağı bolğandıqtan, mayordıñ kömekşisimin degen derekpen şektelip, ataqtılıq jöninde okrugtik zasedatel'den kem tüspeytinimdi ayttım.

Bwğan deyingi estigenderim boyınşa qazaqtardıñ twtqındarmen öte qatıgez bolatındığı jaylı biletinmin. Sondıqtan olardıñ mağan degende nege qalıptasqan ädetterinen aynıp qalğandarına alğaşqı sätterde  tañ qaldım; biraq köp wzamay añğara bastadım, olardıñ jılısözdiligi mağan janı aşığandıqtan emes, közdegen esepterine baylanıstı eken. Oficerdi twtqınğa tüsirgenin bilip,  meni aman-esen Kenesarığa jetkizip bay sıylıq aludı oylasa kerek.  Meniñ ömirimdi saqtau olarğa birneşe toğızdan twratın sıylıq alu ümitin  jarqıratadı. Sıylıqqa at, şapan alu – mine osılay meniñ ömirim sodırlardıñ meyirimdi qamqorlığınıñ zatına aynaldı. Bireui qarañğıda jaramdı wstap bir şöpti bastı, äueli onı jaqsılap şaynadı. Basqaları tamaq jep al dep wsınıs jasadı, biraq meniñ oyımda tamaq joq bolatın.  Özderi  äñgimelerin jalğastırıp men üşin Kenesarınıñ qanşa beretindigi jaylı söylesip jattı, tipti qızıp ketip äñgimeleri özara böliske ketip qaldı ma dep te oylaymın. Bireui aqköñildilikpen, öziñdi qanşalıqtı joğarı bağalaysıñ dep te swradı. Men ärine özimdi öte joğarı bağalaytınımdı, olardıñ bağamdıq ölşemi sanalatın jılqı, şapan, qoyğa säykes bağanı ayttım.

Qızıqtı äñgimelerin aytıp otırğan qazaqtar aydıñ kökjiektiñ astına tığılğanın bayqamay qalıptı, sondıqtan tüsken qarañğılıq äri qaray jol jüruge nağız ıñğaylı uaqıt bolatın. İşke kirgen törtinşi qazaq, ol attardı qarauıldap jürgen, serikterine jolğa şığatın uaqıt bolğanın esterine saldı. Meni atqa mingizerdiñ aldında baylanğan ayağımdı şeşti, qolımdı baylaulı qaldırdı. Meni eñ jaman atqa eki qazaq köterip mingizdi; ayağımdı şeşti de sosın qaytadan attıñ qarınınan jip ötkizip eki ayağımdı bayladı. Bireui tizgininen wstap aldımda jürip otırdı; ekinşisi artımda jürip keledi, qolımdı baylağan jip onıñ qolında. Qalğan ekeui qauip joq pa dep sırttan baqılap jürip keledi. Tün öte qarañğı edi, erekşe tınıştıqtı saqtap qattı jele jortıp kelemiz. Qanday jolmen kele jatqınımızdı añğartatınday eşqanday zattı köre almadım, al qazaqtar bwrınnan  özderi jaqsı biletin jerlermen keledi. Attardıñ twyağınıñ dauısı alıstan estilui mümkin tastı   jerlerdi aynalıp, joldarın jii auıstıruda. Joldarınan adaspaytındarına senimdiligi Peterburgtiñ eski twrğınınıñ üyine eñ qısqa  jarıq şamdı köşelerimen kele jatqanınday. Jwldızdarğa qarap bayqadım, oñtüstik-batısqa tura jürip kelemiz, soğan qarağanda otryadtan tik bwrışpen alıstap baramız, al bizdiñ otryadtıñ soltüstik-batısqa bara jatqanı belgili.

Eki büyirimizde kele jatqan  qazaqtıñ ekeui de asığıstıqpen bizge jaqınday bastadı, biz qalş etip twra qaldıq. Alıstan bir guil estildi, alısta şauıp kele jatqan attılardıñ dübirine wqsatuğa boladı. Bizdiñ osı kezdegi bet-älpetimizdi körgisi kelgen suretşi bwl köriniske aqşasın ayamağan bolar edi. Qazaqtar bir birine tığız jaqındap, birneşe minuttan keyin kazaktardıñ nayzasınıñ wşında şanşılıp joğarıda twruı mümkin oydan diril qağıp twr. Belgisiz guilge, meni qwtqaruşılardıñ belgisi şığar  degen ümitpen bar zeyinimdi salıp qwlağımdı tosıp twrmın. Eger şabuıl bola qalsa, qazaqtar meni ay dalağa tastap qaşıp ketetindigine, keter aldında meni nayzalarımen şanşıp ketuge batıldarınıñ jetpeytindigine kümänim joq edi. Olardıñ qorqınışı, meniñ ümit otım beker bop şıqtı, köp wzamay guil tınıştaldı. Şınımen jaqın jerden sodırlardıñ bir tobı ötti me, älde jeldiñ şuı bizderge attıñ dübiri bolıp estildi me, ol jağın bilmedim. Qazaqtar uh dep erkin erkin dem alıp sırtqı büyir jolına ketti, al men bolsam bişaralıq küydegi sayahatımdı jalğastıruğa tiispin. Osı bir tağdırlı tüngi bastan keşkenderimdi sizderge aytıp jetkizetin sözim joq. Ädildigin aytar bolsam,   birinen soñ biri jalğasqan sanausız jan tolğanıstardı basımnan keştirgen tağdırğa riza bolsam kerek. Birde ümit, birde qayğı birinen soñ biri almasıp boyımdağı tän jarasınan keşken azaptardı sezbeytin halge tüstim, iığıma oq tigen, basıma tigen soqqınıñ küştiligi sonday, äli özime keletin emespin.

Tañ atar kezdiñ aldında, şağın jırağa kelip toqtadıq, jıranıñ bayqausızdığı sonşama, däl qasına kelip te añğara almaysıñ. Tüzdiñ dalası qaşıp bara jatqan auıldardıñ ayqış-wyqış izderine tolı ekendigin kördim. Bwl körinis mağan wnağan joq, sebebi mwnday jerde bizdiñ izderimiz köp izderdiñ işinde belgisiz boladı, sondıqtan meni izdeuge şıqqandardıñ dwrıs bağıttan adasıp ketpesine ümitim qalmadı. Qazaqtar meni jük siyaqtı qaytadan attan tüsirdi; ayağımdı baylap jerge jatqızdı. Şarşağandıqtan jäne şıdatpağan auruım sät sayın küşeyip tağı da sezimnen ayrıldım. Qanşa uaqıt esimnen tanıp jatqanımdı bilmeymin – bir kezde denemdi qarığan suıq oyatıp jiberdi, däl sol kezde alqınıp şaşalıp jatır ekenmin. Bwl jağımsız jağdayım mağan qaytadan sergektik sıyladı; sudan şıqpaq bolıp jwlqınamın, biraq birneşe küşti qoldar meni suda wstap qaldırdı. Bir uaqıtta basımdı  sudan şığardım-au, äyteuir. Biraq, qazaqtar meni sol qalpımda wstap suda wstap twrdı. İşindegi bireui, meni emdeu mindetin moynına alğanı, qarsılaspauımdı, birneşe sağattan soñ bwl şomıludıñ arqasında qwlan taza jazılıp ketetinimdi aytıp ügittep qoyadı. Şirek sağattay suda wstadı, şınında da özimdi bwrınğıdan jaqsı sezine bastadım, salqınğa denem üyrenip esimnen tanğan kezde jipti şeşip qolımnıñ bosağanına raqattandım. Biraq, bwl raqatım köpke wzağan joq, jağağa şığa salısımen qaytadan baylap tastadı. Keyin bildim, qazaqtar şomıludı barlıq aurudan jazıludıñ emi dep biledi eken. Jaralılardı wzaq uaqıtqa suğa  jatqızadı, sodan keyin  jara tezirek jazıladı dep sanaydı. Degenderindey özimdi jaqsı sezine bastadım. Meni attarımız twrğan jırağa köterip apardı. Qazaqtardıñ biri dalanı köretindey bolıp jardıñ şetine şöpke  ornalastı. Serigi meni qarauıldap qaldı, qalğan ekeui jerge qisaya ketti de sol zamatta qor ete tüsti. Äbden şarşağan men de olardıñ ülgisimen köp wzamay qattı wyqığa kettim.

Oyanğan kezimde kün aspanğa joğarı köterilipti. Aynalamda bwrınğı jağday: eki qazaq wyıqtap jatır, ekeui qarauılda, tek orındarı auısqan, olar da bizdiñ küzetşiler siyaqtı auısıp otıradı eken. Qasımda otırğan qazaq oyanğanımdı körip qwrt (avtor krut depti. - S.J.) wsındı. Qışqıl süzbeden jasalğan zat, qazaqtar jorıq kezinde tek osımen qorektenedi. Qwrttı suğa jibituge boladı, sondıqtan äri tamaq, äri susın bola aladı. Köptegen qazaqqwmarlar qwrttı erekşe maqtaydı, biraq aytayın, birneşe kün boyı onı tamaq ornına jeudi eñ qas  dwşpanıma da qalamaymın. Sızdatqan aştıq gastronomiyalıq senimsizdikterimdi jinap qoyğızıp qazaqtıñ osı bir susınınan birneşe jwtım jwtuğa mäjbür etti. Küzetşim menimen wzaq äñgimege tüsip, söylegen sözderimdegi qatelerime küle beredi; söz arasında patşanı körgen keziñ boldı ma, onıñ qanşa atı bar, jaqsı köretin atınıñ tüsi qanday dep swradı. Osınday swraqtar qoyğan kezde onıñ boyında dalalıq oy-qiyalınıñ  qiyandap ketetini körinip twr. Swqbattasımnıñ qazaqtardıñ köpşiligine tän sanalatın jabırqañqı twyıq minezi joq, köñildi jigit bolıp körindi. Äñgimemizdi jardıñ şetiñde şöptiñ üstinde jatqan qazaqtıñ ısqırığı bölip jiberdi. Isqırıqtıñ dauısınıñ qwsqa wqsaytındığı sonşa, onı alıstan estigen adam oğan eş män bermegen bolar edi, al meniñ qasımdağılarğa ol siqırşa äser etti.  Menimen söylesip otırğan qazaq söziniñ jartısında toqtap, auzın aşıp sausağın saqtıq belgisimen joğarı wstağan küyi melşigen tastay bolıp qatıp qaldı. Wyıqtap jatqan eki qazaq sol sätte oyanıp, bir söz de aytpastan zäreleri ketkendey biri birine közderi baqırayıp qarap qaldı. Birneşe minuttardan soñ joğarıda jatqan qarauıl jerden basın kötermey qwlaqşının äuelete laqtırıp jiberdi, qwlaqşın biz jatqan sayğa tüsti. Şöptiñ arasında tığılıp jatqan kezderinde, şöptiñ qozğalğanı dwşpannıñ nazarına tüsip qaldı dep oylasa, qazaqtar osı ädisti qoldanatındığın bwrınnan biletinmin. Asqan şeberlikpen joğarığa laqtırılğan qwlaqşın jerden köterilgen qwstan aynımaydı. Bwl jolı osı qulıq tolıq tabısqa jetken bolsa kerek. Biraz uaqıt ötken soñ qazaqtar erkin dem alıp, iıqtarınan auır jük tüskendey, bwrınğı qalıptarına tüsti. Qwlaqşının kiip alğan qarauıl küzettegi öz ornına bardı; basqası ekeumizdiñ aramızdağı üzilgen äñgimeni jalğastırıp, qalğan ekeui sol zamatta wyqığa ketti. Taltüstik tike tüsken kün säulesi qızdırıp twr, künnen tığılatın jer joq, biraq qazaqtar ottay qızğan jerde,  tüski tamaqqa toyğan, asqazanı sau, jerin Qamqorşılar keñesine amanatqa qoyğan orıs pomeşigi siyaqtı, jwmsaq mamıqta jatqanday baysaldılıqpen wyıqtay beredi.

Uaqıt adam şıdamastay wzaq ötude. Istıq aua dem aluıma jaqpay otır. Al eriksiz qozğalmay jatqandığım, qattı jüruden de jaman qajıtıp tastadı. Kün batuğa eki sağattay qalğan kezde qazaqtar jaqın jerdegi qayırğa aparıp tañerteñgi şomıludı qaytaladı, osı isteri üşin iştey olarğa  rizaşılığımdı bildirdim. Alğan jaraqatıma qaramastan, boyıma  küş-quatım kirip jatqan siyaqtı. Oylarım jarqın, birinşi ret tüsken jağdayımdı jaqsılap oylap alatınday boldım. Ärine jağdayım öte adam qızığarlıqtay emes. Evropalıq soğıstardıñ özinde, sauattılıqtıñ arqasında twtqındarğa köptegen bwzılmaytın qwqıqtar sıylanğandıqtan, twtqın bolu ölimnen birşama täuir. Adamnıñ qwqıqtarı jaylı eşqanday tüsinikterdi estip körmegen  mına aziyalıq jabayılardan ne qayırımdılıq kütuge boladı biraq? Bwl sätke deyin mağan közqarastarı men qarauları jaman bolğan joq; biraq onıñ sebebi olardıñ mağan janı aşığandığınan emes, közdegen maqsattarınan oñay añğarılıp twr. Kazaktar meni qwtqarıp qalar degen ümitim de eş negizsiz bolıp twr. Otryadtağı attardıñ äbden şarşağanın bilemin,  toqtamay izben jürip  quudı jalğastıra almaydı, ekspediciya bir sözben aytar bolsam, ayaqtaldı. Otryad jaqın uaqıtta liniyağa qaytuı kerek. Bwl oy-tolğanıstarım meni onşa jwbanta almaytın oylar. Äytse de mende azğantay bolsa da ümittiñ köleñkesi bar edi. Qazaqtarda qamsızdıq pen jasıqtıq basım, sol sebepten erte me, keş pe mağan qaşudıñ bir säti tüseri anıq. Mwnday amaldıñ qiındıqtarı men qauiptiligi jaylı oylap qajeti joq. Twtqınnan qwtılu mäselesi qoyılğan kezde, ömirin täuekelge qiyuğa kim oylanadı? Kazanova men baron Trenktiñ ataqtı qaşu oqiğalarınıñ barlıq egjey-tegjeylerin esime tüsirdim. Bwl eki adam qazaqtarda twtqında bolğan kezderimde qiyalımdağı eñ süyikti adamdarım boldı.

Serikterim jolğa şığu üşin qarañğılıqtıñ tüskenin kütip otır. Kündiz jüruge bata almaydı, meni izdeuşilerdiñ közderine tüsip qalamız dep qorqadı. Tolğan ay dalanı jap-jarıq qılıp twrdı, qazaqtarım odan qorqar emes, otryadtan alıstağan sayın batıldanıp keledi. Oñtüstik-batısqa qaray tüni boyı jele jortıp kelemiz. Tañ aldında aldımızdan Kenesarınıñ qarauılşılarınıñ bir partiyası şıqtı. Bizdi quanıştı sözderimen qarsı alıp qorşap aldı, dostarınıñ sätti oljamen kele jatqandarına qızığıp ta, tañdanıp ta jatır. Meniñ qazaqtarım, ärine mwnday saltanattan özderine mümkin bolatın barlıq tiimdilikti aludı oylap jatır. Erlikterin jarısa aytıp jatır, sanı köp  kazaktardı qalay quıp qaşırğanın, olardıñ öz zeñbirekteriniñ qasına qalay tığılğandarın, öziniñ janın salıp qorğanğanın, eñ soñında meni yağni orıstıñ batırı, Jeñistiñ äkesin qalay qolğa tüsirgenin ayttı. Osı kezde auılğa da  kelip qaldıq.

Tañnıñ erte şağı edi, jwrttıñ köpşiligine kün äli bastalmağan. Birneşe it, bäri de türikmendik twqımnan, aldımızdan jügire şıqtı, meni körip bar dauısımen abalay jöneldi. Auıl janı bar tirşilik iesine wqsaydı. Dalanıñ jartı şaqırımday kvadrat aymağında eşqanday tärtipsiz qazaqtıñ jıljımalı üyleri şaşırap ornalasqan. Kiiz üyler onşa köp emes; olardıñ barlığı tek aqsüyekterge ğana arnalğan, biiktigimen jäne kiizderiniñ appaqtığımen köz tartadı. Olardan keyin ekinşi orında şoşala üyler twr, kiiz üylerden ayırmaşılığı – döñgelek kümbez jasaytın uıqtarı şañıraqqa tığılmaydı, onıñ ornına arqanmen bastarın qosıp baylap qoyadı. Eñ qarapayım halıq tüngi suıq pen kündizgi ıstıqtan qosqa tığıladı. Qos -  tike üş sırıq qoyılğan, sırtı kiizben jabılğan baspana. Mwnday qostarda jatuğa, otıruğa boladı, tek türegep twra almaysıñ. Bükil ömirin at üstinde, jerde ötkizetin ordalıqtar üşin bwl ıñğaysızdıq tük te emes. Mısalı, qazaqqa birneşe qadam jermen jüruge tura kelse, ayağına qabıq orap alğan mısıqqa wqsap ebedeysiz jüretini sodan bolsa kerek.

Kiiz üylerdiñ arasında birneşe attar jürdi, qalıp boyınşa qauip-qater kezine dep olardı jaqın jerde wstaydı; qalğandarı tabınnıñ işinde tüye men qoylarmen aralasıp auılğa jaqın jerde jayılıp jür. Er kisilerdi az kezdestirdik, äli erte  bolğandıqtan olar tañğı wyqınıñ qwşağında jatır. Äyelder men qızdar erte twrıp üy şaruasınıñ küybeñimen jür. Bizdiñ keluimiz jappay qızığuşılıqtı tudırdı. Aynalamızğa keluşilerdiñ sanı birte birte köbeyude. Meniñ serikterimniñ ökinişine qaray, Kenesarınıñ üyinde joq ekenin, on künsiz qaytıp oralmaytının estipti. Tiesili sıylıqtarın tezirek aluğa tırısqan serikterim şıdamsızdanıp, meni ertip Kenesarını izdeymiz dep jaña at talap ete bastadı, biraq köpşilik jwrttıñ qarsı dauıstarı şıqtı. Attar onsız da şarşap keldi, olardı qwr beker şarşatuğa bolmaydı, jolda kazaktar  wstap aluı mümkin jäne t. b. ayttı. İştey qızğanğandardıñ meniñ jeñimpazdarıma qarsı kerisinşe is jasauğa tırısıp jatqandarı bayqaldı. Söztalas köp wzamay balağattasuğa wlastı.

Sol uaqıtta qasımızğa jibek şapandı, kestelengen aşıq tüsti taqiya kigen bipaz bir jas jigit keldi. Mağan eş sälem bermey tike  betime qaradı da meniñ serikterimniñ äñgimesin tıñday bastadı. Serikterim oğan bastarın iip amandasıp, meni ertip hannıñ artınan izdep baruğa közin jetkizuge tırısıp odan rwqsat swray bastadı. Kenesarınıñ qoldauşıları onı han dep ataydı. Jas jigit bwl ötinişten üzildi-kesildi bas tarttı, han jaqın künderi oraladı, twtqındı jaqsı kütip, jaraların emdep auılda saqtau qajet. Onı dalağa şığaruğa bolmaydı, ol endi hannıñ bağınıştısı, onıñ tağdırın hannıñ özi şeşedi: Hiuağa satıp jiber dey me, nemese sol zamatta öltir dey me... Osılay degen sıpayı jas jigit bwl sözderdi  asqan sabırlılıqpen jäne salqınqandılıqpen,  qwddı  qoydı ne isteymiz, satamız ba älde soyamız ba degendey közimşe ayttı. Serikterim onıñ bwl şeşimine narazı bolsa kerek, biraq közinşe qarsı eşteñe aytpadı, jas jigit sol jerden alıstap ketken soñ ğana küñkildep renjigenderin bildire bastadı. Keyin bildim, jas jigit Äljan eken, Taşkentte öltirilgen Sarjannıñ balası. Kenesarı özi ketken kezderde auıldı basqarudı Äljanğa tapsıradı eken.

Äljannıñ üyinen alıs emes jerge mağan arnağan şoşalanı qondırdı. Üsti birşama tap-taza kiizben jabılğan, astıma da kiizden tösek salıp berdi. Şarşağanıma qaramastan köpke deyin wyıqtay almadım. Äljannıñ qwldıqqa satamız nemese öltiruimiz mümkin degen sözderi qwlağımnan ketpey twrıp aldı. Ol sezimderdi elemeu oñay, eger oğan qarsı küreske tüsseñ, onday kezde degenime jetemin degen sezimder basqa sezimderiñdi azaytadı. Al mınaday jağdayda, ölim sağan jäymen jaqındap keledi, al  seniñ onı boldırmauğa eş şarañ joq. Jazanıñ eñ jaman türi - zarıqtırıp küttirip qoyu, mwnday kezde ärbir minutıñ basıña tamğan balqığan qorğasınmen teñ. Degenmen mwnıñ baqıttı ayağı boluı mümkin degen ümit menen qaşqan joq, osı bir ümit terbetip wyıqtap kettim.

Wyqım eki sağatqa sozılıp, şoşalağa kirgen türi tanıs adamnıñ keluimen oyandım. Bet pişinderi qazaqqa tipti kelmeydi: bet älpetiniñ dwrıstığı men aqıldılıq twrpatı da qazaqqa wqsamaydı,  bwl jöninen alğanda qazaqtardıñ tüzdik älpetteri onşa täuir emes. Beytanıstıñ boyı wzın, öte arıq, wzın qara saqalı bar, denesiniñ  tüsi sap-sarı. Jalpı aytqanda, bet älpeti mağan öte wnadı, adamdı iştey tartadı, eriksizden senimge şaqıradı. Dostıq köñilmen söylese bastadı, mwnday minez oqığan mwsılmandardıñ arasında öte sirek kezdesedi:  olardıñ barlığı erekşe fanatizmmen ulanğan, hristiandarğa degen tereñ jekköriniştilikti boyına jinağan. Atı Äbilhayır, käsibi hakim yağni ğwlama nemese emşi eken. Şığısta ğwlama men emşi sözderi sinonim bolıp tabıladı. Äljan jwmsaptı, Kenesarı kelgenşe emdep sauıqtırsın dep bwyırıptı. Özim de tezirek sauığudı qalaymın, qaşuğa  mümkindigim bolsın dep, biraq taşkenttik emşiniñ şeberligine onşa senbedim. Äbilhayır jaraqatıma mañızdı türmen qaradı,  basımnıñ toqtatpay  auırıp twrğanın tıñdap bolıp, qajetti därilerdi dayındap tez oralamın dep şığıp ketti.

Äbilhayır sözinde twrıp birşama wzaq uaqıt ötken soñ qasında eki qazağı bar qaytıp oraldı. Qazaqtıñ bireuiniñ qolında qoydıñ bası salınğan tabaq, ekinşisi ülken kiizdi (tekemet) arqalap kirdi. Äbilhayır qolıma tabaqtı wstatıp üstime kiizdi jauıp qoydıñ basınan şıqqan budı işime tartudı bwyırdı. Qoydıñ basınan şıqqan neşe türli qospalardıñ iisiniñ äseri tört sodırdıñ sirkesuınan kem emes edi. Odan soñ bükil bastı jep qoyuğa tiisti boldım, mwnı orındau oñay emes-ti, sebebi eşqanday täbetim joq, äsirese qazaqtardıñ pisirgen tamağın jeuge eş köñilim joq edi. Biraq, amal joq, tırjiıp  eñ soñğı kesegin jwtqan soñ Äbilhayır meni wyıqtauğa jatqızdı. Jaqsılap terleuim üşin sol jerdegi barlıq kiiz ben jarğaqtardı üstime japtı. Biraq eskertemin, mwnıñ barlığı tek basıñnıñ auırğanın qoydıru üşin, al jaraqattar üşin arnaulı basqa em dayındap jatırmın dedi. Ärine basqa jağdayda, taltüstegi qırıq gradus ıstıq kezinde, zildey kiizder men jarğaqtıñ astında jatuğa kelispegen bolar edim, al mına jerde despottıq ädispen emdep jatır ğoy. Üstime jabılğan kiizderden bosanğım kelip jatqanımdı körgen Äbilhayır, qasındağı qazaqtardı kiizderdiñ üstine otırğızıp küşpen osılay wstap twruğa bwyırdı. Bwl azapqa bir sağatqa juıq şıdauğa tiis boldım, bir uaqıtta Äbilhayır üstimdegi kiizderdi alıp tastauğa bwyırdı, üstime tek jwqa kiimderdi qaldırıp bas auruınan tügel qwtılğanımmen qwttıqtadı. Şındığında basımnıñ auırğanın tük te sezbedim. Soğıp twrğan samal jel rahat sezim tudırıp ömirlik eliksirdi qabıldap twrğanday şipasımen äser etti. Äbilhayır jeñimpazğa tän keyippen mağan qaradı da jaraqattı emdeytin därini dayındau üşin ketti. Jaraqatım qattı auırıp mazamdı alıp twr edi. Istıqpen emdeudiñ nätijesinde äbden şarşasam kerek, wyqığa tarta bastadı, därigerimniñ joqtığın paydalanıp demaluğa qisaydım.

Äbilhayır köp küttirgen joq. Köp wzamay men jatqan şoşalağa qaytıp keldi, bwl jolı birneşe erkek pen äyelderdi, tipiti balalardı da ertip kelipti. Sirä erekşe operaciya jasamaq oymen kelse kerek, qasındağı jamağatına tegin spektakl' körsetpekşi şığar.  Meni qalay emdegeniniñ qızığın jwrttıñ barlığı körsin degen oymen şoşalamnıñ kiizderin köterip tastadı. Mağan ne istemek dep onıñ oylağan oyın tappaq bolğan kezimde suıq oy denemdi qarıp ketedi. Baqıtıma oray, Äbilhayırdıñ oylap tapqan eminiñ eşqanday ziyanı joq eken. Oğan tañ qalsam da, istiñ qalay örbigenin aytpas bwrın, oquşılarıma kişkentay ğana aldın ala habarlau jasayın.

Ötken jolı qazaqtardıñ ırımşıldığı turalı aytqan bolatınmın. Irımşıldıqtıñ qazaqtıñ tüsinigine, äsirese medicinağa degen tüsinigine äseri orasan erekşe. Qanday bir bolmasın aurudı qazaqtar, adamnıñ boyına jinalğan jınnıñ äserinen, onı auırtıp twrğan jın dep sanaydı. Jındı quıp şığu degenimiz aurudı emdeu dep sanaydı. Meyli, aurudıñ sebebi özinen özi körinip twrsın, mısalı jaraqattıñ özin qazaqtar jın auırtıp twr deydi. Olardıñ  därigerleri – jäy halıq täuip, baqsı, köregen, emşiler dep ataytındar, medicinadan tük habarı joqtar. Olardıñ medicinadan eş habarı bolmağandıqtan dalalıq demonologiyanı jaqsı bilui tiis. Men olardı şarlatandıqtan qorğauğa dayınmın, bir qarağanda olar osınday äser qaldıradı. Olar adamnıñ sauığıp ketuine onıñ seniminiñ erekşe äser etetinin  jaqsı biledi. Jerlesteriniñ ärtürli senimderge nanğıştığın paydalanıp,  olardıñ senimderine kirip, olardıñ qwpiyaların tauıp aytatın, jäy adamnıñ qolınan kelmeytin erekşe adam etip körsetedi özderin. Emderiniñ köp jağdayda oydağıday boluı – olardıñ qatelespeytindigin, esepteriniñ dwrıstığın däleldeydi. Sonımen birge olardıñ özi de siqırşılıq qabiletterine özderiniñ senetindigin körsetedi. Wzaq jıldar boyı adamdarğa ruh, şabıt äkelumen aynalısıp jürgen adamdar eñ soñında öziniñ ğajayıpşılığına özi senetin boladı. Vizionerlerdi, magnitizerlardı t. b. eske tüsiriñizderşi. Olardıñ işindegilerdiñ barlığı aldamşılar emes; olardıñ köpşiligi öz qabiletine özderi senip aldanıp qalğandar. Qazaq häkimderiniñ emdeu täsilderi medicinalıq derekterge negizdelgen keybir jağdaylarda, tek sırtında ğana ğajaptıqtıñ perdesi bar; keybireuleriniñ negizinde halıqtıñ sengiştiginen basqa, soqır senimnen basqa eşteñe joq. Endi bizdiñ Äbilhayırğa oralayıq

Ol qolına pışaqtı alıp, kübirlep   dwğa ma, ant pa birnärseni oqıdı da, asqan eptikpen oq twrğan jerdi kesti. Oqtı suırıp alayın degen şığar dep oyladım, biraq meni tañ qaldırğanı, oğan timedi, tek qanın toqtattı da jarağa bilte jipti bastırıp qoydı. Osı jerde şıdamım jetpedi. Qazaq jwrtşılığınıñ aldında Majandidiñ lekciyasındağı oyınşıq qoyan siyaqtı  nemese siqırşı men jınnıñ arasındağı deldal siyaqtı oyınşıq bolğım  kelmey azaptauşınıñ qolınan şığıp kettim. Biraq qazaqtar meniñ emdeluimdi körip qızıqtaudan, oğan erkin kuä boludan bas tartqısı kelmedi. Eñ küşti, batır degen tört adam arasınan şığıp ayaq-qolımnan wstap qaytadan jerge şegelep jatqızdı. Bäri de qarsılaspa, mwnıñ bäri seniñ paydañ üşin dep ügittep jatır. Olardıñ bwl ügitteuleri mağan artıqtau bolıp körindi, men onsız da jıbır etuge şamam joq bolatın. Äbilhayır osı kezde qarap twrğandarğa tezirek Jwldızdı alıp keluge bwyırdı. «Jwldız degeni kim?» dep oyladım. Birneşe minuttan soñ jwmsağan adamdar qaytıp keldi. Jwldız kelgisi joq, jılaydı, qorqadı degendi ayttı. Äbilhayırğa, osı bir jwmbaq kisige, jılau, qorqıtu äser etpese kerek. «Jaqsılıqpen kelmese, arqalap äkeliñder» dedi Äbilhayır aşulanğan bwyrıqtı ünmen. Bwl tragikomediyağa özim de aralasıp qatısa bastadım, artı ne bolar eken dep soñın qızığa küttim. Meniñ qızığuım  erekşe kütpegen jağdayda qanağattandırıldı.

Şoşalağa jası on altılar şamasında bir qız keldi, joq, dwrısı keltirildi. Qız özinen talap etilgen jwmıstı orındağısı kelmeytin siyaqtı. Bilmeymin, Äbilhayırdıñ siqırlığınan qorqa ma, älde bükil auıldıñ aldına şığuğa wyala ma, türinen erekşe abırjıp twrğandığı bayqaladı. Biraq bwl jağday onıñ swlulığın  bağalauğa eş kedergi bolğan joq, qızdıñ swlulığı mağan erekşe äser etti. Şındığında Jwldızdı swlu deuge boladı. Boyı äjeptäuir biik, bwl qazaqtardıñ arasında sirek kezdesetin jağday. Beti jalpaq emes, nwrlı jüzi men  sopaqtau keskini erekşe tartımdı, körki özi siyaqtı döñgelek jüzdi jerlesterimen salıstırğanda ayrıqşa swlu bolıp twr. Al qara közi ğajap nwr şaşadı. Biraq künmen küygen  meniñ jabayı qızımnıñ şıraylı qızıl betinde, ättegen-ay, bir qabat kir-qojalağı Neva dañğılınıñ boyında jürgen adamınıñ betin tırjitar edi. Biraq, birneşe apta qazaq dalasında bolğandıqtan köptegen tüsinikterimdi qazaqtardıñ tüsinigine beyimdedim. Solay dep twrsam da, däl sol minutta, Jwldızdı körgen sätte qızdıñ swlulığın bağalaytınday jağdayda emes bolatınmın. Äbilhayır meniñ qolımdı sozdı da, Jwldızdı mağan jaqındatıp äkelip jaraqat alğan iığımnan attap ötuge bwyırdı. Qız emdeudiñ mwnday ädisin bwrın körgen bolsa kerek, mümkin özi de osılay em jasadı ma, äri qaray ügitteudi swratpay birneşe ret iığımnan attap öte bastadı, Äbilhayır attağan sayın sanap twrdı.   Bwl komediya menimşe jartı sağatqa sozılsa kerek, qatısıp twrğandardıñ birde biri tis jarğan joq, külgen joq. Bir kezde Äbilhayır Jwldızdı toqtattı, qız sol sätte şoşaladan joq boldı. Sonımen birge Äbilhayır pışaqpen jaradan oqtı şığardı, süytip emdeu procesi ayaqtaldı. Körgenderine riza bolğan körermender tarap ketken soñ Äbilhayır mağan ayauşılıq tanıtqan sıñaymen  tüsindirdi: oqtı deneden şığaru  öte qauipti, sebebi adamnıñ denesine oqpen birge swm jın kiredi. Onı zorlap şığarsañ, ol aşulanıp özi üşin kek aladı. Jaranıñ üstinen Jwldız siyaqtı päk qızdıñ attap ötui, jınğa öz erkimen ketuge mäjbürleydi, sonda ğana oqtı şığarıp aluğa boladı. Mwnday tüsindiruge erekşe qanağattandım.

Qazaqtıñ medicinasınıñ ädisteriniñ sonşalıqtı mağınasız bolğandığına qaramastan,  erekşe esimde qalatın osı künniñ keşinde moral'dıq ta, fizikalıq ta jağınan  özimdi äjeptäuir jaqsı sezindim. Basımnan keşken mwnday tolğanıstardan soñ boluğa tiis älsizdik qana qalıptı; oylarımnıñ sabırlığı basımdıq alıp, eşqanday esep bermeytin sergektikpen bolaşağımdı oylay bastadım.  Jwldızdıñ sımbattı beynesi meniñ sauığıp ketuime köp kömegin tigizgenin aytuğa tiispin. Bwl beyne köz aldımnan ärqaşan ketpey, dalada bolğan kezderimdegi körgen dörekilikter  men jabayılıqtarğa, twrpayılıqtarğa qarama-qarsı twra aldı. Äbilhayır jasağan eminiñ jaqsı nätijesin körgen soñ emin jalğastırudı toqtattı. Süytip meni eşkim mazalamaytın boldı.

Uaqıt men üşin adam şıdamaytınday bayau jürip jattı. Bwrınğışa ayaq-qolım baylaulı, küzetşilerim qasımnan bir qadam da attamaydı. Ärine, köñil aulau üşin olarmen söylesuge bolar edi, biraq bwl äñgime köp wzamay jeritti, sebebi bir birimizdi onşa jaqsı tüsinbeymiz. Auılda eşkim orısşa bilmeydi. Uaqıt ötkizgisi kelgen qazaqtar meni köru üşin şoşalama jii kelip twrdı. Mağan wstap alğan kişkentay añnıñ balası siyaqtı közben qaraydı, biraq eşqaysısı sözben ne qimılmen renjituge barğan emes. Men eşkimniñ qol tiyuinen qorğalğan, hannıñ jeke menşigi siyaqtı boldım. Üş kün boyı auıl ornında qozğalmay otır. Bwl kazaktardıñ otryadınıñ tipti basqa bağıtta ketip bara jatqandığın bildiredi, sondıqtan ol jaqtan şabuıl bolıp qalar dep qorıqpay otır. Biraq auıldıñ malı aynaladağı jayılımnıñ şöpterin jep tauısıptı, sondıqtan olar köşuleri kerek.

Äljanğa meni özimen birge ertip jüru ıñğaysız äri köñilsiz bolsa kerek, Kenesarı kelgenşe meni körşi qazaq eginşilerine saqtauğa qaldırıp ketpekşi boldı. Eginşilerdiñ biin alıp keldi, qausağan käri şal eken, üstindegi kiimi eski kiiz qwraq pen jamaulardan tigilgen. Äljan bige meni alıp qaludı bwyırdı, eger qaşıp ketse, ne ölip qalsa eginşilerden eşkim tiri qalmaydı dedi. Bi Äljannıñ ayağına jığılıp mına oyın özgertudi swradı, meniñ adamdarım bäri dalada eginde jür, qarauıldaytın eşkimim joq. Oğan qosa bizdiñ küşimiz de kelmeydi, qaşatın bolsa,  eşkimde qaru joq. Äljan bidiñ ötinişine qwlaq aspadı, tek eki töleñgitin eginşilerge  küzetke  qosıp beruge kelisti. Bwl şeşim bidi bwrınğıdan da jaman qorqıtıp, bwyrığıñdı orındayın, tek töleñgitteriñdi jibere körme dep jalındı. Äljandı bidiñ bos sözderi şarşatsa kerek, şaldıñ basına qamşını bir siltep üyine kirip ketti. Meniñ şoşalamnıñ aldında bolğan bwl äñgime sonımen bitti. Endi eginşi degen qanday adamdar ekendigin äñgimelep bereyin.

Qazaq dalası siyaqtı qalıptaspağan elde menşik qwqığınıñ öte az qwrmetteletindigi özinen özi belgili. «Bäri meniki» dep aytatın adam kez kelgen jerden tabıla ketedi. Bir auılğa körşileri jasağan eki-üş sätti barımtanıñ özi bwl auıldıñ adamdarın taqır kedeylikke tüsirip qayırşı etedi. Jılqılarınan ayrılğan bayğwstar aqısın qaytarıp aluğa, barımtaşılardıñ esebinen aştıqtan aman alıp qalatın qarjı da talap ete almaydı. Ne isteydi? Keybireuleri aştan öledi, twrmısqa tözimdileri qiın beynetti ömirge -  eginşilikpen aynalısuğa mäjbür boladı. Köşip-qonıp jürgen, jırtqış  (avtordıñ qazaqqa közqarası osınday. - S.J.)  halıqtıñ arasında jürgen eginşilerdiñ jağdayınıñ qanşalıqtı ekenin közderiñizge elestetip köriñizder. Kez-kelgen salt attı  qarulı qaraqşı eginşilerdiñ auılına kelip olardıñ ömirine de, mülkine de qauip töndirip dirildetedi. Kez kelgen jürginşi töleñgit eginşige qonaq bolıp eñ jaqsı qoyın soydırta aladı, dalanıñ dästüri boyınşa bergen tamağına aqşa töleu eşkim estimegen jağday.  Bişara eginşilerdiñ aymağında barımtaşılıq bola qalsa, odan jaman päle joq. Mwnday jağdayda eginşiler beytarap bola almaydı: eki jaq ta eginşilerge ärtürli talaptar qoyadı, eki jaqta qarsılastarına jasalğan qızmeti üşin eginşini ayamaydı.  Eñ soñında, küzde mañday terimen egip ösirgen eginin jinayın dep otırğan kezde tonauşı qaraqşılar kelip birneşe sağatta bärin sıpırıp alıp ketedi, tügel alıp kete almasa, qalğanın joyıp büldirip ketedi. Eginşilerdi qoldaytın bolıstar bizdiñ bal jinaytın aralarğa istegenimizdi eginşilerge jasaydı – eginşilerge önimin aştan ölmeytindey mölşerde qaldıradı da, qalğandarın älim jettik etip alıp qoyadı. Mine, adamdı osılay ölmeşi künköriste wstau – ädilettilik emes, qarapayım esep.

Auılğa jaqın jerde twrıp jatqan eginşilerdiñ biiniñ meni nelikten qabıldağısı kelmegendigi endi tüsinikti boldı.  Şal bwl jwmıstıñ jauapkerşiligi öte küşti, biraq eş qarımtası joq ekendigin jaqsı biledi. Auılında Kenesarınıñ eki töleñgiti birneşe kün qonaqta boladı degendi estigende, ol bwrınğıdan da jaman qorqıp ketti. Biraq eş amalı joq. Töleñgitter meni attarına mingizip aldı, özderi qasında, al şal bolsa amalı bolmay uhilep dem alıp artınan jayau  ilesip jüre bardı, sebebi atı joq edi.

Eki sağattan soñ eginşiler otırğan jerge keldik. Egin dalasına tarı egipti, sırtınan qarağanda tik bwrıştı şağın şarşılarğa bölingendikten baqşağa wqsaydı. Dalanıñ jazı qwrğaq bolğandıqtan egindi qolmen suğaru qajet, gidravlikalıq ädisterdiñ bwl jaqta joqtığına baylanıstı suğaru jwmısına orasan köp beynet kerek. Soğan qaramastan eginşilerdiñ şıdamdılığı bärin jeñedi: ärbir şarşı bölik birdey su mölşerimen suğarılatındıqtan astıq bitik boladı dep ümittenedi. Eginşilerdiñ twratın üyleri qamıstan toqılğan alasa boylı kürkeler. Kürkeni döñgelek etip jasaydı, diametri jiırma sajın şamasında. Eginşiler egis dalasında tek jazda twradı, qıs kezinde bolıstarğa tarap ketedi.

Bizdi narazılıqpen, iştey qorqınışqa tolı küñkilmen qarsı aldı. Biraq Kenesarınıñ töleñgitteri  sol zamatta qamşı üyirip,  senderge qonaq emespiz, tolıq qojayındarıñbız degendey özderin tanıstıra bastadı. Dalalıq auıldıñ adamdarınıñ sanı eludiñ şamasında, köpşiligi qariyalar, äyelder men balalar. Jas jigitter az kezdesedi, ärbir qazaq jastıq küşi men qayratı bar kezde auır jwmıs istegennen göri tonauşılıqpen aynalısqandı dwrıs sanaydı. Kigen kiimderi Sandviç aralınıñ twrğındarın beynelegen kartinanı eske tüsiredi. Balalardı eş kiimi joq jalañaş deuge boladı; ülkenderi üsterine jamauğa wqsas birdeñelerdi ilip alıptı, jamaulardıñ özi äyel statuyasındağı äuretin jauıp twrğan japıraqtardan asıp twrğan eşteñesi joq. Bwğan auır azaptı eñbekten, auqattıñ azdığınan adamdardıñ bet-älpetindegi qaljırağan jüdeulikti qosıñız. Eñ  jamanı, eginşilerdiñ boyınan barlıq adami bet-älpetti joyıp jibergen  adamgerşilik qasietterdiñ joğalğandığı wnamsız äser qaldıradı. Olardıñ barlıq mal-mülki, jer öñdeytin qwraldarınan basqası, on şaqtı qoy men eşki ğana, solardıñ sütimen kün köredi. Menimen erip kelgen töleñgitter mwnday taqıl-twqıl tamaqqa kelispedi, kün sayın qoy soyğızıp, eginşilerdiñ az ğana malın tauısa bastadı. Töleñgitterdiñ barlıq uaqıtı tamaq işumen, wyqıda, üy ieleriniñ qızdarınıñ izine tüsumen ötti. Olardıñ mende eş jwmısı bolğan joq; eginşiler ğana meni küni-tüni küzetti, sebebi jauapkerşilikten qorıqtı. Eginşilermen söylesip orıs otryadınıñ qozğalısı jaylı birdeñe swramaq boldım, biraq olar öte saq, sodırlardan qorqıp swraqtarıma jauap bermedi. Qaşıp ketudiñ de eş säti tua qoymadı, mümkin jolım bolar degen oymen qaşudı jön sanamadım, qaşuım sätsiz bolsa küzetşilerimniñ meni küzetuin odan da küşeyteri anıq.

Eginşilerdiñ auılında ölerdey iş pıstıratın jağdayda on kün ötkizdim. Bir küni tañerteñ kelgen salt attı qazaq Kenesarınıñ kelgendigin, dereu keluimdi talap etip jatır degen habarın jetkizdi.

(Jalğası bar)

Orıs tilinen audarğan Sağat Jüsip

Abai.kz

6 pikir