Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Äleumet 9167 0 pikir 13 Säuir, 2015 sağat 10:20

«GARMONIYA-DISGARMONIYA» DUAL'DILIĞI

ONIÑ EKONOMIKAĞA ÄSERİ BAR MA?

Keyingi kezde osı maqalanıñ avtorı älemniñ dual'dılığı ğılımğa erteden mälim degendi oqtın-oqtın estip qaluda. Iya, ol ras. Degenmen de, ömir özgeredi, bütin bir däuir kelesi däuirmen almasadı, sondıqtan bizdiñ de qoğam damuına degen köz­qarasımız evolyuciya jolımen özgerui zañdı. Dual'dılıq köp. Solardıñ biri antikalıq köne zamannan bizdiñ däuirge deyingi ruhanilıq pen materialdılıqtıñ arasındağı birlik pen tartıs. Ğalımdardıñ ünemi nazarında jürgen bwl dual'dılıqtı jäne onıñ damu satıların zertteu – kökeytesti mäselege aynalıp otır.

Bizdiñ oyımızşa, «ruhani-materialdı» dual'­dılığı jäne onıñ damuı Qasietti kitaptağı özgemeytin ruhani qwndılıq – şınayı ruhaniyattı ilim, al jeke twlğalardıñ nietteri men is-äreketteri, yağni Din twtu jarğısınıñ barlıq erejelerin äruaqıtta orındau, soğan säykes ömir süru – özgerip twratın qwbılıs. Ruhaniyat ilimine säykes bastapqıda adam tüysiginde äluetti eki bastama orın aladı: bir jağınan ruhani qwndılıqqa jäne ekinşi jağınan materialdıq baylıqqa wmtılıs. Qaysısı nağız mañızdısı, qaysısı ömirdiñ mäni bolatını – ol adam tärbiesine baylanıstı. Bwl Garmoniyalı ne disgarmoniyalı älemniñ zañdı türde payda boluına äserin tigizedi. Ärine, bwl jerde öz qiınşılıqtarı boladı jäne de wzaq merzimge sozıluı da mümkin.
Köp qırlı, tamaşa «Garmoniya» tüsinigi adam­nıñ jeke baqıtın, qoğamnıñ jan-jaqtı (süyispenşilik pen bauırlastıqtan ömirdi süyu men gummanistikke, twlğalardıñ eñbekqorlığınan ekonomika­nıñ twraq­tı damuına deyin, t. b.), yağni şınayı ruhanilılıq negizinde jasalğan aluan türli: igilik, qara­payımdılıq, keñpeyildilik, jaqsılıq, sana­lılıq, şınşıldıqtı özine aluan türli qamtitın wğım. Kerisinşe, jeke azamat pen äleuettegi disgarmoniya jağımsızdıqqa tolı, twnıp twr (sarañdıq pen payızqwmarlıqtan maskünemdik pen beybastıqqa, eldiñ jalpı kedeyliginen bir adamğa şaqqan tabıs mölşeriniñ jer men köktey ayırmaşılığına, qwqıqtıñ şeksiz bwzıluınan qatal äkimşildikke, nekesizdiktiñ basımdılığınan etnostardıñ joyıluına deyin, t.b.). Ärtürli äleuetterde disgarmoniyanıñ belgileri telegey teñiz. Bükil ğalamdı, ne jeke twlğanı alsaq ta Garmoniya barlıq jerde bar. Onı zertteu ruhanilıq ilimdi, äsirese, Islamdıq doktrinanı, qazirgi ğılımmen, mısalı, metajüyelilik taldau teoriyasımen wştastırudı talap etedi. Ruhani deñgeyi jağınan jeke twlğalar, äsirese, äleuetter är aluan. Olar Jaratuşını moyındamaytın qaranietti materialisten (nöldik körsetkişpen) din qızmetşisine deyin boladı. Köbisi ruhanilığı jağınan ärtürli deñgeydegi twlğalar. Dual'dılıqtıñ eki jağı da özgerip twradı. Qatıp qalğan materialdıq älemniñ bolmaytının jwrttıñ bäri biledi. Al, kerisinşe, ruhani ömirdiñ evolyuciyası, bizdiñ pikirimizşe, köp azamattarğa anıq bayqalmaydı. Sondıqtan da, osını däleldeu qajet bolıp otır. Kürdeli ömirdi birqalıptı emes türde qabıldau «ruhanilı-materialdı» dual'dılıqtıñ nege jäne qalayşa qalıptasatının tüsinuge mümkinşilik beredi. Ruhanilılıqtıñ deñgeyiniñ köterilui Garmoniyanıñ negizin nığaytadı, al onıñ tömendeui, kerisinşe, Garmoniyanı älsizdendiredi, söytip, disgarmoniyanı küşeytedi. Älbette, ruhanilılıqtı ğılımda jalpı qaraydı, al onıñ şınayılığına köñil audara bermeydi.
Bwl jerde şınayı ruhani ilimderdiñ röline öte joğarı bağa berilui kerek. Sodan keyin adamdardıñ dinmen qarım-qatınası mañızdı. Osı ruhanilılıq wğımnıñ eki jağı dual'dılıqtıñ qaynar közin (genezisin) zertteu qajet. Bizge belgilisi, monoteizmde, onıñ işinde, Islamda ruhanilılıq pen material­dılıq mañızı jağınan teñ emes. Ruhani jetiludiñ damuınan twratın adam ömiriniñ maqsatı Qasietti «Qwran» kitabında, sonımen qatar basqa da Qasietti Kitaptarda anıqtalğan. Bwl dini senimdegi twlğalardıñ ruhani qajettiligine ömir maqsatınıñ wstanımın, al materialdıq baylıqtarğa – osı jetistikterge jetu rölin beredi. Kez kelgen jüyeniñ ierarhiyası boyınşa, maqsat oğan jetkizetin joldardan, mañızı jağınan, biik twradı. Är zattıñ ornı bar emes pe? Bwl keşendi taldaudıñ aksioması.

Ruhanilıq pen materialdıq bastamalardıñ özara tartıs dialektikası, äsirese qazirgi kezde, kürdeli jäne qwbılmalı. Ruhani qwndılıq pen materialdı baylıq deñgeyiniñ qwbılmalılığınıñ ädistemelik jäne täjribelik mäni zor, materialdıq baylıq şeksiz emes uaqıtşa osı ömirdiñ qızıqtıruşısı, al ruhani qwndılıq ol şeksiz mäñgilik, sondıqtan onı, yağni damu üderisin eskermeuge bolmaydı. «Garmoniya-disgarmoniya» dual'dılığı – barlıq dünieniñ, onıñ işinde ruhanilıq pen materialdılıqtıñ özgeruiniñ tuındısı, ruhanilıqtıñ materialdıqtan nemese, materialdıqtıñ ruhanilıqtan basımdılığın anıqtaudıñ nätijesi.

Ruhani negizde, adamdardıñ sana-seziminde, sodan keyin ekonomikada (sana twrmıstı anıqtaydı) äleumettik-ekonomikalıq Garmoniya jäne onıñ zañ­darı qalıptasadı, sondıqtan jeke twlğalardıñ sana-sezimderiniñ şınayı ruhaniğa jäne önegelilikke qaray özgerui öte joğarı därejeli. Sananı Garmoniyalau – jeke twlğalardıñ ekonomikalıq isteriniñ bastaması.    Bwl är eldiñ ekonomikasınıñ damu deñgeyine jäne halqınıñ twrmısına, demografiya men demo­kra­tiyalıq jağdayına täueldi emes. Garmoniyalı ekonomikanıñ maqsatı – halıqtıñ barlıq orındı materialdıq qajettiligin qamtamasız etu. Ekono­mikalıq jüyede ruhani-önegeliligi, parasatı jäne mädenieti joğarı qızmetkerler köp bolğan sayın, bwl maqsat oydağıday orındalıp otıradı. Natijesinde qoğamdağı jäne onıñ ekonomikasındağı Garmoniyanıñ qalıptasuı jedeldetiledi.
Disgarmoniya adamnıñ jan düniesi kemelden­be­gen­dikten (parasattılığı joğarı bolsa da) tuadı. Nätijesinde adam ateist nemese agnost bolıp qaladı. Jäne de keybir kezde dindarlar Dintwtujarğısınan auıtqıp, teris qılıqtar jasauı mümkin. Osı dindarlar täubasına kelip, Jaratuşıdan keşirim swrap, Garmoniya älemine qaytıp keledi.
«Garmoniya-disgarmoniya» dual'dılığı «Ruhanilı-materialdı» dual'dılıqpen basqa sebeppen de qa­bıspaydı. Äleumettik Garmoniya öziniñ negizi – ruhani­lıqpen (demoetika) qatar qoğamnıñ basqada öristerin (demografiya, demokratiya, demoekonomika) qamtidı. Sondıqtan, öziniñ mazmwnı jağınan ruhanilılıqtan äldeqayda keñ, öytkeni Garmoniya materialdılıqtı da qamtidı. Qarama-qayşılıqtardıñ tartısı jäne twlğalar­dıñ damuınıñ natijesinde bastapqı «Ruhanilı-materialdı» dual'dılıq «Garmoniya-disgarmoniya» dual'­dılığına jii auısıp otıradı. Sondıqtan da ekinşi wğım qwramı jağınan kürdelileu. Bwnı bilip jürgenimiz abzal. Halıqqa keñ taralğan «igilik» pen «zwlımdıq» sözderi «Garmoniya» jäne «disgarmoniya» wğımına tolıq säykes kelmeydi. Sebebi şınayı senuşi adamnıñ igiligi Garmoniyağa jatadı, öytkeni ol onı Jaratuşığa qwlşılıq etu üşin jasaydı. Al, ateister men politeisterdiñ jasağan isteri Garmoniyağa jatpaydı, sebebi olardıñ ruhani negizi joq, jaqsılıqtı olar özderi üşin nemese basqalar üşin ğana jasaydı. Birinşi jağdaydağı igilikti is nağız baqıt közi, öte qwndı, sebebi ol Jaratuşınıñ razılığına jetkizetin tura jol ğoy. Orındılıq, bir qalıptılıq, ädilettilik, adaldı­lıq jäne aşıqtılıq, adamnıñ mindeti men qwqığın qwrmetteu, älemdik süyispenşilik, azamattardıñ özara senimdiligi jäne tağı basqa ruhani-önegelilik qwndılıqtar Garmoniyağa degen äleumettik evolyuciya­nıñ mänin, mañızın qwraydı. Garmoniyağa jol aşılğan jerde kedergiler joyıladı, qoğamnıñ barlıq qorları adamnıñ igiligi jäne qorşağan ortanı saqtau üşin erekşe tiimdilikpen jwmsaladı. Isırap, maqsatsız şığın siyaqtı teris is-äreketke tosqauıl qoyıladı.
Bizdiñ örkenietimizde bir asa mañızdı jayttıñ bolıp jatqanın, osığan baylanıstı qazirgi ömirge basqa közqaraspen qarau kerek ekenin, menimşe, köptegen adamdar qattı sezinude. Osı bir jaña sezim, aldımızda bolaşaq özgeristerdiñ bolu mümkindigi adamdardıñ köñiline jaña ümit tudıradı.

Barlığımızğa anıq, kez kelgen qoğam material­dıq baylıqpen, ırıqsız sezimmen, qalaumenen qw­rıla salmaydı. Adamzattıñ ğwlamaları köpten beri jaña däuirdiñ kelgenin aytıp keledi. Jaña däuirdiñ qağidattı türde jaña adamgerşilik wstanımı boladı, al onı iske qosu üşin komp'yuterlik programmadağı siyaqtı qwpiya belgisi (paroli) boladı, ol parol' «din» sözi bolıp sanaladı.

Tarih üyretkendey, Jalğız Jaratuşığa senuşi­lik­tiñ joqtığı, baylıqqa boywsınu, jaramsız nietter, qwmarlıqqa salınu, zinaqorlıq t.b. jaysız körinister qaterli saldarğa aparadı. Bwl jerde Jaratuşığa senbegen Ad jäne Samud, Soddom jäne Gomoro siyaqtı bay halıqtardıñ, faraondardıñ, tağı basqalardıñ (bwl jerde qalğan köptegen mısaldardı aytpay-aq qoyayın). joyılıp ketkeninen tağılım alu qajet. Osı halıqtardıñ tağdırı bizdiñ zamanımızda qaytalanbaytınına kim kepil bere aladı? Qoğamda ruhani-önegeliliktiñ irgetası joq jağdayda joğarı ekonomikalıq damu – uaqıtşa aldamşı, eñ bastısı ol twyıqqa, äri qwrdımğa aparatın aldamşı jol. Osıdan saq boluımızdı tarih aytıp twr emes pe? «Oyan qazaq!» demey-aq qoyayın. Degenmen de, oylanayıqşı, ağayın!

Däuirimizdiñ auısıp jatqanı, adamdardıñ qwndı­lıqtarınıñ özgerui, ruhaniyattıñ qayta jañaruı jö­ninde osı maqalanıñ avtorı biraz jıldar boyı aytıp ta, jazıp ta keledi. Qazirgi tañda köptegen adamdar öziniñ bolaşağın, ömiriniñ jol körsetkişin Islammen baylanıstıradı. Bwl üderiste şınayı ruhanilıq pen ädeptiliktiñ röli köterilip jatqanına qöz jwmıp otıra beruimizge bolmaydı. Din men ğılımnıñ ara­sındağı qazirgi qaşıqtıqtı joyuğa talpınuımız kerek. Mine, osı arqılı ğılımnıñ jaña zañdarın, twjırımdarın, jañalıqtarın aşuğa boladı. Sodan keyin ğılımnıñ osınday natijelerin ideologiyada, sayasatta, tärbiede, bilimde, ekonomikada sanalı türde paydalanuğa boladı. Dini ilimdi (Islam doktrinası) ğılımmen biriktirudiñ arqasında avtor dual'dılıq älemdi jañaşa köruge mümkinşilik aldı jäne de Garmoniya älemi men disgarmoniya äleminiñ zañdarın, äleumettik ekonomikanıñ pardigmasın aştı ( D+ 3D). Bwl ğılımi jañalıqtar är eldiñ Garmoniyağa bağıtınıñ bar ekenin de, joq ekenin de anıqtap beruge mümkindik tudırıp berdi. Garmoniya bağıtı – eldiñ baqıtı, al onıñ joqtığı eldiñ qwrdımğa ketui.

Ruhani jäne ğılımi ilimniñ payımdauınşa, adamnıñ barlıq oy örisi jeke twlğanıñ sanalı nieti retinde qalıptasadı. Qazirgi teoriya üzdiksiz qaytalanıp jatqan dağdarıstardıñ tüpki sebebin aşpauda. Bwl rette tek dağdarıstıñ saldarlarına erekşe män berip, onıñ eñ birinşi tüp nwsqası – ruhani-önegelilik dağdarıstı nazardan tıs qaldıruda. Aurudıñ tek sırtqı belgilerin (simptomdarın) ğana emdep, onıñ tüpki sebebin anıqtap joymasa, adam müldem jazılıp ketpeydi ğoy.
Qazirgi klassikalıq ekonomika ülgisi, ökinişke oray, qalıptı arnasınan tayğan älem tärtibine jaña türtki boluğa därmensizdik tanıtıp otır. Aleksandriyalıq mayak siyaqtı, şınayı ruhani-önegelilikke negizdelgen äleumettik-ekonomikalıq Garmoniya ilimi osınday kemşilikti joyu üşin bizge jol siltep säulesin şaşıp twrğanday. Basqa orındı balama sözsiz joq.

Joğarıda aytılğanday qoğamdağı eñ joğarı därejeli Garmoniya, bwl äleumettik evolyuciyanıñ jüyeli türde jaqındauı tiis arman-mwrat (ideal). Ol qoğamğa dwrıstalğan jol körsetkiş (kompas) siyaqtı tura bağıt beredi, ülken strategiyalıq qaterlerge jol bergizbeydi, keybir memleketterdegidey qwrdımğa ketuden saqtap qaladı.
Jii qaytalanıp jatqan ekonomikalıq dağda­rıstar, äleumettik jäne sayasi şielenister tipti bolıp jatqan tabiği kataklizmalar osı maqsatqa jetudiñ birden-bir qajet ekenin däleldeydi. Bas­qasın aytpağanda, tek qana, qazirgi bolıp jatqan memeleketaralıq valyutalıq qayşılıqtar käsip­kerlikti, äsirese, orta jäne kişi käsipkerlikti oysıratıp, teris äserin tigizip jatır.

Qoğamnıñ dual'dılığı jeke twlğalardıñ ekono­mikalıq is-äreketine, äleumettik Garmoniyanıñ qalıp­tasuına, onıñ zañdarına öte qattı äser etedi.
Joğarıdağı aytılğan eki älemniñ adamdarınıñ mwqtajdıqtarınıñ köbeyip, ösu zañdılıqtarı bar. 2014 jılı bizdiñ institutta bwrın-soñdı älem­niñ ğılımına belgisiz «Äleumettik – ekonomika Garmo­niyasınıñ Zañı» jañalığı aşıldı. Ol zañnıñ mağınası mınada: jeke twlğanıñ, äleuettiñ ruhani qa­jettilikteri orındı materialdıq jäne materialdıq emes qajettilikterinen dominanttı, basım türde ösedi. Bwl zañ negizgi zañ bolıp tabıladı.

Äleumettik-ekonomikalıq Garmoniyanıñ damuı ör­kenietaralıq jäne memleketaralıq qarım-qatı­nas­tarda äriptestikti, qaqtığıstardı boldırmaudı, sayasi qauipsizdikti nığaytudı qamtidı. Qazaqstan Prezidentiniñ jaqında jariyalağan bes reformaları bizdiñ aytıp otırğan Garmoniyanı damıtuğa däl keledi.
Älemettik-ekonomikalıq Garmoniyanıñ qalıp­ta­suı barlıq jağdayda birqalıptılıq, orındılıq, adaldıq, ädilettilik, aşıqtıq siyaqtı tübegeyli qaği­dalarğa negizdeledi. Garmoniya mäseleri jaqında AQŞ ta şıqqan «Harmony of Economy and Society The Paradigm of «D+3D», Laws and Problems» attı kitabımızda tolıq bayandaladı.
Joğarıda aytılğanday, qazirgi däuirimizdiñ erekşe­ligi türli qarjı-ekonomikalıq, jalpı örkeniettik dağda­rıstardıñ, iri tabiği kataklizmalardıñ jäne köptegen soğıs qaqtığıstarınıñ şekten tıs şie­lenisterdiñ jii, äri qatarınan bolıp jatqa­nınında. Olardıñ odan arı jalğasa berui memleketterge, älem örkenietine öte zor qauip tudıradı. Derekterge süyensek, tek 1971 jıldan beri ğalamdıq ekonomikada 500-dey qarjılıq dağdarıstar (bankterdiñ küyreui, memeleketterdiñ defolti, deval'vaciya­lar, qor jäne ipoteka narıqtarınıñ küyzelisi) bolıptı. Mwnday jağdaylar tarihta bwrın bolıp körmegen. Olardıñ qaynar közi köp twlğalardıñ azğındauında, yağni ruhani-önegelilikke boywsınbauında. Keybir käsipqoylardıñ pikirlerindey emes, disgarmoniyağa beyimdelip qana qoymay, qayta onıñ tüpki sebebimen küresu kajet. Mäsele ruhanisızdıqtı, ädepsizdikti barınşa tıyu. Janwyalarda, mektepterde, joğarı oqu orındarında tärbie jwmısınıñ özegi boluğa tiis. Al, tärbiesiz bilim eldi qanatı sınğan qwstay wzaqqa aparmaydı. Öyitkeni, disgarmoniya azayıp, älsirey beredi. Osığan zor män beruimiz kerek. Aşığın aytsaq, şındıqtı moyındaytın kezeñ tudı.
Pessimizm, sarı uayımğa salınbay, optimizm twrğı­sınan aytsaq, Garmoniya, bizdiñ oyımızşa, äri qaray adam­dardıñ sana seziminde olardıñ ekonomikalıq ömirinde dami beredi. Zamanımızda, yağni HHİ ğasırda bastalıp ketken üderis osınday. Barşa adamzattıñ ümiti: «Garmoniya älemdi saqtaydı!».

Oraz BAYMWRATOV,
QR WĞA akademigi, Qarjı-bank menedjmenti
ğılımi zertteu institutınıñ direktorı

Abai.kz

0 pikir