Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Alañ 3522 0 pikir 27 Naurız, 2017 sağat 18:24

Baspa salası toqırap twr

Elimiz öndiris zamanınıñ altın ğasırına ayaq bastı. Önerkäsiptiñ törtinşi revolyuciyalıq kezeñin qalıptastıru üşin Qazaq elin üşinşi jañğıru qajettiligi jöninde aldımızğa orasan zor mindet qoyıldı. YAğni, tayau jıldarı Qazaqstan ğalamat özgerister alañına aynaladı. Är türli salada öndirister boy köterip, qarqın üdep, jüyeli türde önim öndirumen aynalısatın bolamız. Bwl – quanıştı jayt. Sebebi, mwnay bağası qwldırağanda, qarjı dağdarısı qısqanda qalt-qwlt etip kün keşuge tura keldi. Bizge tığırıqtan şığaratın jalğız jol – öndiris, otandıq önim şığaru. 

 

Önim öndirudiñ bir salası – baspa öndirisi. Kündelikti ömirde nan qanday qajet bolsa, baspa öndirisi de sonşalıqtı qajet. Bwl sala keşegi tarihımızda – soğıs jıldarı, aşarşılıq jıldarı, repressiya jürip jatqanda da toqtağan emes. Qazir de, sırt qarağanda üzdiksiz jwmıs istep jatır.

Biraq bir ğajabı, bizde baspa öndirisin bar deuge de, joq deuge de boladı. Mäselen, oqulıq kitaptar şığıp jatır. Eger oqulıq şıqpasa, mektep, basqa da oqu orındarı toqtaydı. YAğni, oqulıq kitap öndirisi bar. Sol oqulıqtardıñ sapası sın kötermeytini de ras. Aqın-jazuşılar men ğalımdardıñ basqa da türli taqırıptağı kitaptardıñ 500, 1000 danamen, memlekettik tapsırıspen 2000 danamen şığuı Qazaqstanday el üşin şın mäninde wyat närse. Jalpaq tilmen aytsaq, masqara! Baspa öndirisin «bar deuge de, joq deuge de boladı» degen söz osıdan kelip şığadı.
Al endi osınıñ sebepterin «bir, eki, üş», – dep sausaqpen sanap körelik.
Keñes kezinde poeziya kitabı 30 000, proza 60 000, tipti «Köşpendiler» 100 000 tirajben şıqtı. Ras, o kezde baspalar köp emes edi. «Jazuşı», «Qaynar», «Qazaqstan», «Mektep» degen siyaqtı bes-altı baspa boldı. Sol baspalar 100 000 tirajben kitap şığarıp, bir audannıñ tabısın beretin.
Qazir narıq, tiın esepteletin zaman. Atamekeninde sol qazaq twrıp jatır. Kitapqa degen swranıs, taralım, sol öndiris qayda ketti?

Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarı ekonomikanıñ barlıq salası toqtadı. «Şokovoya terapiya» jasaldı. Tek kündelikti ömirge qajetti ğana dünieler şığarıldı. «Kitap ötpeydi», «kitap jetpeydi» degen äñgimeler qorjınnıñ eki basın da toltırdı. Biz östip asıp-sasıp, abdırap jürgende keñes däuirinen qalğan baspa öndirisin de, oqırmandı da joğaltıp aldıq.
Ärine, «oqırman mülde joq» dep aytu küpirlik bolar. Özindik narıq dästüri bar şaruaşılıq eseptegi kitap öndirisiniñ keñestik jüyesi joyıldı, halıqtıñ nazarı kündelikti künköris qamına auıp ketti, onıñ üstine ğalamtordıñ zamanı da kelip jetti.

Qazir baspa öndirisiniñ älemde zamanğa say, ozıq tehnologiyası bar. Amerika men Europanıñ örkenietti elderinde de kitap dükenderi bar. Bizde de iri qalalarda kitap dükenderi joq emes. Biraq narıq talabındağı baspa öndirisi sol bir jambastap qisayğan qalpınan eñsesin tiktey almadı. Qolımızdı ne baylap twr? «Qazaqstannıñ halqı az. Sondıqtan, kitaptıñ tirajı az, aqtamaydı degen» säuegeylik bar. «Kitap – tauar, onı satuımız kerek. Bes-altı jazuşı bolu kerek. Solardıñ kitabı öte köp tirajben satıluı qajet» degen de teoriya bar. Tağı bir közqaras – «kitap – ideologiya, tam-twmdap, bir eki mıñ danamen şığıp twruı qajet» deydi. Söytip, baspa salası ölmestiñ künin körip jatqan jağdaydamız.

Kitap köp tirajben şığatın keñes­tik däuirde Qazaqstanda qazaqtar­dıñ sanı qazirgiden äldeqayda az edi. Jalpı, kitap öndirisi biznes pe, joq älde ömir boyı byudjettiñ moynında otıratın ideologiyalıq qajettilik pe? Bwl mäseleniñ bası tolıq aşılmay twr. Bwl swraqqa anıq jauap bere alatın adam bar ma? Mäselen, meniñ kitabıma ol «ideologiyalıq qwral eken» dep aqşa berip jatqan eşkim joq. Qazir kitap twrmaq gazetterdi aqtamaydı dep şetinen jauıp jatırmız.

Elimizde türli salalarda öndiris ayağınan twrıp kele jatır. Twralap qalğan jalğız sala – baspa. Sebebi, baspa öndirisinde äli künge «joğarı märtebeli» tenderge täueldi bolıp otırmız. Tender degen mäsele absurdqa aynalıp bara jatır. Biraq tender bolmasa osı kezde «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ädebieti» degen gazetterimiz, bälkim, şıqpağan bolar edi.

Koreyada wran boldı: «Japonnıñ mäşinesi artıq. Biraq bizdiñ öz mäşi­nemiz bolu kerek. Qıtaydıñ tamağı artıq, biraq öz tamağımızdı işuimiz kerek. Batıstıñ kiimi artıq, biraq öz kiimimizdi kiuimiz kerek!». Olar osılayşa özderiniñ öndiristerin damıttı.

Eşki men şoşqanı bauızdağanda jan ayqayı şığıp, baqıradı. Al, qoy ündemeydi. Meniñ oyımşa, qazaq halqınıñ özin özi saqtau instikti joq sekildi. Otardıñ şetine qasqır tiip jatqanda, şırq iirilip, qareketsiz qarap twratın qoy sekildimiz. Mäselen, dükenderde orıs tilindegi kitaptar ötip jatır. Biraq bir qazaq «qazaqtıñ kitabın satıp alayıq» dep aytpaydı. Kitaptı tegin sıylar bolsañ, quana-quana aladı. «Aynalayın, şığındalıp kitap şığarıpsıñ, mä körimdigiñ» dep bir mıñ teñge janınan eşkim şığarmaydı.

Ükimet öndiristi mıqtap qolğa aldı. Şağın biznes, orta biznes, inno­vaciya­lıq jobalar degen siyaqtı. Baspa öndirisinde osınday şaralar nege qoldanbasqa? Bwl da bir käsiptiñ türi emes pe? Biz nege kitap saudasın wyımdastıra almay jatırmız?

Aldımen bwl swraqqa jauap bergiz­beytin, aldımızda qazaq tili degen mäsele kese-köldeneñ twr. Bizde orıs tildi kitaptardıñ jağdayı edäuir jaqsı. Mäselen, Elbasınıñ kitaptarı qazaq tilinde az tirajben şığadı. «Senderge osı da jaraydı» degen siyaqtı. Orıs tilinde köp tirajben şığadı. Bizdiñ qoğamdağı qazaq tiliniñ jağdayı osı. Ana tiliniñ aynalasına közge körinbeytin bir şeñber sızılğan sekildi. Bärimiz sol şeñberden şığa almay jatırmız. Endi biraz jıldan keyin ağılşın tildi kitaptar qaptaytın bolar?..

Ükimet qazaq tiliniñ damuına ıqı­lassız degen bir aram oy da qılañ beredi. Alayda, olay deuge bolmaydı! Ükimet obalı ne kerek, 25 jıldan beri qazaq tilin süyrep biraz jerge alıp bardı. Biraq eñ negizgi mäsele qolğa alınbay jatır. Mäselen, köşede paraliç bolğan bir adam kele jatır. Denesi qaltırap, közi alarıp, ayağın annan bir, mwnnan bir basıp, qoldarı erbeñdep kele jatır. Sol adamnıñ tört müşesi jazılıp, jürip ketuine midağı bir tamır dwrıs istemey twr. Sol tamırdı däl tauıp, inemen türtip qalsaq, älgi adam qol-ayağın boyına alıp jügirip ketkeli twr. Mine, däl qazir biz sol «tamırdı» taba almay jatırmız. Elbasımızdan bastap qazaq tiline barlığımız jabılıp qızmet istep jatırmız. Bärimizdiñ şırıldağanımızdı qayteyin, eñ negizgi mäsele jasalmay jatır. Ol – qoğamdağı qazaq tiliniñ qajettiligi. HİH ğasırdağı mwrağat derekterin aqtarıp otırsañız «şalaqazaq» degen termin jii kezdesedi. Öz basım täuelsizdiktiñ şirek ğasırında qazaq tilin öz erkimen üyrenbegen qazaqtar endi üyrene qoyadı degenge senbeymin. Solarğa «şalaqazaq» dep resmi status beru kerek şığar. Mäselen, «oralman» degen siyaqtı.
Elbası atı-jöniñdi qazaqşala dep qaulı şığarğalı qanşa uaqıt boldı. Qazaqtardıñ tölqwjatı äli sol küyi twr. Atı-jönin qazaqşalağandar sausaqpen sanarlıq. Bwğan kim kinäli? Joq älde Nazarbaev ärkimniñ soñınan jügirip jürip jazdıruı qajet pe? Biz ne kütip jürmiz? Ükimet qaulı şığarğanmen, talap etip otırğan eşkim joq. Aldımen tölqwjattı qazaqşalaudı joğarıdan bastauımız kerek. Qaulı şığardıñ ba, mindette! Biz qoğamğa qajetti eñ mañızdı närselerdiñ aynalasında şapqılaymız da jüremiz. Eñ negizgi mäsele wlttıq, tüp-tamırımızdı taba alatın mektep aşu qajet. Mäselen, Abaydıñ kitaptarı qazaqşa köp şığıp jatır. Biraq onıñ bäri kitaphanalarğa taratılıp jatır. San jüzinde Abaydıñ qazaqşa şıqqan danası köp. Al onıñ Sätimjan Sanbaev audarğan qara sözderiniñ orıs tilindegi nwsqası şığa salısımen pışaq üsti­nen ülestirip alıp ketedi. Bizde orıs tilin­degi kitaptarğa degen swranıs keremet. Resey basılımdarınıñ kitap dü­ken­derinde sıqıp twrğanı osı. YAğni, bwl tabiği, nağız swranıs. Al qazirgi aynalısıp jürgen şaruamız, bizdegi nasihat, bizdegi taralım, memle­kettik tapsırıs – bäri jalğan közboyauşılıq. Bizdiñ kitap bas­pası salasındağı istep otırğa­nımızdıñ bäri ötirik. Özimizdi özimiz aldap otırmız.

 

Memlekettik tapsırıs degen qazirgi narıq zamanın aldau, köz­boyau­şılıqpen aynalısu bolıp otır. «Bizde kitaptar şığıp jatır» degen közqaras qalıptastıru üşin wyımdastırılıp otır. Biz damu därejemizdiñ türli salaları jöninde Birikken Wlttar Wyımına esep beremiz. Bwl şaralardıñ bäri sol üşin kerek. «Qazaqstanda sonşa kitaphana, mwnşa Mädeniet üyi, pälenşe mektep salıp otırmız, osınşa kitap şığardıq» degen siyaqtı.

 

Mäselen, otbasılıq kitap. Kez-kelgen otbasında öziniñ otbasılıq tarihı jazılğan kitap twrsa. Aldımen sol otbası öziniñ ata-babalarınıñ kim bolğanın biledi, tuğan-tuıstarınıñ işinde önegeli adamdardı tanidı. Mwnıñ nesi jaman. Bwl özimizdi özimiz tanu üşin, tärbieleu üşin kerek emes pe? Ekinşi jağınan jüzdegen mıñ tirajben kitap şığıp, öndiris damidı.
Qazaqstanda qazir qazaqtar 70 payız basımdılıqqa iemiz.
Mäselen Tramp ta, Putin de sonday-aq özge memleketterdiñ qay­rat­kerleri – bäri qazaqşa şığu kerek. Bärin qazaqşa söyletuimiz kerek.
Kitap öndirisi – käsip. Men osı käsippen aynalısqım keledi. Qazirgi jürip jatqan ädebi procesten habarım bar. Osı käsipti bastau üşin ne isteuim kerek? Jwrt baspa kitap şığaradı dep oylaydı. Baspa – şığarmaşılıq wyım. Kitaptıñ şığatın jeri – baspahanada. Ekeui birigip eñbektenedi de kitap dünie esigin aşadı. Qazirgi bas­palar – quırşaq baspalar.

 

Baspa problemaların şeşudiñ oñtaylı joldarı alğaşqı on jıldıqta, ayağımızdan twrğanşa jasalıp, keyingi on jılda narıqqa köşu kerek edi. Baspagerler öz qarajatımen gazet-jurnal, kitap şığaratın jağdayğa jetu kerek edi. Sonda üni de taza bolar edi. Tendermen otırğan gazetterdiñ barlığı tek äkimder ğana köz jügirtetin gazet emes, bükil halıq oqitın basılımğa aynalar edi. Kitap, gazet-jurnal öndirisi şın mäninde narıq jolımen osılay damısa. Mäselen, qazir mol tabıs tauıp jatqan baspalar, gazetterdiñ keybiri közboyauşılıqqa bara ma degen küdigimiz de joq emes. Ükimetten neğwrlım köp qarajat alıp, sol kitaptı şığaruğa eñbek etken adamdar emes, baspanı bilep otırğan bir-eki adam köp qarjını bir qarpıp qalmay ma?! Al biz: «Seniñ mwnıñ qalay, kisilik degen qayda?», – dep swrauğa wyalamız. Sebebi, tanıs adamdar, zañ orındarına şağınu – qanımızğa siñbegen qasiet.

Eger Ükimet qarjı qwyılıp jatqan «qwbırdı» jauıp qoysa, elimizdegi baspalar men gazet jurnaldardıñ köbi erteñderi-aq jabılıp qaladı. Tarap ketedi…

Al biz sol baspa salasında narıq zañdılıqtarın esepke almay, ekiwday küy keşetindeymiz. Boyımız birte-bite ötirikke üyrenip keledi. Meniñşe, biz «virtual'no» ömir sürudemiz. Otbasımızdan bastap, qazaq tiliniñ damımay twrğandığı bäri aldamşı kün körip otırğanımızdan.
Sonda kimdi aldap otırmız? Ärine, özimizdi özimiz ğana! Biz narıq qwbılıstarına naqtı qaraudıñ ornına, mäselen, baspa salasında ötirikti qoldauğa mäjbürmiz. Sebebi, tenderden ayırılıp qalsam, erteñ kün köre almay qalamın. Esirtkige täueldi adam sekildimiz. Naqtı ömir süru joldarınan göri Ükimettiñ bergen aqşasına uaqıtşa bolsa da kün köre twru kerek. Bwl jağday, bir jağınan, Keñes ökimetine degen sağınış tudırıp otır.

Men baspa salasınıñ käsipkeri bolğım keledi. Taqırıp köp. Bir twlğa turalı, bolmasa tarihi kitap, ne bolmasa bir jazuşınıñ äjepteuir romanın şığaru üşin demeuşi taptım. Qarjısı bar, mırza köñildi bir jigit aqşa berdi. Qoljazbanı dayındap, baspahana şığındarın tölep, 1000 dana kitap qolıma tidi. Eldi şaqırıp twsaukeser jasap, olarğa tamaq berip, älgi kitaptı tegin taratuım kerek. Sebebi, meniñ qaltamnan aqşa şıqqan joq. Bizde qazirgi jağday şamamen osınday. Men demeuşige wsınıs aytsam. Biz narıqta ömir sürip otırmız. Osı kitaptı satayın. Tüsken paydanı bölip alayıq. Ol kelisti delik. Sol mıñ dana kitaptı qayda aparam? Almatıdağı onşaqtı dükende Reseyden kelgen orıs tildi kitaptar sıqıp twr. Meniñ kitabıma kim qaraydı? Men ne isteuim kerek? Qalay satam ol kitaptı? Keñes däuiri bolsa, bwlay qinalmağan bolar edim. Onda şaruaşılıq eseptegi özindik narıq jüye bar edi.

Qazir oqulıqtardı «Atamwra», «Mektep», «Almatıkitap» sekildi baspalar şığarıp jatır. Ana jılı Janseyit Tüymebaev ministr bolğan twsta 30 baspanıñ basşıların şaqırıp aldı. Kezdesude ministrdiñ kömekşisi şaması üş jüz kitaptı äkelip üsteldiñ üstine qoydı. Är kitaptıñ işinde jüzdegen qağaz belgi salıp qoyğan eken. «Mına kitaptıñ bärin oqıp şıqtım. İşinde qağaz twrğan jerdiñ bäri qate. Är kitapta 200-300 den qate bar» dedi. Ministr korrektor bolıp otır. Baspada korrektor, redaktor, ağa redaktor, bas redaktor, arnayı redaktor degender bolu kerek. Biz oqulıq şığarıp jatırmız dep özimizdi özimiz aldap jatırmız. Biz bilim berip jatırmız, intertaqta satıp alıp jatırmız, komp'yuter satıp alıp jatırmız, Bolon oqıtu jüyesine kirip jatırmız – osınıñ bäri Elbası talabına say ma? Mäselen, PHD doktorların dayındau üşin olarğa keşegi keñestik ğılım doktorları men kandidattarı sabaq beredi. Şäkirtter PHD doktor atanğan soñ älgi wstazdarınan «bilimi joğarı» bolıp şığa keledi. Aylıq jalaqısı odan köp boladı. Bolmasa joğarı bilimdi keñestik bilim alğan adamdar doktor bolu üşin aldımen magistraturanı qayta oqıp şığuı kerek. Bwl ne masqara? Şın mäninde, olarğa sabaq beretin bügingi künniñ magistranttarınan olardıñ bilimi äldeqayda joğarı. Biz kimdi aldap otırmız?
Meniñ şığarğan kitabımnıñ kerek, ya kerek emes ekenin ayqın­daytın narıq. Solay emes pe? Kitap­tı taratpay, jetkizbey jatıp halıqqa, köpke topıraq şaş­qanday bolıp otırmız. Men twtınuşığa äli kitabımdı jetkize alğam joq. Onıñ kerek ne bolmasa kerek emes ekeni sonda ğana anıqtalmay ma? Mwnday jağdaydıñ bärin ozıq elder bir kezde basınan keşirgen bolar. Onda kitap saudasınıñ birjası bar. Ol – baspa, jazuşılar, oqulıq jazatın adamdar, satuşılar, tasuşılar – barlığınıñ bası birikken ülken qoğam. Eñ bastı mäsele – kitap bağası twraqtı. Kitap şıqqan künnen bastap üş jılğa deyin belgili bir kitapqa swranıs qanşa artıp twrsa da bağasın qımbat qoya almaysıñ. Al kitap ötpey jatsa, bağasın tömendete almaysıñ. Ol bağanı baspagerdiñ de satuşınıñ da özgertuge qwqı joq. Satuşınıñ eñbegi sol bağanıñ işinde twr.

 

Qazaqstan sekildi jas memlekette baspa öndirisiniñ barlıq salası şaş etekten ziyan bolıp, sondıqtan, bwl salağa şın mänindegi käsipker ayaq baspay otır. Bwl salanıñ ideologiya bolatın sebebi – Ükimet qorğamasa, tender bermese «Egemennen» bastap barlığı jabılıp qaladı. Eger kitaptıñ bağası twraqtı bolsa, osı salağa qatıstı käsipkerlerdiñ barlığınıñ paydası men käsipkerler auzınan jırıp beretin jarnamağa ketetin qarjığa deyin eskeriletin kitap sauda birjasın wyımdastırsaq degen arman sanama säule beredi de twradı.

 

Tağı bir aşı şındıq – bizdiñ qolımızdı memlekettik tapsırıs baylap twr. Al memlekettik tapsırıstı joysaq, baspa salasında bir künde 1991 jıldağı jağdayğa qayta aynalıp kelemiz. Kitap ta, gazet te şıqpay qaluı mümkin. Qalalardağı mektep balaları orısşa söyleydi, joğarı oqu orındarında orısşa, teledidardı aşıp qalsañ, radionı basıp qalsañ – bäri orısşa. «Wlttıq arna» dep atalatın «Qazaqstan» telearnası da Jañalıqtar redakciyasınıñ atın «KazNews» qoyıp, «aydı aspanğa şığardı». Qısqası, türi qazaq, ruhı orıs tuısqandar öte köp bolıp twrğanda qazaq tilindegi kitap – ekinşi sorttı tauar bolıp otır elimizde. Jaraydı, aldımen orıs tilindegi kitaptardı basıp şığaralıq. «Esektiñ artın jusañ da mal tap» degen Abay atamız. Alayda onı bükil Qazaqstanğa taratudıñ jüyesi joq.

 

Bılay tartsañ arba sınıp, bılay tartsañ ögiz öletin jağday. Sonda ne isteuge boladı? Bwl sayasi mäsele. Biz eger qazaq halqı öz elimizde 70 payızğa tolsaq, özge wlttardıñ işinde türki tildes ağayın elder bar. Olarğa qazaqşa oqu qiın emes. Özge wlttardıñ işinde qazaqşa oquğa jıl sayın qızığuşılıq artıp keledi. Sonda qazaq tilinde oqu mümkindigi elimizde 80 payız bolğalı twr. Söyte twra qazaq tilin twtınuşılıq deñgeyin kötere almay otırmız.

 

Qazaqstandağı barlıq audandardı, şağın qalalardı qosa eseptegende 200 nükte bar delik. Sonıñ bireuinde kitap dükeni joq. Men bağanağı 1000 kitaptı sol 200 nüktege üş danadan taratqannıñ özinde jağdaydan şığıp twrmın ğoy! Sol 200 nükteniñ aynalasında qazaqstandıqtardıñ jartısınan astamı twrmay ma? Kitabımnıñ qanşalıqtı qajet ekenin sol aumaqta twratın twtınuşılar anıqtamay ma?Ülken qala twrğındarı qazaqşa oqımasa oğan orıs tildi kitap wsınalıq. Reseyden şığatın kitaptardıñ «ayağı» jüyrik, jetip keledi de twradı. Oğan tosqauıl bola almaymız. Käsipkerler qap-qap kitaptı şekaranıñ ar jağınan tasıp jatqanşa, swranısqa oray sol kitaptı nege qazaqstandıq baspahanalar şığarmaydı? Bir audanda orta eseppen 80 mıñ adam twradı delik. Sonıñ 800-i kitap satıp alğannıñ özinde kitap tirajı äldeneşe ese köteriler edi. Endi meniñ oyımşa, memlekettik tapsırıs degen qazirgi twrğan küyinen 90 payızğa azayu kerek. Memlekettik tapsırıstıñ qaramağında 10 payız qalsa jetkilikti. Sol 10 payız Elbasınıñ Joldauın, kitaptarın şığaru kerek, Ükimettiñ sayasatı, strategiyası memlekettik qauipsizdikke qajetti degen siyaqtı ädebietter şığuı tiis. Qalğan türli taqırıptağı kitaptar, mäselen, Abaydıñ, Äbiş Kekilbaevtıñ kitaptarı nege memlekettik tapsırıspen şığuı kerek?
Biznes ökilderi bwl salağa kelmey jatır. Alayda köptep şağın kitap dükenderin aşu kerek. YAğni, jergilikti äkimderdiñ qoldauımen, qadağalauımen aşıluı kerek. Onıñ tetigi jergilikti äkimniñ qolında boluı kerek. Äzirge bir audanğa bir kitap dükeni jetedi. Sonda kitap halıqtıñ aldına baradı. Halıq özine kerekti kitaptarın özi tañdap aladı. Ükimet osı şaranı jüzege asırğanda ğana jıl sayın tenderlerge jwmsalatın qarjı ünemdeler edi. Düken degen bir-aq ret qarjı salatın şarua. Al elimizdiñ audandarında birde-bir kitap dükeni joq!

Ükimet baspalardı memlekettik tapsırıs degen tegin närsege üy­retip aldı. Qazir bizdiñ baspa­lardıñ barlığı jıl boyı tender kütip, jem kütken balapan qwsap auzın aşıp otırğanı. Baspalar izdenuden, jwmıs isteuden qalıp bara jatır. Biz olardı jalqau deuden aulaqpız. Kitap narığı qalıptaspasa olar qaytedi? Biz eger baspalardıñ arasında bäsekelestik tudıramız desek, aldındağı tegin astaudı alıp tastauımız kerek. Şet elderdegi kitap birjası degen sol. Aldımen azdağan tiraj şığarıladı. Arı qaray ötip jatsa, şığara beredi. Kitap narığı degen sol.
Kitap şığaru – baspanıñ isi. Baspager narıqpen betpe-bet kelgende, öz aqşasına oqulıq şığarğan kezde oqulıqtıñ sapası lezde jaqsaradı. Al bizde bala kitaptı alsa da aladı, almasa da aladı. Basıñdı qatırıp qaytesiñ. Eñ arzan avtordı, eñ arzan şikizat tauıp al da şığara ber.
Eşkim aştan ölip, köşten qalıp jatqan joq. Qonaq şaqırıp bir bötelke araq işpesin, toylarğa şığındalatın milliondardıñ işinen kitap satıp alatın aqşa ünemdep qalsın. Mısalı, auıldarda su joq, aqşa bölip, su jetkizu kerek. Bwl – ömir şındığı. Baspa salasında da osılay bolu kerek. Halıqtıñ janı şığıp ketse de aytu kerek. Kelesi jılı tegin oqulıq bolmaydı. Satıp alıñdar. Äleumettik az qamtılğan toptan basqası – tonnalap et, süt öndirip jatqan adamdardıñ balaları nege tegin kitap alu kerek? Sol kitaptı bağanağı audanda aşılğan kitap dükenine tüsir. Bağasın zañmen qadağala. Düken şaruası döñgelenip, jandana bastaydı. Sol audanda twratın halıqtıñ bäri oqulıq kitap, keñse tauarların alu üşin audanğa ağıladı. Auıldıñ jağdayı jıldan jılğa jaqsarıp keldi. Bwl jolda «Qazpoştanıñ» mümkindigin paydalan. Endi bir bes-on jılda auıl twrmısı qaladan ozadı. Osılay bastau kerek. Sonda kitap narığı qalıptasa bastaydı. Sayıp kelgende, kitap oqıp ösken buınnıñ közi tiri äli. Jekemenşik käsip osılay damısa kerek! Audan ortalığındağı düken barlıq baspamen baylanıs ornatadı. YAğni, kitap dükenderin aşu kerek! Ükimetten kömek swrau kerek. Mağan memlekettik tapsırıspen gazet şığarıp berip otır, oqulıq şığarıp berip otır, aqın-jazuşılardıñ kitaptarın şığarıp berip otır. Endi kitap dükenine de Ükimetke qarap auzımızdı aşamız ba? – degen swraq tuuı mümkin. Kitap jartılay käsip, jartılay ideologiya. Ükimet jıl sayın tapsırıspen kitap şığaruğa qarjı böle bergenşe köp bolıp qolğa alıp, audan ortalıqtarı men şağın qalalarda bir ret düken aşıp berse jäne ol düken erteñ sırahanağa aynalıp ketpeuin qadağalasa, kitap keñ baytaq Qazaqstannıñ barlıq aymağına jetedi. Ar jağın är avtor öz bağınan körmey me? Söytip köş jüre tüzelip, swranıs bar kitaptardıñ tirajı ösip, baspalar da bayımay ma? Narıq sonda qalıptaspay ma? Narıq qalıptasu üşin memlekettik tapsırıstı, oqulıqtardı tegin taratudı joyıp, sapalı jäne arzan jolmen kitap basudı wyımdastırumen, onı taratumen, satumen aynalısu kerek. Düken aşu oñay şarua emes. Ükimet halıqqa siır satıp alu üşin «sıbağa» dep aydar tağıp, aqşa berip jatır ğoy! Sol siyaqtı baspa isine kömek nege bolmaydı? Jañağı baspa öndirisin jürgizbey twrğan aurudıñ nüktesi osı emes pe?

 

Mına keñse tauarı degen biznesti qarap otırsaq, dünie jüzindegi eñ qımbat tauar bizde eken. Mınau qalamsap, flomaster degenderiñizdiñ bäri bizdiñ mwnaydan şığadı eken. Baspahana boyauları, Keñse tauarları kündelikti ömirge nan sekildi qajet närse. Bwrın bir Almatıda bes däpter şığaratın zauıt bar edi. Saban – tegin. Qağaz şığar. Bayqap twrsaq tauardıñ qanşa türin özimizde şığaramız. Jwmıs orındarı payda boladı. Jalpı, Qazaqstanda kitap satıp aluğa qajettilik joq. Onıñ bärin Ükimet öz moynına alıp otır.

 

Sol oqulıq satıp aluğa barğan adam dükende közdiñ jauın alıp twrğan kitap sörelerine közi tüsedi. Balalar ädebieti, Abay da, Mwqağali da twr. Ol Abaydı satıp aladı. Sonan soñ seniñ kitabıñdı satıp aladı, sonan keyin meniñ kitabımdı satıp aladı. Söytip dästür qalıptasadı. Reseydiñ kitaptarın qarañızşı! Mıñdağan taqırıppen milliondağan tirajben şığıp jatır. Qazaqstan qalalarındağı iri kitap dükenderin solar jaulap aldı. Biz künnen-künge orıs tildi batıs pen Resey aqparattarına täueldi bolıp bara jatırmız. Tayau arada ağılşınşa tilimiz şığayın dep twr. Qalay degenmen de baspa öndirisin narıqtıq jolmen qalıptastıru memlekettiñ kömeginsiz jüzege asuı mümkin emes. Elbası: «Jappay jañğırıñdar!» dedi.

 

Baspa öndirisi salasın Ükimette qarau kerek. Auruın jasırğan öletin bolsa, sonda bwl arada öletin kim? Ärine, Qazaq!

 

Nwrlan Äbdibek,
Jurnalister odağı 
sıylığınıñ lauretı

Abai.kz

0 pikir