Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4506. Qaytıs bolğandar — 35
Bw ne mazaq? 3398 0 pikir 7 Qañtar, 2017 sağat 11:59

QAŞANĞI BYYREKTEN SIRAQ ŞIĞARA BEREMİZ?

Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne sport ministrligi,

Til komitetiniñ basşılarına aşıq hat

 

Qwrmetti til mamandarı, wlttıq Ana  tilimizdiñ  memlekettik  därejege ie  boluı – quanışımız  ben  jauapkerşiligimizdi  arttırıp  otırğanın tüsinemiz. Soğan   baylanıstı  ärtürli   jwmıs-şaralardıñ   jasalıp jatqanın da bilemiz. Bitken   istiñ  mini  joq  desek te, birer  pikirimizdi qoğamdıq-azamattıq parızımız dep eseptep otırmın.

Sizderdiñ tapsırmalarıñız boyınşa  «Aruna»  baspasınan /Almatı, 2010 j./ şıqqan «Sözdik, slovar'»  meniñ qolıma jaña ğana tiip otır. Mwnda: «programma», «procent», «klass» – degen sözder alıp tastalınıptı. Bwl  sözder  70-80 jıldarı tildik qorımızğa enip, siñisip, üylesip, birigip, kirigip ketken  sözder  edi  ğoy. Olar tildik qazınamızda tarihi mwrağat mülki  bolıp  ketti. Bükil  qazaq tiliniñ jartısı şet elden engen sözder men terminder. Sol terminderdiñ ornına  tügeldey  qazaqtıñ  mağınası däl bayırğı  sözin tauıp  qoyamız deu mümkin be, mümkin emes?!

Jamap-jasqap osı üş sözdi auıstırğanımızğa nazarlarıñızdı salıñızdarşı?

270-bette «Klass» - İ -1. sınıp; 2. däreje,  maşina   predstavitel'skogo klassa; joğarı därejeli maşina. Klass - II -tap. Klassificirovat'-swrıptau, toptau, toptastıru; klassiçeskiy – klassikalıq; Klassiçeskaya   bor'ba - klassikalıq küres. Klassnıy – 1. sınıp, sınıptağı; 2. razg. tamaşa, öte jaqsı - dep  jazılğan. Bwl  audarma - däleldeuler  «sınıp»  söziniñ  mağınasın  «klass»  söziniñ mağınasına teñestire  almay twr. «Klass» (ne?) - zat esim. «Sınıp» (qaytip?)  sındı   bildirip   twrğan   etistiktiñ   kösemşe  türi.  Sınıp    söziniñ sinonimderi: sın, sınıq, sınıp, jik, bölik, aralıq, şek, ara jäne t.b. Sınıptıñ tüp negizi – sın. Söz tabında  zat esim dep  qarağannan  göri, bwyrıq raylı etistik ekeni  dausız. Kösemşeniñ  -ıp, -ip, -p  jwrnaqtarınıñ  -ıp  jwrnağı jalğanıp (qaytip?) degen swraqqa jauap berip, kösemşe bolıp twr. Kösemşe zattanbaydı.

Mısalı: Kün sınıp, aspan ayıqtı. Aspan qaytıp ayıqtı? Kün sınıp. Kürektiñ sabı sınıp, qwr qol qaldıq. Mäpiş  Şäripqızınıñ  «Ay säulesi» kitabınan: «Bası sınıp keterdey, qwlağında şuıl.(202 bet)

Köñil sınıp qaladı jabırqasam,

Suıq tartıp tünerip jarıq ğalam. (128 bet)

 

Til tapqanğa är orta – twnıq meken,

üyrene almay men jürmin sınıp şekem.

Men, asılı, künimnen bwrın, sirä.

Beyimdele almaudan qwrıp ketem.

                                                   (F.Oñğarsınova //Sarıarqa Samalı 11.11.12 j)

Nwrtas Oñdasınovtıñ «Arabşa-qazaqşa tüsindirme sözdiginde: «Almatı. Mektep» 1989 jıl. Bılay tüsinik berilgen: sın-sipat, sın-sıpat, sınıf, sına. (247-265 b. 2t.)

Ruşdi sınıf (arabşa) 5-7 klastar kölemin oqu deñgeyi, iğdadi sınıf 8-9-10 klastar şamasındağı oqu türi degendi bildirgen, yağni bilim bölikteriniñ ara jigin  körsetken  jäne onı   «sınıf»  dep  körsetken, bir äriptiñ, bir dıbıstıñ  qanday  özgeriske  wşıratatının  da  wmıtpauımız  kerek.

Arab, parsı, şağatay tilderin ana tilindey meñgergen Ibıray, Abay, Mäjhür Jüsip, Şäkärim  jazıp  keter  edi  ğoy.

Klass  [lat.classis  razryad] - gruppa  uçaşihsya v  naçal'noy, v  sredney şkole, podbiraemıh  sootvetstvenno po vozrastu i poznaniyam. Resmi tilimizde ayqın aytılıp otırğan  osı anıqtamadan artıq bar ma, joq!

Qarapayım ädis – eki söylemdi qatar jazıp, kezek-kezek oqiıqşı. Qaysısında ömir tirşilik bar?

5 - klass twr, 6 - klass ketti, 7 - klass qaldı.

5 - sınıp twr, 6 - sınıp ketti, 7 - sınıp qaldı.

Birinşide ömir, tirşilik, adam äreketi bolsa, ekinşide jappay  qirau, jayılu. Tek dauıs  ekpininiñ  küşimen ğana balama wğımğa kelesiñ.

3 - bette Programma – bağdarlama  delingen.

«Qıli adam eki kisini  aldaydı  degendey»,  «programma» - dwrıs oy, tura qarasa, «bağdarlama» – bwyrıq  raylı  bolımsız  etistik - bağdarlamay  adasıp, aydalağa  qaraydı. «Bayqama, payımdama, aldı-artıña  qarama, betaldı jüre ber»  dep twrğan soñ, endi  qaytsin?        Ekeui  eki  tülik söz, qalay biriniñ  qızmetin  biri minsiz atqara  aladı? Osı qatelikterdi avtorlar: Bayan, El'vira, Gülbahira  bilmeydi  emes, biledi. Biraq, bir mıqtılardıñ bwyrığı  solay  bolıp  twr ğoy. Birıñğay  qazaq sözine köşip, orıs  sözderin  qwrtu. Bwl  orıs  sözi  emes. Latın  sözi – termin. Keñes ükimeti   qwrılğannan   beri  barlıq  iste, birinşi   kezekte qoldanılıp, bwltalaqsız  is-jüzege  asırılıp  otırğan   söz.

Avtorlar  bılay  jazıptı:

52-bette: Bağdar İ - 1. napravlenie, kurs, orientaciya, orientir;

2. perenapravlenie (razvitie çego-libo);

İİ – ukraşenie (na serebre).

Bağdarla 1. dat' napravlenie, ukazat' kurs, orientirovat' na çto-libo;

2. nablyudat', sledit' za napravleniem (razvitie çego-libo).

Bağdarlama – programma.

Mine, keremet! Bağıt-bağdarımız mülde basqa düniege aynalıp kete bardı. Negizsiz, zañsız özgeris. Bağdarlama joğarıdağı tärtippen audarılğanda «ne nablyudat'», «ne sledit' za napravleniem» bolar edi. Bwl qanday zañ? «Küştiniñ artı diirmen tartadı?» degen osı!

Bwyrıq raylı bolımsız etistiktiñ türi substantivtenui – zattanuı degen boladı. «Ne?» degen swraqqa jauap berip, atau twlğada twradı. Bwl jerde onday özgeris joq.

Mısalı: kör+me, bayanda+ma, tapsır+ma, qapsır+ma, qayır+ma, bür+me, üyir+me, ayalda+ma – bwl sözder ne degen swraqqa jauap berip, körme, bayandama, tapsırma, qapsırma (äyelder qamzolınıñ öñirin bekitetin qısqış sartana), qayırma (änniñ qaytalanatın böligi), bürme (Aq köylegim bürmeli), üyirme, ayaldama mağınaların berip twr. Eger qiır şegi körinbeytin teñizge alıp jarıq şam qoyılsa, mine, sonı bağdarlama deuge bolar. Biraq onı «mayak» deydi ğoy. Bolımsız etistiktiñ bäri birdey zattana bermeydi. Mısalı: jola+ma, sandal+ma, jarala+ma, jaula+ma. Bwlar zattanıp twrğan joq. Swrauı «ne?» emes, «qayt pe?».

Bwl jwmıs, qılıq – wyat, tereñdetse – qılmıs.

Programma [gr. programma, ob'yavlenie, predpisanie; 1. plan nameçennoy deyatel'nosti]

Aydan anıq aytılıp twrğan dünieni bwldıratıp, bwrmalap, tüsiniksiz etip, nege qatelikke wrındıramız? Özimizdi özimiz aldap, basqalardı nege adastıramız? Keybir bilgişter kommunistik partiyanıñ kösemderi Lenin men Stalin söylegen söz. «Oğan jolamau kerek» - dep apattan saqtandıradı. (Qalay külmeysiñ)

349-bette procent – payız dep, al 151-bette payız – procent delingen. Osılay audarğanda avtorlardıñ qanday dälelderi bar? Kim bolsa da bir negizge süyenui kerek qoy.

Mısalı: Almatı «Dayn – Press» 2008 jılğı «Qazaq tiliniñ tüsindirme sözdiginiñ 665 betinde «payız» - payız taptı, tağat etti delingen. 100 bette «Bayız» - bayız tappadı, degbiri qaştı, sabırı ketti dep tüsindirilgen. Bwl sözder keşe men bügin aspannan tüsken, auıp kelgen nemese jerden şıqqan söz emes, qazaqtıñ atam zamannan beri qoldanıp kele jatqan sözderi. Osı payız sözin jerden jeti qoyan tapqanday 680 bette moynıñdı bwrıltpay procent, payız dep qosarlandırıp jazıp, procenttiñ anıqtamasın bergen. Jazğan avtor emes, suıq qoldıñ isi ekeni körinip twr.

N.D. Oñbasınovtıñ tüsindirme sözdiginde: faydun,  payız – 1. tasıp tolu, kemerinen şığu, molşılıq; 2. jomarttıq, mırzalıq, qolı aşıqtıq, igilik, qayırımdılıq (qwdaydan), auıs, körkemdik, äsimdilik.

«Jel degenin tek biraq,

Oyğa – qırğa şapqılap,

Payız tappas aua ğoy. (M. Älimbaev)

Ädilim aytsaq, osı kitap jariyalanğannan keyin Ermwqan Bekmaqanwlı bir jıl ma, bir ay jazu stolında payızdap otırıp, qalıptı jağdayda jwmıs istey alğan joq.

(Medeu Särseke. «Qanış eli» kitabınan, 104-105 bb.)

Mäşhür Jüsip Köpeev şığarmaşılığında «Işqışbap saparı» öleñinde:

Qaraydı bazar barğan qaltasına,

Süysiner toğay barğan baltasına.

Otırdıq biraz kirip payız alıp,

Jar salğan işandardıñ alqasına (İ t. 112 bet)

 

Pirlerden zat ediñiz tigen nazar,

Tamaşa jürgen jeriñ bolğan bazar.

Qasiet ğariplikten payız tauıp,

Tabib boldıñ dauasız dertti jazar.

 

Bwyrıqtı twz, nesibe adamdı aydar,

Baradı kün-kün ötip jıl men aylar.

Tabılar barsañ payda izdegenmen,

Payız abad, patih abadtay şärip jaylar.

(Mäşhür Jüsip İİ tom, 34 bet)

Mäşhür Jüsip (1858-1931) erte tuıp, erte ölse de, Mwzafar Älimbaev, Medeu Särsekeler tiri ğoy. Solardıñ közin baqıraytıp qoyıp, auızdarınan sözin barımtalap alıp, saudağa salamız ba? Wyat qoy! Käsipke aynaldırıp, payda tabamız ba?

Qwrmetti basşı, til mamandarı, osı men aytıp otırğan jaydı eldiñ bäri biledi, «aytıp jaman attı» bolğısı kelmeydi. «Aytqanmen tıñdap jatqan eşkim joq, kül bolmasañ, bül bol, ölmeseñ örem qap!» - dep, teris aynaladı.

Men 86 jastamın. Önerim tasıp, filologiya ğılımınan kandidattıq qorğayın dep otırğan joqpın. Dwrıs tüsiniñizder! Bolaşaq wrpaqtı aqımaq qılıp, aldaudıñ obalınan qorqamın, arımnan wyalamın. Erteñ eseyip, aqıl toqtatıp, közderi jetkende, bizdi oqıtqan wstazdarımız qanday qarañğı bolğan, özderi tük tüsinbeytin nadan bolıptı ğoy demesin degendik.

Jas wrpaqtıñ obal-sauabı mwğalimderdiñ moynındağı parız. 43 jıl mwğalimdik ömirimniñ 36 jılın mektep direktorı bolıp eñbek istegende, barlıq tilegimiz jaswrpaq tileuine auısıp keti ğoy. Sondıqtan Sizderdiñ mazalarıñızdı alğanıma keşirim swraymın.

Zekebay Soltanbaev, Pavlodar oblısı, Bayanauıl audanı, Qwndıköl okrugi, Egindibwlaq auılı

Abai.kz 

 

0 pikir