Beysenbi, 28 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4768. Qaytıs bolğandar — 37
4406 1 pikir 10 Qañtar, 2017 sağat 12:10

DEKELBAEVTIÑ DAÑĞAZA ÄREKETİ

Juırda Feysbuk äleumettik jelisinde jäne «Abai.kz» saytında 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde alañğa şıqqandardıñ biri Erlan Dekelbaevtıñ «Tarihi kitaptarğa meni «satqın» dep jariyalatqan – Mwhtar Şahanov» degen mälimdemesi şıqtı. Onda mınaday joldar bar:

«Mwhtar ağa, mwnıñ barlığı öziñiz basqarğan «Jeltoqsan komissiyasınıñ qorıtındısınan» alınğan. Siz bwl qorıtındığa qolıñızdı qoyıp, meni komissiyanıñ qorıtındısımen satqın dep tarihtı bwrmaladıñız. Meni wrpaq aldında masqaralap otırsızdar. Bükil kitaptardıñ işinde badıraytıp twrıp, «Isabekov Säbitti» satqan dep oyıp twrıp, jalğız mağan ğana qorıtındı şığarğanıñızğa añ-tañ qalıp otırmın. Nege sonşa mağan ğana qadalıp qalğansız? Mwhtar ağa, siz arız jazıp kelgen 21 adamdarıñızben birge qosa 22 adam bolıp meniñ arqama pışaq swqtıñız. Eñ bolmağanda erkek qwsap sol pışaqtıñ bireuin nege meniñ keudeme qadamadıñızdar, Mwhtar ağa?»

Endi osı söylemderge oy jügirtip, saralap körelik.

Ras, men 1986 jılğı Jeltoqsan şındığın aşumen jäne oğan tüpkilikti bağa beru jwmısımen şwğıldanıp jürgenimde Amanjol Nälibaev bastağan jeltoqsanşılardıñ jäne onı qoldauşılardıñ ülken tobı komissiyağa 21 adam qol qoyğan arnayı hattı äkelip tapsırğan. Sol hattıñ işinde Erlan Dekelbaevtıñ jeltoqsanşı Säbit Isabekovtiñ sottaluına sebepker bolğanı aytıladı. Komissiya müşeleriniñ jäne jeltoqsan şındığına aralasıp jürgen özge de qoğam qayratkerleriniñ mwqiyat türde talqılauınan keyin komissiya şeşimine mınaday joldar endirilgen eken:

«Isabekov S.K., tyajelo ranennıy 18 dekabrya, bıl pomeşen v tyuremnuyu bol'nicu KGB. Protiv nego bılo vozbujdeno ugolovnoe delo (sledovatel' Egorov). Na osnovanii edinstvennogo pokazaniya drugogo obvinyaemogo – Dekelbaev E.A. – Isabekov osujden vposledstvii na 6 let lişeniya svobodı.»

Bwl mälimettiñ tergeuşi Egorov qatısqan arnayı sot şeminen alınğanı körinip twr. 21 adamnıñ komissiyağa jazğan hatı da E.Dekelbaev turalı bolatın. Ol hattı öz mwrağatımnan izdep tabu üşin bälkim aydan asa uaqıt qajet şığar. Biraq hat kezinde gazetke de jariyalanğan siyaqtı edi.

Endi E.Dekelbaevtıñ «jalğız mağan ğana qorıtındı şığarğandarıñızğa añ-tañ qalıp otırmın» degeni sauatsızdıq, payımsızdıq emes pe? 1986 jılğı Jeltoqsan oqiğasın tekseru komissiyasınıñ twjırımdamasında jüzden astam adamdardıñ atı-jöni jäne jasağan isteri bayandaladı. Komissiya tek Dekelbaev isimen şwğıldanğan bolsa, onıñ nesi komissiya. Ekinşiden, E.Dekelbaev «meni komissiyanıñ qorıtındısımen satqın dep tarihtı bwrmaladıñız» degen pikir bildiredi. Kördiñizder me, ol özin tarihqa aynaldırıp otır. Dekelbaev tarihpen sıbaylas bolatınday qanday is tındırıptı. Biraq dälelsiz jäne sebepsiz pikir aytıp 1986 jılğı Jeltoqsan şındığın äygilegen komissiyağa şirek ğasırdan soñ orınsız küye jaqqanı üşin Dekelbaevtıñ jeltoqsan tarihında qaluı äbden mümkin. Äytpese, mına äreketin qalay tüsinuge boladı?

Köp jıl bwrın meniñ «Jazager jadı kosmoformulası» («Şıñğıs hannıñ pendelik qwpiyası») attı öleñmen jazılğan romanımnıñ töñireginde örbigen Şıñğıs han turalı aytıs pen dauda Mwhtar Mağauin Bekdilda Aldamjarov degen jigitti özine qolşoqpar etip alıp, Şıñğıs Aytmatov ekeumizge şaması jetkenşe qara küye jaqtırdı. Meniñ «darın, qabilet ataulıdan jwrday, müldem aqın emes» ekenimdi däleldep baqtı. Al, Ş.Aytmatovtıñ birde bir esi dwrıs şığarmasınıñ joqtığın ayta kelip, kezinde onıñ älem ädebietiniñ wlı twlğası Lui Arogon «Mahabbat turalı eñ tamaşa hikaya» dep ardaqtağan «Jämila» attı tuındısın mazmwnsız, mağınasız, eñ naşar şığarma dep bağalaptı. Bizdiñ aramızdağı daumen aynalısıp jürgen Almatı qalası, Medeu audandıq sotı özderinşe «Osı azamattıñ esi dwrıs pa eken?» degen küdikke tirelip, qaladağı Kablukov köşesiniñ boyında ornalasqan psihikalıq sauıqtıru (jındıhana) ortalığına hat jibergen eken, olar Bekdilda Aldamjarovtıñ 22 jıl boyına, jındıhanada tirkeude twrğanın äygilep, bas därigeri qol qoyıp, arnayı hat joldaptı. Sol hattıñ baspasözde jariyalanuı aramızdağı daudı sap tıyıp, jwrt arasındağı bedelimizge süyeniş bolğan edi.

Qwday onıñ betin arı bwrğay, äytse de E.Dekelbaev turalı da joğarıdağıday oyğa tirelgenimdi jasıra almaymın.

Jeltoqsan köterilisiniñ şındığın äygileu barısında 5 komissiya jwmıs jasadı. Men basqarğan 4-şi komissiya oqiğağa kinäli 41 adamnıñ atı-jönin jariyalap, M.S.Gorbaçev basqarğan KOKP Ortalıq Komitetiniñ, onıñ Sayasi Byurosınıñ qılmıstı isterin komissiya şeşimi arqılı bükil düniejüzine äygilegen şaqta, G.Kolbin M.Gorbaçevke kirip, KSRO Qauipsizdik komiteti, KSRO İşki İster ministrligi, KSRO Prokuraturasımen birlesken arnayı komissiya qwrğızıp,bizdiñ komissiyanıñ isin joqqa  şığaruğa jwmıs jasağanın jwrttıñ köbi bile bermeydi. Keyinnen meniñ KSRO Prezidenti Gorbaçevti Konstituciyalıq sotqa bergenimdi jäne M.Gorbaçevtan 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde jasağan ädiletsizdigi üşin bükil qazaq halqınan keşirim swratqanımdı da bireu bilip, bireu bilmeui mümkin. Küni büginge deyin sol Jeltoqsan şındığın äygilegenimizge  riza  emes  adamdar, anda-sanda  bolsada boy körsetip twradı.

Äytpese, Dekelbaev mırza sol kezde-aq öziniñ komissiya şeşimine engenin jaqsı biledi. Tipti onıñ öz kinäsin moyınday otırıp, komissiya şeşiminen öz esimin alıp tastau turalı ötiniş aytqanı da keybireulerdiñ esinde qalıptı. Söyte twra Dekelbaev komissiyanıñ 100-den astam jwmısşı tobınıñ arasında jürip, keybir isterimizge qolğabıs tigizgenin de joqqa şığarmaymız. Arağa şirek ğasırdan astam uaqıt tüskende E.Dekelbaev özin sütten aq, sudan taza etip körsetip, ayqay kötergeni qalay? Qolında däleli bolsa, sol kezde nege özin aqtap aluğa tırıspadı? Bizdiñ wğımımızşa, Dekelbaev mırzanı jasırın qoldauşılardıñ işinde 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisiniñ jäne onıñ ruhani bedelin qorğağan komissiyanıñ abıroyın tüsirgisi keletin bireuler bar siyaqtı.

Jariyalanğan mälimdemesiniñ soñına taman E.Dekelbaev bılay dep küş körsetedi:

«Siz jäne kitaptı şığaruşılar (Berik Äbdiğaliwlı, Qayım-Mwnar Täbey, Mäulen Äşimbaev, Asqarov Älibekter bolıp) press-konferenciya wyımdastırıp, el-jwrt aldında öreskel qatelikteriñizdi moyındap, meni tarih aldında aqtañızdar... Eger bas tartıp, meni osınday «satqın» küyde qaldıra beretin bolsañızdar, men barlıqtarıñızdı sotqa tartamın!»

Kerisinşe, negizsiz, payımsız ayıptauı üşin, mağan jäne bükil komissiya müşeleriniñ jasağan isine köleñke tüsiruge tırısqanı üşin, Erlan Dekelbaev öz mälimdemesin jariyalağan sayttarda, menen ğana emes bükil komissiya müşelerinen jäne komissiya müddesine jasqanbay qol wşın bergen halıq qaharmanı Qasım Qaysenov, halıq jazuşısı Safuan Şäymerdenov sekildi ağalar basqarğan jwmısşı tobınan keşirim swramasa, onda bwl jalaqor mırzanı komissiya müşeleri jäne komissiya jwmısına tikeley qatıstı adamdardıñ, sotqa tartuğa mümkindigi bar.

Mwhtar ŞAHANOV,

1986 jılğı Jeltoqsan oqiğasınıñ şındığın aşu jäne oğan

tüpkilikti bağa beru komissiyasınıñ teñ törağası,

Qazaqstannıñ Halıq jazuşısı,

Qırğızstannıñ Halıq aqını,

«Türki tildes halıqtar arasındağı

eñ üzdik älem aqını» sıylığınıñ iegeri

Abai.kz

1 pikir