Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
4583 0 pikir 11 Qañtar, 2017 sağat 10:02

AYDOS SARIM. WLT İSİNDE WSAQ-TÜYEK JOQ

nemese

QAZAQ TÄUELSİZDİGİNİÑ EKİNŞİ KEZEÑİ BASTALDI


 Bügingi küni dünie jüzi boyınşa etnikalıq faktorlar özektilene tüsude. Bwl eñ aldımen jahandanu üderisterine, älem elderiniñ integraciyalanuına,  geosayasi müddelerden tuındağan migraciyalıq üderisterdiñ kürdeli sipat aluına jäne t.b. etnikalıq negizdegi mäselelerge tığız baylanıstı. Wlttıq sananıñ ösui naqtı is-äreketterge sebep bolıp, jahannıñ geografiyalıq kartasına özgerister engizilui toqtaytın emes. Mwnıñ bäri wlttıq ürdisterdiñ ärbir memleket üşin mañızdılığın körsetedi. Öytkeni, kezinde wltşıldıq qasietterin joğaltuı, oğan qosa elitanıñ kosmopolittigi keybir wlttardıñ tarih sahnasınan joyılıp ketuine äkep soqqanı mälim. Sondıqtan wlttıq ürdisterdi jandandırudıñ bastı maqsatı - birtwtas wlttıq memlekettiñ wstındarın nığaytu. Qazaqstannıñ bügingi küngi naqtı jağdayı da wlttıq ürdisterdi jañğırtudı, wlttıq birtektilenu üderisin maqsattı türde jüzege asırudı talap etedi. Wlttıq memlekette barlıq sala wlttıq müddege negizdelip jürgizilui tiis. Sonda ğana zamanaui wlttıq memlekettiñ ülgisine qol jetkizuge boladı jäne bwl qazaqtıñ qazaq bolıp saqtalıp qaluınıñ bir şartı. Qazaqstandağı wlttandıru üderisi, özekti mäseleleri men odan şığu joldarı jayında tanımal qoğam qayratkeri, sayasattanuşı, Altınbek Särsenbaywlı qorınıñ prezidenti Aydos Sarım mırzamen swhbattasqan edik.  

 

 - El Täuelsizdiginiñ 25 jıldığı üllken mereytoylıq data ğana emes, sonımen birge, özimizge özimiz esep beretin, wtqan-wtılğan twstarımızdı saralaytın meje. Osı rette Qazaqstandağı qazaqtandıru mäselesi bügingi kün tärtibinde twrğan özekti taqırıptardıñ biri ekeni sözsiz. Jalpı, reetnizaciya ürdisi älem elderiniñ basım köpşiligine tän bolıp otır. Aytalıq, Batıs elderi mul'tikul'turalizmnen bas tartıp, wlttıq ürdisterge bet bwrdı. Osığan oray qazaq elindegi wlttandıru üderisin qalay bağamdar ediñiz?      

- Bwl elder mul'tikul'turalizmnen tolıqtay bas tarttı deu artıq, biraq wlttıq damudı, wlttıq müddeni eskermey, älemdik därejedegi mäselelerdi qauzap, jahandıq sayasattı jürgizip ketudiñ özi sol elderdegi bileuşi elitanı san soqtırıp otırğanı anıq. Aytalıq, keşegi saylauda Tramptıñ jeñiske jetuiniñ özi Amerikanıñ köptegen jıldar boyı älemdik därejedegi sayasatpen aynalısıp, jergilikti halıqtıñ, kişkentay qala, şağın  eldi meken twrğındarınıñ, älemdik emes, amerikalıq käsiporında jwmıs isteytin halıqtıñ jağdayın nazardan tıs qaldırğanınıñ saldarı. Mine, Tramptıñ jeñisin qamtamasız etken osınday jayttar. Wlıbritaniyadağı  «Brexit» mäselesi de köp närseni añğartadı. Keybir orta  ğasırlıq deñgeyde oylaytın azamattardıñ «wlttıq memleket degen wğım joyıldı, bügingi küni etnos degenniñ qajeti joq, Marşall Maklyuenniñ «älemdik derevnya» degenindey, biz bärimiz jahandanuğa tiispiz» degen pikirleri aynalıp kelgende ülken qatelik bolıp şıqtı. Biz onday därejege jetu üşin köptegen satıdan ötip, köptegen mäseleni şeşip aluımız kerek. 

Täuelsizdiktiñ 25 jıldığı  bizdi oylanuğa, bolıp jatqan üderisterdi wğınuğa itermeleydi.  Osı şınayı realistik, tipti aşı derlik şındıqpen özimizdiñ bügingi jağdayımızdı, bügingi älemdegi ornımızdı bağamdap, anıqtap aluımız kerek siyaqtı. Şının aytsaq,  Qazaqstannıñ älemdegi alatın ornı tım mardımsız, bizdiñ älemdik eñbek narığına, ekonomikalıq böliniske qosıp jatqan ülesimiz bolımsız ğana.  Bwl twrğıdan  älemdi özimizge qaratamız deudiñ özi ülken qatelik.  Meniñşe, eñ aldımen öz halqımızdıñ jağdayın köterip, özimizdiñ işki mäselelerimizdi şeşip aluımız kerek.  Jäne de osı jiırma bes jıldıqta atqarılmağan isterdi jüzege asıru kerek.

Osı twrğıda bastı qwjattardı ataytın bolsaq, olar  –  1990 jılı 25 qazan küni qabıldanğan Egemendik turalı deklaraciya, 1991 jılı 16  jeltoqsan küni qabıldanğan Memlekettik täuelsizdik turalı zañ jäne 1995 jılı referendumda qabıldanğan Ata zañımız. Mine, osı üşeui bizdiñ tölqwjatımız bolıp tabıladı. Alayda, bügingi küni bir oğaş qwbılıstı  bayqaymın –  bizdiñ elşilikterdiñ,  Prezident äkimşiliginiñ,  Ükimettiñ resmi sayttarında Egemendik turalı deklaraciya joq. Qazaq öz jerinde  azşılıq, Parlamentte orıs tildilerdiñ sanı äldeqayda köp kezde osınday mañızdı qwjat qabıldandı jäne onda köptegen mäsele qamtıldı. Bwl qazaq halqınıñ arman-mwratın ayqındaytın qwjat. Bwl egemendikke degen alğaşqı talpınıs, sol kezde bükil halıqtıñ boyında edäuir eyforiya tuğızğan qwbılıs, sonıñ nätijesinde prezidentimiz bilikke keldi. Bwl qwjattıñ eñ bastı ideyası – qazaq wltı degen qağidanı birinşi orınğa qoyu, qazaqtıñ wlttıq memleketin qalıptastıru.  Onıñ işnde wlttıq ekonomika da,  wlttıq baylıq ta aytılğan. Osı Deklaraciyada jäne Täuelsizdik turalı zañda «bolaşaqta qabıldanatın zañdar men konstituciya osı qwjattardıñ negizinde jasaluı tiis,  osı qwjattarda körsetilgen bastı mäselelerdi şeşuge bağıttaluı kerek, olay bolmağan jağdayda olardıñ küşi joq» degen tarmaq bar. Mine, bizge osını eskeru kerek. Eger osı zañdı basşılıqqa alatın bolsaq, keyinnen qabıldanğan talay zañ jaramsız bop qaluı mümkin. Bwl neni körsetedi? Osı üş qwjat bizdiñ zañ şığaruşı toptıñ, zañgerler, şeneunikter, deputattardıñ üstelinde jatuı tiis bolatın.  YAğni,  kez kelgen zañdı qabıldamas bwrın osı qwjattardı qarap şığu, basşılıqqa alu kerek. Biraq, olar onı qaramaq tügili sayttarına salmağan.  Jalpı, 1990-jıldardıñ ortasınan bastap bastı qağidalardan tayqu, olardıñ ornın basqa qağidalarmen auıstıru talpınısı bolğanın sol kezde bastalğan  köptegen jobalardıñ özi-aq körsetip otır. Bwl äli jalğasuda,  qazirgi üştildilik bağdarlaması, qazaq köşin toqtatıp qoyu jäne t.b., osınıñ bäri kezinde qabıldanğan, osı memleketti jasaqtağan qağidalarğa reviziya jasau, olardı özgertuge degen talpınıs bar ekenin körsetedi. Tipti mına  Euraziyalıq odaq  siyaqtı wyımdarğa kiruimizdiñ özi kezinde qabıldanğan principterge qayşı keledi. Öytkeni, atalğan  Deklaraciya men Täuelsizdik turalı zañda qazaq wltınıñ müddesin joğarı qoyu qajettigin döp basıp aytqan.  Osı twrğıdan qaraytın bolsaq,  köptegen mäselelerdi qayta qarauğa tura keledi. Biraq, mına jayttı da eskeru kerek, -  eşbir memleket, eşbir egemen  el täuelsizdikke bir satımen jetpegen.  Täuelsizdikti jariyalau mindetti türde bwl memleket sol künnen bastap egemen el boldı degendi bildirmeydi.   Mısalı, Ündistannıñ täuelsizdik jariyalauı men şın mänindegi täuelsiz memleketke aynaluı wzaq merzimdik üderis boldı.  Bwl twrğıdan alğanda, biılğı 25 jıldıq mejeden qazaq täuelsizdiginiñ ekinşi kezeñi bastaldı.

«Köp qorqıtadı, tereñ batıradı», bügingi küni äleumettik,  demografiyalıq, ekonomikalıq sala bolsın, bärinde  qazaq  mäselesi birinşi orınğa şığıp keledi. Ekinşi mäsele, 1991 jılı payda bolğan 15 jaña memlekettiñ ärqaysısı osı wlttıq mäseleni kün tärtibine qoyıp otır. Qazir bizde  Siriya,  Liviya jäne basqa memleketter turalı alıp-qaşpa äñgimeler köp.  Olardı bireuler sırttan kelip bwzıptı degen äñgimeler aytıladı. Biraq, şın mäninde, Siriyanı büldirgen  Amerika da, basqa da emes.  Kezinde osı elderdiñ basşıları wlttıq memleket qwrıp, wlttı biriktiretin ideyalar aytudıñ ornına öz halqın dini, etnostıq toptarğa böldi. Jäne de olardıñ osı erekşelikterin, özara qayşılıqtarın zañdastırğan.  Mısalı, Livanda prezident tek qana bir dinniñ ökili, prem'er-ministri mına toptıñ ökili boluı kerek degen wstanımdar bar. Liviyada  iri 3-4 etnostıq top ekonomikalıq böliniske ıqpal etedi. Mine, osınday qayşılıqtar, bir-birine aydap salu, qarsı qoyu arqılı kezinde özderin bilegen imperiyalıq elderdiñ «bölip al da biley ber» degen sayasatın jalğastırıp keldi. Siriyada da solay, halıqtıñ kişkentay ğana böligin qwraytın toptıñ ökilderi bükil bilik organdarın, armiyanı jasaqtap otır. Kezinde bilikke kelgen B.Asadtıñ rejimi halıqtı taptap, janşıp keldi.  «Biz siriyalıqpız, dinimizge, türimizge qaramastan bir memleket qwrıp otırmız, bir qoğambız» degen ideyalar aytılğan joq.  Onıñ    ornın bir adamğa tabınu, bir partiyağa birigu basıp aldı. Neşe  türli qitwrqı ideyalar payda boldı. «Bükil arabtardı biriktirip, memleket qwramız» degen 1970-80 jıldarı jürgizilgen sayasat joqqa şıqtı. Soñğı   30 jılda M.Kaddafidiñ wsınbağan jobası joq, Afrikanı biriktirip bir  memleket, bir konfederaciya qwru kerek, söytip älemdi biriktiremiz, älemdi  basqaramız degen wşqarı sözder aytıldı. Aqır soñında it ölimmen öldi. Bwl jayında Rasul Jwmalı degen äriptesimiz «Arab pas'yansı» degen jaqında şıqqan kitabında keremet taldap bergen. Osınday älemdik ooqiğalardan sabaq ala otırıp, biz «bir wlt, bir el» degen sayasat jürgizuge tiispiz.

Ukrainadağı jağdayda Reseydiki taza qılmıs, özge  eldiñ şekarasın bwzıp, basıp alu degen 21 ğasırda ülken qılmıspen parapar. Biraq bwl twsta ukrain elitasınıñ qateligi de bar. Men özim Qırımda bolğan kezde  bayqağanım, Ukrainanıñ bileuşi elitası Qırım halqın ukraindandıru twrğısında jwmıs istemegen, mardımdı qadamdarğa barmağan. Ol bilim beru jüyesin de, ideologiyasın da,  sayasi salanı da qamtidı. Eger eldiñ belgili bir böligi ekonomikalıq twrğıdan wlttıñ qalğan böligimen qarım-qatınasqa tüspese, onda onıñ sol wltpen bolaşaqta qatar ömir süruge degen müddelestigi tömendeydi.  Onı bükil älem täjiribesi körsetip otır. Separatizmniñ tuu sebebi de sodan, basqa da qauip-qaterler köbeyedi. Bizdiñ  elde de onday aymaqtar joq emes.  Orıs tili basım aymaqtar bar.

Keşegi keñestik kezeñnen qalğan teris tüsinikterdiñ biri – «wlt», «wlttıq», «wltşıldıq» wğımdarınıñ öñin aynaldırıp, wlt müddesin qorğaudı şovinizmmen şatastıru. Bizde sol wlttıq ataulıdan qorqu, ürey äli bar. Qazaq wltınıñ müd­desi turalı söz qozğalsa boldı, wltaralıq tatulıqqa qarsılıq, soğan keletin nwqsan retinde qabıldanadı. «Wltjandı», «eljandı» degen jasandı sözderdiñ payda boluı da osıdan siyaqtı. YAğni, wlttıq memlekettiñ bolaşağı wlttıñ ömirşeñdigimen tığız baylanıstı ekenin wğınatın uaqıt jetti ğoy.   

- Men sizge bir qızıq aytayın, osıdan on jıl bwrın biliktiñ leksikonında «wlt» degen söz bolğan joq. Biz  wlt degen sözdi ayta bastağan kezde keybir  adamdar şoşitın. Bwl bizdiñ elde otarsızdanudıñ bolmağanın körsetedi.  Bizdegi sayasi diskurs, älemdik, wlttıq mäseleni qabıldau äli de keñestik därejede qalıp qoyğan. Resey imperiya bolğandıqtan kez kelgen wltşıldıqtan qorqatın el, ol orıs wltşıldığınan da qorqadı. Öytkeni,  kez kelgen wltşıldıq imperiyanıñ tamırına balta şabatın qwbılıs. Keñes zamanında wltşıl azamattardıñ bärin jau sanadı jäne olardı nacistik, faşistik ideologiyamen qatar qoyıp qaradı. Al, şın mäninde, wltşıldıq degen mülde basqa dünie. Benedikt  Andersonnıñ keremet sözi bar:  «Wlt wltşıldıqtı qalıptastırmaydı, kerisinşe, wltşıldıq wlttı qalıptastıradı».  Bizde wltşıldıqqa äli de sol keñes zamanındağı nacizm, şovinizm wğımdarınıñ twrğısınan  qarau basım. Mahatma Gandi,  Şarl' de Goll', F.Ruzvel'tti kim dep oylaysız, olar wltşıl emes pe?   Ärine, wltşıl!  Eñ wltşıl adam –  M.Gandi,  onıñ eñbekteri taza wltşıldıq twrğıdan jazılğan.  YAğni,  bizdiñ basımızdağı dualizmniñ özi qaydan şığadı – bilim jüyesinen, oqulıqtardan, t.b. şığadı. Onıñ bärinde  wltşıldıq mäselesin dwrıs qamtımağan.  Tipti, qazaqı ortanıñ özinde «men wltşılmın» deseñ, bäri  «joq, wltjandımın de» dep, tüzete bastaydı. Sondıqtan biz wltşıldıqtı wlıqtauımız kerek.  Qazaq wltşıldığı täuelsizdikke deyin memleketten tıs wğım bolatın, tipti sol kezdegi Keñes memleketine qarsı jwmıs istegen wltşıldıq edi. Qazaq wltşıldığı köbine köp qarsılasu formasında boldı, keñes zamanınıñ özinde otız şaqtı  astırtın wyım ökilderi sottalğan. Qazaqstandağı qazaq mäselesin kötergen ziyalı qauımnıñ işindegi wltşıldıq eş uaqıtta tolastağan emes.  

Jaqında bir  jiında jaña qazaq wltşıldığınıñ taqırıbı ne, biz qanday mäseleni talqılauımız kerek, qanday mäseleler qazaq wltşıldarınıñ diskursınan tıs qalıp otır degen äñgime qozğalğan bolatın. Sonda jas bir jigitter «qazaq wltşıldığı separatistik boluı kerek» dedi. Bilimdi, qızmeti bar jigitterdiñ bwl sözine men tañğaldım. Basqanı aytpağanda, özin elitamın dep jürgen jastardıñ wltşıldıq turalı tüsinigi osınday. Bwl – bilim jüyesiniñ kinäsi, wlttıq sananıñ joqtığı, alıp-qaşpa sözderdi qoldanu, t.s.s. Wltşıldıqqa degen közqarastı principti türde özgertu qajet jäne bügingi küni qazaq wltşıldığı degen söz memleketşildik degenmen parapar boluı tiis. Eger biz wltşıldıqtı memleketten ajıratıp alsaq, bilikke qarsı bolamız dep memleketke qarsı şığıp ketsek, ol eñ ülken qiyanat bolar edi. Kezinde  Aleksandr Zinov'ev degen filosof «Biz kommunizmge oq atamız dep, Reseyge oq atıppız» degen edi. Sol siyaqtı biz bügin prezidentke, «Nwr Otanğa» nemese basqağa qarsı şığamız dep memleketke qarsı şıqpauımız kerek.  Mwnday nigilizm teris nätije beredi jäne jalpı qazaq degen wğımnıñ joyılıp ketuine aparatın qadamdardıñ  alğışartın jasaydı.

 Biz ötken jılı bir top azamattarmen, işinde Dos Köşim, Rasul Jwmalı jäne t.b. bar, soltüstik aymaqtardı aralap şıqtıq.  Eki jüzden astam kezdesu boldı. Qazaqstannıñ bolaşağı, oğan barlıq wlt ökilderiniñ müddeli boluı degen twrğıda, qarapayım äñgimeler bolıp, däyekti derekter keltirdik. Bir qızığı, bastapqıda köñilsiz tıñdap, teris piğılmen kelip otırğan azamattardıñ özderi artınan riza bolıp, «sizderdiñ aytqandarıñızben kelisemiz, biraq, osını nege bilik aytpaydı, nege assambleya aytpaydı» dedi. Mwnıñ bir sebebi, biz äli de sol bayağı 1980-jıldarı qalıptasqan üreyden qwtıla almay kelemiz. Aytalıq,  ärbir jeke adamnıñ basında tragediya boluı, türli jağdaylar  boluı mümkin, kölik apatı, ört, t.s.s. Biraq,  sol üreymen ömir-baqi şırpıdan, ottan, gazdan qaşu bolaşaq ömiriñe balta şabumen birdey ğoy. YAğni, wlttıñ bastı mindeti osınday üreylerden der kezinde qwtılu.  Biz, kerisinşe,  sol üreydiñ tasasında qaldıq, onı institut, zañ därejesine şığarıp aldıq. Qazaqtıñ özi äbden qorqıp qalğan. Şınında, mwnday sözderdi aytudıñ özi keybir ortada qılmıs sanaladı, Basqalar mwnı etnosaralıq arazdıqtı qozdıru dep te bağalaydı. Al, dwrıs  qoğamda kez kelgen şınayı äñgime, diskussiya, talqı degen qoğamdı sauıqtıratın, ağzasın nığaytatın närse bolıp tabıladı. Al, bizde kerisinşe, jasırıp jabu, twmşalau, aytpay-aq aq qoyayıq degen közqaras basım. Ol qanşa jasırsañ da bäribir qoğamda bar mäsele. Keşegi Amerikada bolğan saylau osını körsetti.  Alpauıt Amerikada, demokratiya keremet damığan eldiñ özinde biraz mäselelerdi twmşalap, jauıp tastağan.  Sayasi  elita bwl erejeni qabıldağanmen, qoğam bwl mäseleni künde talqılap jür.  Bwl saylauda  Tramp osınıñ bärin aşıq ayta bastadı, öziniñ partiyası özin qoldamasa da, osı şınayılığı alıp şıqtı. Tipti, Tramptıñ özin  qoldamağan şığar, esesine, bügingi sayasi jüyeni de qoldamağanın körsetti.   

Sol siyaqtı  biz dwrıs qoğam jasaymız deytin bolsaq, bügingi küni teledidardağı, baspasözdegi şınayı äñgimelerdiñ sanı arta berui tiis. bizde äzirge qayşılıqtar köp, mısalı, qazaqtildi jäne orıstildi gazetti alayıq, ekeui de bir memlekettiñ gazeti, tipti ieleri de bir boluı mümkin. Biraq,  gazetti  aşıp qarasaq, resmi bölimdi aytpağanda, qazaqtildi baspasözdiñ köteretin mäselesi bir bölek, orıstildiniki bir bölek ekenin köremiz.  YAğni, biz 25 jıldıñ işinde orıs tildi qauım men qazaqtildi qauımnıñ diskursın,  talqılaytın mäselelerin biregeylendire almadıq, wlttıq birtektilik qalıptastırğan joqpız.  Jäne de osı arqılı bügingi sayasi bilik sözin ötkizip otır, - qazaqtildi älemdi orıstildi älemmen qorqıtadı jäne kerisinşe. Eger däl osı jağday jalğasa beretin bolsa, Qazaqstannıñ işinde jaña Donbass, jaña  Qırımnıñ şıqpasına kim kepil?

Dini mäseleniñ uşığuı da osı 25 jıldıñ işinde demokratiyalıq üderisterdiñ bolmauı, köptegen ötkir mäselelerdiñ twmşalanuı, ädiletsizdiktiñ örşui, wlttıq baylıqtıñ dwrıs bölinbeuine kelip tireledi. Älbette, tolıq ädilettilikti qamtamasız etken el joq deyik, biraq, eñ bolmağanda sayasi, äleumettik oñ ürdister jürgizilui tiis edi. Qazirgi küni kedey halıqtıñ işinen şıqqan adam öz eñbegimen, talabımen, bilimimen  sayasattan, bilikten  orın taba aladı degenge men öz basım senbeymin. Iä, sen kedey bolıp tuıldıñ, biraq seniñ talantıñ, darınıñ, wmtılısıñ bar, sol üşin küni-tüni jwmıs isteuge dayınsıñ, biraq ol jetkiliksiz. Büginde  barlıq jerde tuma-tuıs, tanıs boluı kerek, oğan belgili bir toptıñ, partiyanıñ ğana qol jetkize aladı. Osılayşa tüsiniksizdeu qağidalarmen zañsız qalıptasqan instituttar arqılı ğana  bilikke nemees ekonomikanıñ tetigin wstauğa mümkindik aladı ekensiñ.  Bwl ülken   qayşılıq tuğızadı. Bir qarağanda Konstituciya boyınşa bärimiz teñbiz, qwqıqtarımız birdey, biraq ol erejeler iske aspay otır.  Äleumettik lift jwmıs istemeydi. Mısalı, «Bolaşaq» bağdarlamasımen oqıp kelgen mıñdağan jastar bwnday elge qaytqımız joq deydi. Mwnıñ özi belgili bir toptardıñ işinde narazılıq tuğızadı:  bilik özgermey, mına konstituciya özgermey eşteñe özgermeydi, tipti principti türde şariğat, basqa närse ornamasa bwl mäseleni şeşu mümkin emes degen wstanımdar tuadı. Odan keyin mwnı özgertu öte qiın. Memlekettiñ jwmısı tek köpir salu, jol salu emes, zañnamanı, Konstituciyanı qaşanda iske qosıp otıru, onıñ äleuetin paş etu sanaladı. Rene Genonnıñ «Wlt degenimiz kündelikti plebiscit» dep aytqanı bar. Täuelsizdik bizden de sonı talap etedi.  

Äleumettanuşı ğalımdar G.Almond  pen S.Verba «Uaqıt ötken sayın biliktiñ forması da, tabiğatı da özgere beredi» deydi.  21 ğasırğa tän närseniñ biri –  köpşiliktiñ sayasatqa aralasuı, demek,  bizdiñ qoğamda da barğan sayın köpşiliktiñ dauısı anıq şığuı kerek jäne oğan bilik qwlaq asuı tiis. Dwrıs qoğam degenimizdiñ özi köpşiliktiñ memlekettik mäselelerge aralasuı arqılı qalıptasadı. Bügingi küngi älemdegi oqiğalar osını körsetip otır. Eger sayasi jüye twyıqtalıp qalatın bolsa,  tipti onı töñkerip tastauğa da baradı. Al, bizde kerisinşe, köpşilik sayasattan aulaq,  mısalı, kez kelgen käsipker sayasattan at-tonın alıp qaşadı.  Eger seniñ bir ğana dükeniñ bolsa, ol ülken sayasat emes şığar, al on dükeniñ bolsa –  ol ülken sayasat.  Öytkeni, sayasi zañdar seniñ biznesiñe teris äserin tigizui  mümkin,  salıq köbeyip ketse nemese jemqorlıq jaylasa, bilik onımen kürespese,  bwl sayasi mäselege aynaladı. Bizdiñ qoğamda ziyalı qauım sayasatqa jolamaydı, qarapayım halıq tek as üydegi äñgimeden aspaydı, mitingke 200 adam jinaladı. Biraq, soñğı kezde jer mäselesinde jaqsı  ürdis bayqaldı. Demek, keşendi mäselege kelgende qoğam oyanadı. Bügingi küni  eşbir resmi oppoziciyalıq partiya joq, soğan qaramastan qoğam birige alatının körsetti. Ol üşin jekelegen köşbasşınıñ da qajeti joq eken, halıq  özi wyımdasa aladı eken. Bwl qoğamnıñ özgeruiniñ, jaqsı ömirge qwlşınısınıñ,  wlttıq ruhtıñ ölmegeniniñ körinisi. Bügingi küni internet tehnologiyalarğa, basqasına aldanbau kerek.  Bilik äleumettik jeliden qorqatını bar, odan revolyuciya şığıp ketedi deytin bolsa kerek, biraq, internet, radio,  teledidar joq kezde de revolyuciya jasaldı. Kerisinşe,  büginde äleumettik jelide otıru halıqtıñ sağın sındırıp jatqan siyaqtı, öytkeni, köbinese «layk» basumen  şekteledi. Jalpı, adamnıñ ömir sürui belgili bir tañdau jasaudan twradı, mayda-şüyde tañdaudan bastap iri tañdauğa deyin baramız. Äleumettik jeliinñ bir kemşin twsı – adam «layk»  basqannıñ özin qadammen, resmi is-äreketpen şatastıratıp alatın siyaqtı.  Kerisinşe,  bügin köşege şığu kerek, qoğamnıñ işinde jüru kerek. Päterdiñ bir bölmesinde, keñsedegi kabinette otırıp alıp batır bolğannan köri, meyli ağaş egu, köşeni jöndeu bolsın, bir mäseleni naqtı şeşken artıq.  Äleumettik belsendilik tek fleşmob nemese bilik  wyımdastırğan şara formasında bolmauı tiis.  

Soñğı kezde erekşe közge tüsip jürgen jas oyşıldardıñ biri, venesuelalıq sayasatker Moyzes Naimnıñ  «Biliktiñ soñı» degen kitabı bar. Bügingi tañda biliktiñ forması özgerdi, tipti mekteptiñ, korporaciyalardıñ biligi özgerude, şağın wyımdar ülken wyımdarğa öktemdik jürgize alatın jağdayğa jetti.  Onıñ bir ğana   mısalı, 2001 jılı Ben Laden bastağan terroristik wyım 500 mıñ dollar şığındap Amerikada qanday  qoqan-loqqı jasadı, esesine, bükil Amerika memleketiniñ Äl-Kaidağa qarsı jasağan jwmısına 1,5 trln dollar ketken.  YAğni, bügingi küni bäri özgerip jatır. Al, biz eger özimizge üyrenşikti formada otıra bersek, sonı qalayda saqtap qalamız desek zamannıñ köşinen qala beremiz.

Osı twrğıda bügingi küni qazaqtıqtıñ tamırına qan jügirtuge kedergi jasap otırğan, qoğamnıñ öz işindegi ziyandı, destruktivti qwbılıstarğa neni jatqızar ediñiz?   

- Bügingi küni tereñdigi jöninen, qayşılığı twrğısınan eñ ülken qauip, bwl – dini radikalizm.  Biz qalay bolğanda da «bir wlt – bir jamağat» degen qağidanı wstanuımız kerek siyaqtı. Keşe ğana bir memleket bolğan elder dini özgeriske tüsip talan-tarajğa tüskenin kördik. Mädeniet däl bwlayşa böluge  mümkindigi joq, mädeniet – qaytarımdı dünie.  Al, din degen ölimge deyin baratın principti qwbılıs. Sondıqtan, men  dini ekstremizm, terrorizm, radikalizm degen mäseleni qauiptiligi jağınan birinşi orınğa qoyar edim. Ekinşi kezekte demokratiya mäselesi twrğanı sözsiz. Bizdiñ qoğamda köptegen mäseleni däl bügingi biliktiñ özi özgertuine boladı, biraq, ol üşin şınayı talqı, şınayı baspasöz kerek. Iä, mwnı ömirdiñ özi däleldep otır. Aytalıq,  keybir äkimder on jıldan keyin bwrınğı ornına qaytıp kelui mümkin, sol kabinette otıruı, sol kölikti minui, sol zañdarmen jwmıs isteui mümkin.  Biraq, on jıl bwrınğı äkimniñ mümkindigi bügingi äkimniñ mümkindiginen 10-15 ese tömen.  Mısalı, äleumettik jelide jüz belsendi birigip,  kez kelgen äkimniñ ömirin tozaqqa aynaldıra aladı. YAğni, bügingi qoğamnıñ bastı erekşeliginiñ biri – bilik halıqtıñ pikirine täueldi. Biliktiñ tabiğatı özgergende qoğamnıñ da tabiğatı özgerui kerek, qoğam eresek boluı, ösui kerek. Qazirgi küni alıp-qaşpa jäne arnayı jasalğan äñgimeler bar.  «91» tobındağı jap-jas änşi balalardıñ jüris-twrısı qazaqtıñ bolmısın özgerte almaydı, olar bügin bar, erteñ joq.  Mine, biz  bükil wlt, bükil baspasöz,  ziyalı bop bir ğana toptıñ soñına tüsip aldıq. Bwl, birinşiden, bizdiñ deñgeyimiz, ekinşi jağınan bizge tañılğan, rwqsat etilgen taqırıp.  Aytatın taqırıp köp, - jer mäselesi, salıq, bilim salasındağı üştildilik jäne tağısın-tağı. Oğan qarsı şığıp atqan deputattarımız, eñ wltşıl degen patriottarımız qayda? Bügingi sayasi elitada jürgen azamattardıñ köbisi özin qanşa jerden wltşılmın, patriotpın dese de, äyteuir eşqanday ziyanı timeydi-au degen mäselelerdiñ töñireginen şığa almay keledi. Al, şındıqtı aytıp jürgen azamattardıñ artına tüsip qudalau, olardı resmi ortağa jolatpau körinisteri bar. Bwnıñ bäri, şının aytqanda, jalğan kün tärtibin qalıptastıradı. Jalğan idealdar, jalğan tüsinikter payda boladı. Ol  aynalıp kelgen kezde  ülken, kesekti äñgimelerdi marginaldı ortağa şığarıp tastaydı. Esesine, biraz uaqıt ötkennen keyin osı mäselelerdiñ radikaldı formasına aynaladı.

 Mäsele şeşilmese, eşkim aytpasa, onda osı mäsele üşin ölimge baratın jağday keledi. Kezinde, mısalı, Europanıñ tarihında äyel qwqıqtarı degen qozğalıstar boldı, suprajister, t.b. Olar tipti şetin äreketterge, terrorizmge deyin barğan. Bügingi bilim jüyesinde üştildilik, tarih pänin, äleumettik pänderdi, filosofiyanı qısqartu beleñ aldı. Mwnıñ bäri aynalıp kelgen kezde dübära qoğam qalıptastıruğa äkep soğadı.  Sebebi, kez kelgen eldi el qılatın bastı gumanitarlıq pän, ol – filosofiya. Dwrıs filosofiyadan 20 kitap oqığan adamnıñ sayasi oylau qabileti basqadan äldeqayda biik boladı. Sonda ol jañağıday «qazaq  separatist boluı kerek» degen äñgime aytpaydı. Men jiındarğa, konferenciyalarğa barğanda bayqağanım, bizdiñ universitetterde sabaq  berip jürgen professorlarımızdıñ keybireui nacizm men faşizmniñ ayırmasın bilmeydi, ekeui bir dep wğadı. Mine, biz osınday qarapayım närselerdiñ betin aşıp almay, kerisinşe, jwrttıñ bärin esep-qisapqa üyreteyik degen oyğa qonımsız dünie. Ärine, esep-qisapqa da üyretu  kerek, biraq, eñ aldımen adamnıñ oylau jüyesi dwrıs bolsa ğana esep-qisap qonadı.  Al, eger seniñ oylau jüyeñ, aq pen qaranı ajıratu funkciyañ jwmıs istemese, senen qanday esepşi, qanday käsipker şığadı? Kädimgi adamdı traktormen ezetin käsipker jäne qoğamğa qızmet etetin käsipker bar  (bizdiñ elde ekeuin de körip jürmiz).   Öziniñ auılında meşit twrğızıp, äleumettik fuknciyasın sonımen şektey salatın käsipker bar, qoğam  ömirine aralasıp, mektep, sport alañdarın salıp jürgen, balalar kitabın şığarıp jürgen qanşama käsipker bar. YAğni, käsipkerler eñ aldımen mektep  pen universitetti qoldauı kerek, al adam qwdayğa şın senetin bolsa, ol namaz oqitın jerin tauıp aladı.

Bügingi küni urbanizaciya  üderisi  bwrın-soñdı bolmağan qarqınmen jürip jatır. Mıñdağan adam qalağa ağıluda.  Biraq, qalağa kelgende qay qalağa kelip jatır?  Jalpı, Almatı qazaqtıñ qalası bolmay bağı aşılmaydı.  Öytkeni, sen jüz jerden öz baqşañdı keremet güldendirip, neşe türli ozıq  tehnologiyanı engizuiñ mümkin, biraq, qazaqtıñ bir  balası talqandap ketui bek mümkin. Kezinde bir top bwzaqı jastar «Praym plazanı» talqandap ketkende ortalıqtağı «altın kvadratta» twratın orıstildi balalar şoşığan edi. Sonda  men olarğa özderiñ kinälisiñder degendi ayttım. Sol jastar Almatığa kelgende  «bwl meniñ qalam»  dep ayta ala ma? Olardı  «mambet», t.b. dep, şetqaqpaylaysıñdar. Senderdiñ kofehanada otırıp alıp, Hemingueydi talqılağandarıñnıñ keregi joq, sender qalağa kelgen ärbir azamattıñ äleumettenuin qamtamasız etuleriñ kerek.  Bwl jastar qalanı şturmmen aluğa kelmey, öz qalasına kelgendey  sezinui tiis. Mädeniettiñ tömendigi, qaqıru-tükiru, osınıñ bäri  qalağa kelgen balanıñ «bwl meniñ qalam emes» degen tüsinigin körsetedi. Öz päterimizdiñ işinde ğana tazalıq saqtauğa qwmar bolmay, keñinen qarayıq. Osınday wsaq-tüyek mäselelerden, yağni  «meniñ üyim», «meniñ köşem» degen tüsinikten «meniñ qalam», «meniñ memleketim» degen wğımdar tuadı. Bwl endi eldik sana.    

 Qazir qalada köptegen şağın möltekaudandar salınıp jatır, al,  ondağı twrğındardıñ äleumettenui üşin eşkim jwmıs istep jatqan joq.  Meniñşe, bizdiñ qazaqı dästürlerimizdi kädimgi qoğamdıq sayasatqa engizu  kerek. Mısalı, 100 päterli jaña üy salındı delik, oğan 100 otbası kelip qonıstanadı. Olar  birin biri bilmeydi, tanımaydı.  Ärine, oğan da belgili bir uaqıt kerek. Päterdi jöndeu, tağısın tağı şarualarmen jürip, dälizge, aulağa köñil böle bermeymiz. Söytip jürip, sol öz aulaña balañdı jiberuge qorqatın jağdayğa jettik. Öytkeni, aulanı basqalar jaulap aldı. Sondıqtan, jaña üy salınğan kezde jergilikti äkimdik bükil azamattardı jinap, nege «erulik» degen şara ötkizbeske?  Oğan  jergilikti mekteptiñ,  auruhananıñ, basşısın, uçaskelik policeydi alıp kelip, elge tanıstıruğa boladı. 2 mln halıq twratın qalada qanday bilik bolsa da sol 2 mln halıqqa jetu mümkin emes qoy. Sondıqtan, qoğamnıñ özine arqa süyeu kerek. Almatı qalasın basqaşa basqaru mümkin emes, Almatı qalasına äñgirtayaq oynatu da mümkin emes.  Qala ülken mehanizm bolğannan keyin onı basqarudıñ mehanizmi de kürdeli.   

Osılayşa, 1-den, atqaruşı bilik ökilderi twrğındarmen tanısadı, 2-den, qazaqtıñ salt-dästürin zamanğa layıq jañğırtuğa boladı. Mwndağı  bastı mindet – qalada dästürli qazaq qauımın qalıptastıru,  qazaqtıñ qoğamdıq instituttarın qayta jandandıru.  Bwl, öz kezeginde, qalağa degen jauapkerşilik sezimin tuğızadı. Öytkeni, bükil biznes, evolyuciya, mädeniet tek qalada jasaladı. Qalanıñ wlttanuı –  memlekettiñ körkeyuine alıp keledi.  Auılda eşqaşan eşqanday revolyuciya bolğan emes. Älbette, auılda geniy tuuı mükin, biraq, sol geniydiñ mümkindigin tanıtatın jer, ol – qala, jalğız sahna sol.  Mine, biz qaladağı ülken özgeristerge  adamdardı biriktiru,  wjımdastıru arqılı  ğana jete alamız.

Egemendiktiñ 25 jılında «aldımen – ekonomika, sosın sayasat» dep jürip, wlttıq birtektilikti nazardan tıs qaldırğanımız ayan. Onıñ saldarı – qazaq älemi, orıs älemi, endi kelip dini negizdegi bölektenuler. Mwnıñ bäri wlttıq memlekettiñ negizgi qwndılıqtarına qauip töndirui ıqtimal. Osı tektes problemalardı joyudıñ qanday ädis-täsilderi bar?

- Eñ bastı mäsele, aldamşı jalğan ideologiyalardan, jalğan wrandardan bezu kerek.  Biz eşqaşan da älemge sözimiz ötetin, älemdi bilep-tösteytin derjavağa aynala almaymız. Osı twsta meni bir quandıratını, soñğı 25 jılda qazaq öziniñ sabasına tüsip, şekarasın ayqınday bastadı.  Mısalı, osıdan 5-10 jıl bwrın Baykaldan Balatonğa deyin bäri bizdiki dep auzımızdı köpirtip äñgime aytatınbız.  Büginde onday äñgime azaydı, keşegi mitingilerdiñ özi jerdiñ qadirin körsetti. Jerge degen jauapkerşilik, eldiñ şekarası wğımdarı bekidi. Jalpı, ülken keñistikterdiñ teris äseri de bar. Aytalıq, seniñ 6 sotıq jeriñ bar delik, sen onı güldendirip, altı sotıqtağı jwmaqqa aynaldıru mümkindigiñ bar. Biraq, aynalañnıñ bäri qoqıs bolıp jatsa, amalsız tüñilesiñ. Sondıqtan osınday 6 sotığın jwmaqqa aynaldırğan azamattardı qoldap, nasihattay beru  kerek. Bizde neşe türli külkili jayttar bar, mısalı, «qazaqtıñ zaborı», bir jerlerde onı ağaştıñ bwtağınan, tikenek sımnan jasap qoyadı. Osı «kazahskiy zabor» degen sol adamnıñ äli de bir jerge qonıp bolmağanın,  özin jer iesi retinde sezinbeuin körsetedi.  Sen öziñniñ 6 sotığıñda qojayınmın degen tüsinik payda bolmay, «jer  meniki, el meniki» degen ideologiya payda bolmaydı. 

Körşi  özbek elinde dini radikalizm degen mäsele şeşimin tapqan. Onıñ eki jolı bar, birinşi – dästürli dinge köñil bölu, ekinşi – dästürli qoğam. Mısalı,  özbekterde mahalla degen bar, ol eşqaşan üzilgen emes. Qalanıñ aulasınıñ özi bir mahalla, onda halıq tañdağan jetekşisi, orınbasarları bar.  Mahallada adamdardıñ bäri birin-biri tanidı. Aynalıp kelgende, özbekter dini ekstremizmdi osılay jeñdi.  Sol aulanıñ işinde belgili bir qwndılıqtar, minez-qwlıq erejeleri, özara kömek degen bar. Sondıqtan da olarda ölim-jitim, toy ötkizu degen qiındıq tuğızbaydı, bäri ortağa barın äkep saladı.  

  Auıldıñ adamdarı birin biri biledi, tanidı, al qalada aluan türli halıq, türli käsip iesi. Olardı biriktiru öte  qiın.  Biraq, eger seniñ üyiñde ülde men büldege oranğanmen, körşiñ naşaqor bolsa, tınıştıq bola ma? Küni-tüni balañdı aman-esen mektepke aparıp alıp keludi ğana oylaysıñ. Sondıqtan, bizde  azamattıq qoğam instituttarın damıtu kerek. Qazir auıldıñ policiyası aldımen aqsaqaldarğa baratın jağdayğa jetipti, mine, sonı qoğamdıq institut därejesine köteru kerek.

Bügingi tañda dünie jüzinde bir ğana wlttan qwralğan memleket sausaqpen sanarlıq. YAğni, älem elderiniñ köpşiligi köp wlttı. Soğan qaramastan, elimizdiñ köp wlttılığına şekten tıs nazar audarılıp keledi. Osı rette bilim beru salasındağı üştildilik bağdarlaması qazaqstandıq birtektilikti qalıptastıruı mümkin be?

- Joq, men üştildilik reforması degenge senbeymin.  Men jaqında osı reformağa baylanıstı şet elderde twratın tanıs ata-analardan balalarınıñ sabaq kestesin salıp jiberuin swradım.  Onıñ işinde Japoniya, arab elderi, Europa jäne t.b. bar. Sonda tüygenim, eşbir jöni tüzu el jalpı bilim beretin mektepte 1-sınıptan  bastap köp tildi oqıtpaydı eken. Eñ aldımen balanı wlttandıru kerek, ol üşin wlttıñ tili, tarihı, mädenieti turalı oqıp, belgili bir sanası qalıptasıp, közqarası ornıqqannan keyin ğana şet tilin oqıtadı. Kezinde biz de şet tilin 5-6 sınıptan bastap oqıdıq qoy, demek, onı oylap tapqandar aqımaq emes.   

Ekinşi mäsele, qazaq tili qanşama uaqıttan beri orıs mektebinde oqıtılıp kele jatır, biraq, bir de bir mekteptiñ pän mwğalimi, direktorı osı jayında esep bergen emes, jauapkerşilikke tartılğan emes.  Mısalı, fizika,  himiya jäne basqa pänderden audandıq, oblıstıq, qalalıq olimpiadalar ötedi, eger ol mekteptiñ oquşıları osı pänderden ülgerimi naşar bolsa, onda audandıq, qalalıq bilim böliminiñ basşıları olarğa sögis jariyalaydı, ügit-nasihat jürgizedi.  Al, nege qazaq tili päni üşin mwnday talap joq? Qazaq tili de sonday pän, memleket oğan da qıruar qarajat bölip otır. Demek, 11 jıl boyı oqığan bala qazaq tilin müldem bilmey şığatın bolsa, bwnı bılay bağalauğa boladı: 1-den,  bwl sabotaj, memlekettiñ sayasatına qarsı jwmıs isteu; 2-den, memlekettiñ qarjısın talan-tarajğa tüsiru, ekonomikalıq zarar keltiru.  YAğni, ol mwğalim jalaqısın aqtağan joq, özine tiesili mindetin orındağan joq. Onı direktor da talap etken joq, mwnı qızmet babındağı salğırttıq deydi.  Mine, osını qolğa alıp, kem degende 2-3 mektepti tekserip şığu kerek. Öytkeni, jauapkerşilik, talap joq jerde nätije bolmaydı. Aldımen osıdan bastap köreyik, bälkim, bizge üştildilik degenniñ qajeti de joq şığar.

Bügingi küni el basqarıp otırğandar tilge qwral dep qaraydı, eñ bastı ädisnamalıq qate osı. Til degen tek qwral ğana emes, til – qwndılıqtardı qalıptastıruşı qwdıretti qwbılıs. Iä, bizdiñ elde kez kelgen mäselege birkelki közqaras joq, mısalı, orıstıñ jemqorlıqqa qatınası bir bölek, qazaqtiki bir bölek.  Wlttıq baylıqqa degen közqarasımız da ärtürli, t.s.s. Til qalıptastıratın qwndılıqtar  negizinde belgili bir sözdik, onıñ işinde sayasi sözdik qalıptasadı. Sonday-aq,  belgili bir qwndılıqtar jiıntığın jäne belgili bir panteondı, twlğalardı qalıptastıradı.  Qazir orıstardan  Qwrmanğazı kim dep swrasañız, ol köşeniñ atı deydi. Al, onıñ tarihınan, tağdırınan müldem habarı joq. Eger qazaq tilin bilse, Qwrmanğazınıñ da kim ekenin biler edi.  Memlekettik til şın mäninde öz märtebesine ie bolsa,  onı Qazaqstandı mekendegen barşa azamat biletin bolsa, onda belgili bir  sözdik qalıptasadı. Bwl öz kezeginde memlekettik därejedegi qwndılıqtardı qalıptastıradı.  Biz bügingi küni osıdan köp japa şegip jürmiz.  

Aytalıq, ekologiya mäselesin alayıq, Almatınıñ özinde birneşe ekologiyalıq qozğalıs bar, sonıñ deni orıstildi.  Bwl joğarıda aytılğanday qalanıñ iesi emespiz degennen tuındaydı. Qazaq ta tübi ekologiyalıq mäselelerdi aldıñğı orınğa şığara bastaydı, biz äzirge tarihi, ruhani salalarmen şektelip jürmiz. Äli de sol 1980-jıldardağı sayasi wrandar tolastar emes. Al, problemalar köp. Jağday özgerdi. Bügingi studentter qauımınıñ basım köpşiligi qazaq. Olarğa mwğalimderi orısşa taqırıp berse,  qazaqşası joq pa, nege orısşa beresiz deydi. Mektepti bitiretin qazaq balalarınıñ 70-80 payızı orısşa bilmeydi, osınday ürdis bar. Bwl bügingi künniñ şınayı körinisi. Osınıñ bärin eskermey, jalpılama reformalar jürgizu osı uaqıtqa deyingi bilimderden ayrıluğa alıp keledi. Bwl bağdarlamanı birneşe jıl boyı talqıdan ötkizip, egjey-tegjeyli ğılımi negizin jasap alıp, engizu kerek edi. Eñ  bastısı, bügingi küni ata-analardıñ köbi üştildiliktiñ ne ekenin wqqan joq, erteñ wqqannan keyin birinşi bop köteriletin orıstildi ata-analar boladı.   Öytkeni, olardıñ äleumettik talaptarı säl joğarı.  

Ökinişke oray, bizdiñ äleumettik talaptarımız öte tömen, kirpiyazdıq jetispeydi. Ministrler eki söz qazaqşa söylese boldı, onı kökke kötere salamız. Bälkim, ol halıqqa qarsı sayasat jürgizip jürgen bolar, wlttıqtan, qazaqşılıqtan jwrday boluı mümkin. Mäsele seniñ söziñde emes, isiñde. Ol qazaq tilin suday bilui mümkin, biraq, qabıldağan zañdarı, is-äreketi bäri qazaqqa jat bolsa,  biz nege onı däripteuimiz kerek? YAğni, biz joğarı därejedegi talaptardı qoyuğa tiispiz. Halıq är närseni saraptap, saralap taldau jasauı birtindep artıp keledi. Qoğam da osılay özgeredi.

Degenmen, äli de bolsa «äy, qazaqqa osı da jaraydı» degen közqaras basım. Kezinde Ä. Bökeyhanov, A.Baytwrsınovtar qazaqqa qatıstı kez kelgen mäselege aralasqan ğoy. YAğni, wlt isinde wsaq-tüyek, mayda-şüyde joq, wyat  boladı degen wğım da joq.  Kez kelgen wlttıñ bilimine, densaulığına, bolmısına, twrmısına qatıstı närseniñ barlığı mañızdı. Deytwrğanmen, eger sen memlekettiñ şekarası, ekonomikası jäne t.b. bärin aytıp bolsañ ğana, eñ soñında barıp «91» tobı jayında aytuıña boladı.

Futurologtardıñ boljamı boyınşa, aldağı 20-30 jılda wlttıq memleketterdiñ birazı joyılıp ketui mümkin. YAğni, ruhı älsiregen, birligi, kreativtiligi joq halıq özge wlttar paydalanatın etnografiyalıq material esebinde bolmaq. Endeşe, jaña jahandıq bäsekelestik twsında, az sandı halıq, älsiz ekonomika, bwğanası qatıp, buını bekimegen memlekettilik jağdayında qazaq wltınıñ mädeni-ruhani tipi twtastay özgerip ketui mümkin be? Siz qazaq eliniñ bolaşağın qalay boljar ediñiz?   

- Jalpı wlttar joyıladı degen pikirler negizsiz. Älemde 7 mıñday til bar, aptasına eki til, eki etnos joyıladı deydi. Biraq, mınanı eskeru  kerek, sol 7 mıñnıñ işinde memleket boluğa jarağan 200 ğana etnos bar. Memleket  därejesine jetkennen keyin onıñ forması boladı. Aytalıq,  wşaqtardıñ bäriniñ forması birkelki, öytkeni aspanda wşu üşin osınday forma ıñğaylı, süñguir qayıqtardıñ bäri birdey, öytkeni sudıñ astında jüzu üşin jañağı formanı qabıldau kerek. Sol siyaqtı äleumettik ortanıñ öz zañdılıqtarı bar.  Biz etnos därejesinen  wlt därejesine köterilgennen  keyin özimizdi özimiz  saqtaudıñ birden bir dästürli forması – wlttıq memleket. Kezinde Euroodaq qwrılğannan keyin oğan kirgen memlekettiñ bäri joyılıp ketedi, bir wltqa, bir memleketke aynaladı degen edi. Al, bügingi küni EO taraydı degen äñgimeler aytıluda. EO qwrılğalı beri Europadağı memleketterdiñ sanı azayğan joq, kerisinşe, 1991 jıldan beri qanşama memleket  payda boldı. Bwl ürdis äli de jüre bermek.  1960-70 jıldarı köptegen äleumettanuşı, filosoftar dinniñ röli birte-birte kemip, ğılımi-tehnikalıq progrestiñ nätijesinde jwrttıñ bäri ateiske aynaladı,  meşitter, şirkeuler jabıladı  degen bolatın.  Biraq, olay bolmay şıqtı. Qazir Europada mul'tikul'turalister emes,  wltşıldar jeñip kele jatır.  YAğni, qoğam damuında ärtürli amplitudalar bolıp otıradı, wlttıq minezdiñ küşeyetin kezi, bäseñdeytin kezi boladı. 

Jäne de mınanı wmıtpau kerek, memleketşildik sana degenimiz adamnıñ immuniteti siyaqtı dünie. Immunitet joyılıp ketse adam öledi, onı tipti kez kelgen auru öltire saluı mümkin. Odan qwtıludıñ birden bir jolı –  öz immunitetiñdi küşeyte beru.  Eñ dwrıs em sol. Emdeludiñ  maqsatı kün sayın uıstap däri işu emes, adamnıñ aman-esen jürui. Bizde  maqsat pen täsildi şatastıru  bar. Üştildilik degen de sol maqsat pen täsildi şatastırıp aludan tuındap otır. Eger, şın mäninde, biliktiñ bastı maqsatı, bağıtı, funkciyası wlttıq memleket qalıptastıru bolsa, onda mwnday eksperimentter jürgizilmes edi. Äli de sol aldarqatu, wltıq memleket degennen qaşqalaqtau  basım.  Eger wlttıq memleket joyılmasa, wlt ta joyılmaydı.  Älbette, bir kezeñderde ol bäseñdeui, özgerui mümkin.  Biraq, wlt saqtalıp qaluı tiis. 

Qazaqtıñ qazaq bolıp saqtalıp qaluı üşin jeke twlğağa jükteletin jauapkerşilik, mindetter qanday? YAğni, men qazaq üşin, qazaq bolıp qalu  üşin ne istey alamın, ne isteuge tiispin?    

- Meniñşe, bwl jerde sen bükil jwmısıñda tasta, tek osımen aynalıs dep aytu qiyanat bolar. Qazaq bolu, birinşiden, adamnıñ jaratuşınıñ aldındağı mindeti. Osı näsildiñ ökili bolıp düniege keldiñ be, sen onı atqaruıñ mindetti. Ekinşiden, eşkim ayağı aspannan salbırap tüsken joq. Adam degen qwmsağattıñ ortasındağı küş siyaqtı, kimnen qarız alğanıñdı da, kimge qarızdar ekeniñdi de biluiñ kerek. Mwnday dwrıs sana jaqsı  bilimnen, jaqsı mädenietten tuındaydı.  Qazaqı dästürdiñ tağılımı zor.

Osı rette Aqsaq Temir turalı äfsana eske tüsedi. Aqsaq Temir bir auıldıñ janınan ötip bara jatsa, 80-degi şal jañğaq ağaşın egip jatır eken. Ämir qarqıldap külip,  «ay, şal, saytan bolayın dep jatsıñ ba, ol ağaş jemisin 25 jıldan keyin beredi ğoy» depti. Sonda şal: «olar ekti, biz jedik, biz ekkendi olar jeydi» dep, bir sözben qaytarğan eken. Sol siyaqtı biz otbasında jaqsı tärbie, mektepte dwrıs bilim alıp şıqsaq, jauapkerşilik özinen özi keledi.  

Biz tereñ dästüri bar erekşe wlttıñ ökilimiz, sonıñ bir böligimiz degendi otbasınan, balabaqşadan, mektepten siñirip şığu qajet.  Eger adamnıñ eşqanday tireuişi bolmasa, onda ol eşqanday jauapkerşilik te almaydı. Onday adam Bangladeştiñ de, N'yu-Yorktiñ de azamatı bola aladı. Al, eger men elimniñ tarihın jaqsı bilsem,  artımda osınşa qiyanat körgen halqım  bar, aldımda wrpağım bar, olardıñ bäri osı jerdi igergen, qaldırğan, terin tökken degen wğımdar bolsa, jauapkerşilik te payda boladı. Sondıqtan, eñ aldımen öz tarihımızdı, mädenietimizdi jetik biluimiz kerek. Eger jaqsı bilimimiz, biligimiz bolatın bolsa, sonıñ özi joyıluğa jibermeydi. Älihan  Bökeyhanwlınıñ  «Wltqa qızmet etu bilimnen emes, minezden» degen sözi bar ğoy, endeşe, sol qazaqşılıq minezden ayrılmayıq, sol minez qajap, qayrap, seni bäribir belgili bir standartqa alıp keledi. Wlt aldında jürgen azamattardıñ bastı mindeti – sol standarttardı jıl sayın biiktete beru. Sonda qazaq wltı da jasay beredi.  

«Wltsız memleket qwm siyaqtı susıp joğaladı» degen eken qıtayqayratkeri Sun' YAtsen. Qazirgi jahandanudıñ özi de adamdardı odan äri wyısa tüsuge, biriguge mäjbürleude. Bwl sınnan qazaq wltı da sürinbey ötip, wrpaqtarımen mıñ jasaydı dep senemiz. Swhbatıñızğa zor rahmet!  

Swhbattasqan Dina Imambay

Abai.kz

0 pikir