Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Bizdiñ şeneunik 3921 0 pikir 16 Naurız, 2017 sağat 10:06

A.PERUAŞEV: BİLİM SALASINDAĞI MÄSELELER BÄRİMİZGE ORTAQ

Bizdiñ qoğamda bwğan deyin eşqanday reforma däl osınday pikirtalasqa negiz bolmap edi. Qazir közi aşıq, kökiregi oyau jandardıñ bäri elimizdegi bilim reformasına öz oyların bildirip jatır. Biri – maqtaydı, biri – dattaydı. Birine – dästür kerek, biri – jañalıq izdeydi. Al, sol pikirtalastıñ tüp-negizi qayda, mäsele qaydan şığıp otır? «Aq jol» partiyasınıñ törağası, QR Parlamenti Mäjilisiniñ deputatı Azat Peruaşev pen belgili jurnalist Arman Sqabılwlı osı swraqtarğa jauap izdeydi.

 

-Azat Twrlıbekwlı, bilim salasında bolıp jatqan reformalarğa baylanıstı sizdiñ ärdayım öz wstanımıñız bar ekenin bilemiz. Osığan oray birneşe märte deputattıq saualdar da jasadıñız. Endi qazirgi ministr- Erlan Sağadievtiñ töñireginde dau-damay äñgime örşip twr. Bwl jolı sizdiñ deputattıq dauısıñız estilmedi. Nege? Qoğamdıq pikir ekige jarılıp jatqan twsta ünsiz qaluğa bolmaytın sekildi?..

- Şınımen de, «Aq jol» partiyası Qazaqstannıñ jarqın bolaşağı üşin bilim beru salasın eñ mañızdı dep esepteydi. Sondıqtan bwl salada bolıp jatqan kez kelgen tıñ özgeristerge beyjay qaray almaymız, ondağı kemşilikterdi sınğa alıp, öz şeşimderimizdi de wsınamız. Öytkeni biz ärqaysısımız ata-anamız, özimizdi keyde pedagog dep te sanaymız, al kez kelgen ata-ana öz balasınıñ sapalı bilim aluın qalaydı.     

Elimizdegi bilim beru salası tım auqımdı, äri äli de şikileu bolğandıqtan, jwrtşılıqtıñ ministrlikke jii köñili tolmay, onı qattı jäne de orındı sınğa alıp jatuı sodan bolar.  

Al, endi bügingi tañda köpşilikti alañdatqan mäselege kelsek, ärine, bwl bos dau emes. Meniñ biluimşe, janjaldıñ bası – joğarı oqu orındarı bağdarlamasınan qazaq tili, qazaq ädebieti men Qazaqstan tarihı pänderin alıp tastau turalı aqparattan bastaldı. Atalğan pänderdiñ wlttıq sana-sezimi üşin qanşalıqtı mañızdı ekenin är qazaq biledi. Qoğamdı alañdatqan mäselege biz de sırt qarağan joqpız, aqpannıñ basında mwnday şeşimniñ dwrıs emes ekenin aytıp, «Aq jol» frakciyasınan deputattıq saual dayındadıq. Alayda, onı mälimdemege deyin bir-eki kün bwrın Bilim beru ministrliginiñ joğarıda körsetilgen pänderdi eşkim de alıp tastamağan degen habarlaması şıqtı. Sondıqtan bwl deputattıq saualdıñ qajeti joq bolıp qaldı.              

Degenmen, dau basıludıñ ornına, jekebas qatınastardı anıqtauğa köşti. Al mwnday daular keyde tım soraqı bop ketedi, äri jönsiz dep sanaymın. Ğalamtor jelilerinde qazaq tili janaşırlarına til tigizgen jalğan sözder aytıla bastadı. Birtalay belgili adamdardıñ, sonıñ işinde partiya boyınşa äriptesim, aqın, äri öz eliniñ nağız patriotı Qazbek Isa sekildi azamattardıñ atına «arandatuşılıqqa türtki boldı» degen kinälaumen maqalalar jariyalandı.      

Tuğan tili men adal atınan basqa qaruı joq sol azamattardıñ ündemey qalmauı da äbden tüsinikti jayt. Al, endi aqın men jurnalisterdiñ tilderi aşı bolatını bärimizge belgili. Sondıqtan olardıñ jauaptarı da tım öreskel bolıp şıqtı.

Olar da tüpkilikti mäseleni keyinge qaldırıp, ministrdiñ jeke basına sın ayta bastadı. Meniñşe, bwl şekten şığuşılıq. Negizi osı daudın bir paydası da bar da sekildi, öytkeni şuğa türtki bolğan mäsele birden şeşildi. Biraq onı bäri wmıtıp, jeke bas namısımen daudı jalğastıruda. Al bwndayda kimniñ aq, kimniñ qara ekenin anıqtau qiın. Osı jerde men Dos Köşimniñ bir swhbatında aytqan sözimen tolıqtay kelisemin: abıroyımızdı saqtap, bedelimizdi tüsirmeumiz kerek.

Bwl jöninde pikirtalasqa kirisken partiyalasım Qazbek Jarılqasınwlımen keşe biraz söylesken edik – «sabır eteyik, osımen toqtatayıq» dep. Ol kisi keñ-könildi ğoy, şükir! Erlan Sağadiev mırzağa da aytarım osı. Men onı da isker, äri izgi nietti adam retinde bilemin. Nätijege qol jetkizildi: bilim beru jüyesinde qazaq tili, qazaq ädebieti men Qazaqstan tarihı pänderiniñ ornına eşkim talasıp jatqan joq. Ärine, wlttıq qwndılığımız – osı pänderdi qorğau üşin sınğa tüsken barşa jwrtqa alğıs aytu kerek! Degenmen, ministrge de alğıs bildirudiñ jöni bar – aqıldılıq tanıtıp,bwl pänderdi oqu bağdarlamasında saqtağanı üşin.  

Eñ bastısı – wlttıq sana-sezimdi kemsitpey, märtebesin tüsirgen joqpız. Al, jeke bastıñ dauı odan keyingi orında bolğanı dwrıs.

Al, endi, Areke, siz qoyğan swraqqa oralsaq, eger de bizdiñ partiya mäsele tolıq şeşilmegenin, wlttıq müddege äli de qauip tönip twrğanın körgen, sezgen bolsa – kümäniñiz bolmasın–«Aq jol» partiyasınıñ saualı bayağıda-aq ükimet pen baspasöz betterinde jürer edi.

  Jaqsı, solay bolsın deyik. Ministr özine tağılğan ayıptaulardıñ barlığın joqqa şığarıp, aşıq hat jazğan akademikterdiñ basqaşa söyleulerine ıqpal etti. Bwdan bilim reforması tüzu jolğa tüsti dep ayta almaymız. Qazaq tarihı kafedralarınıñ joğarı oqu orındarında jabılğandığı, onıñ ornına «Qazirgi zaman tarihı» degen pänniñ engizilgendigi ministrliktiñ «Aq jol» partiyasına jibergen jauabında anıq aytılğan ğoy. Eger qoğamda mınaday şu köterilmegende «Qazaq tili» men «Qazaq ädebieti» pänderi de sonıñ jolın qwşar ma edi? Qazir äleumettik jelini şarlap jürgen «klassifikator» degenniñ tiziminde şınımen de atalğan eki pän joq. Ministr äli künge bwl qwjattıñ qaydan şıqqanın naqtı tüsindire almay otır.

- Mine osınday naqtı mäselelerdi talqılauğa boladı.

Ärine, men ministrdiñ advokatı emespin,meniñşe, Erlan Kenjeğaliwlı öz isine özi jauap beruge küşi jeter. Engizilip jatqan reformalardı keñ jwrtşılıqqa tüsindirip, tiimdiligin anıq körsetu – ministrdiñ tikeley mindeti dep bilemin.      

Qajet bolsa, öz tarapımnan bilim beru reformaları jöninde parlamenttik tıñdaular ötkizuge bastamaşı boluğa dayınmın. Sol jerde özderiñizdi mazalap jürgen barlıq mäselelerdi kötere alamız. Ne bolmasa – atalmış ministr men onıñ opponentterin betpe-bet jüzdestiru üşin Astanadağı «Aq jol» partiyasınıñ ortalıq keñsesindegi mäjilis zalı dayar. 

Ekinşiden, öziniz aytqanınızday, bıltırğı jılı Qazaqstan tarihı kafedrasınıñ jabıluına «Aq jol» partiyasınıñ deputatı Berik Düysenbinov resmi türde mälimdeme jasap, qarsılıq bildirgen bolatın. Sol kezde biz osı swraq boyınşa ayqın jauap aldıq, alayda qoğamğa jwlqıma mäseleler emes, twtas aqparat qajet: ministrlik qanday reforma ötkizeyin dep otır jäne ol üşin neni josparlauda? Öytkeni bilim beru jüyesi – ministrdiñ jeke şaruası emes, bwl bizdiñ wrpaqtıñ ortaq bolaşağı.   

Sağadiev mırzanıñ bwl bağıtta jan-jaqtan dayındağan öz közqarası bar jäne de bizdiñ swraqtarımızğa jauabı da dayın dep ümittenemin.  

Biraq, bwl qözqarastı köpşilike jetkizu üşin, qoğammen tığız baylanısta boluı üşin, oğan mıqtı üylestiruşi keregi anıq.

Al, ministrliktiñ osığan jauaptı qızmetiniñ basşısın öz mindetin tiisti türde atqara almağanı üşin jwmıstan bosatuğa keñes berer edim. Eger de bwl qızmetkerlerdiñ joğarıda aytılğan jağımsız arandatuşılıqqa qatısı bar ekeni rastalsa – mwndaylardı, tipti, jauapkerşilikke tartu kerek. Erte me, keş pe osınday masqarağa kim sebep bolğanın anıqtaladı dep oylaymın.  Pikir almasuımızdı "bazar-vokzalğa" aynaldırmay, qalamger bolsın, ministr nemese jwmıssız adam bolsın, - ärkimniñ ar-namısın qwrmetteuge mindettimiz.Sizdiñ «klasssifikatorğa» qatıstı mısalıñızğa meniñ de qosarım bar, küni keşe ğana respublikalıq testileu ortalığınıñ basşısı «qazaq tili WBT-dan alınıp tastaldı» dep mälimdegen bolatın, bwl jañalıqtı aldımen barlıq BAQ tarattı. Al bügin ministr bwl jañalıqtı joqqa şığardı. Kafedralar, pänder, «klassifikator», WBT.... Şınımen de, bwnıñ barlığınan türli swraqtar tuındaydı.

Bayqauımşa, ministrliktiñ işinde tüsiniksiz tartıs jürip jatqanday. Ayaq astınan şığatın ösekterge qosımşa, ötken aptada ökpeli şeneuniktiñ ayıp taqqan mälimdemesi jariyalanğan bolatın, keyinnen onı «şetelge rwqsatsız ketkeni üşin jwmıstan şığarıldı» dep tüsinikteme tüsti. Barlıq ministrlikterdiñ arasında bwl memlekettik organnıñ byudjeti eñ ülkenderdin biri – jılına şamamen 400 mlrd. teñge. Soñğı jıldarı baspasöz qwraldarında ministrlikte qarajattıñ paydalanuı jayında türli daular jii aytılıp jür – mısalı jıl sayın 50mlrd teñge ğılımi granttardı taratuğa baylanıstı, jäne t.s.s. Mümkin, nebäri bir jıl bwrın kelgen ministr qızmetkerlerdi tärtipke şaqırıp, nemese özgertuler bastap, bireulerdiñ «şamına» tiip ketken be, kim bilsin. Al qazirgi tañda ministrlikten şığatın «kümändi» aqparattar solardıñ "jauabı" emes pe?

Ärine, bwl tek boljamdar ğana. Bwnı rastap, ne bolmasa joqqa şığaratın – Sağadiev mırzanıñ özi ğana, öytkeni onday bılıqtar eñ aldımen ministrdiñ özine de paydalı emes.

Biz üşin eñ mañızdısı, endigi jerde bilim beru ministrligi öz reformaların köpşilikten jasırmay, ötkir talqılau men sın estuden qorıqpay, öz jwmısın aşıq türde jürgizip, şeşu joldarın birlesip izdegeni dwrıs. 

Bwl üşin sayasi mädeniet, köpşilik pikir-talas dästüri, bir-birine degen sıylastıq pen şıdamdılıq kerek. Al Erlan Sağadievke bwl täjiribe mınağan közin jetkizui tiis: aşıqtıq – arandatuşılıq pen jasandı janjaldan qorğanudıñ eñ senimdi jolı.   

  Tağı da üştildilik jayında. Mamandardıñ zertteuinşe älemniñ eşbir elinde üş tilde birden bala oqıtu täjiribesi joq. Eki tilde, birinşi sınıptan eki  elde ğana oqıtadı eken. Bizdiñ elimizde eksperiment retinde üştildilik qoldanılıp jatqan mektepterde oquşılardıñ sol üş tildi meñgerui qiın bolıp jatqandığı, äsirese qazaqşa oqudıñ tım naşarlap ketkendigi aytıluda...

- Eksperimenttiñ özi de osı reformanıñ älsiz jäne küşti jaqtarın anıqtau üşin jasalğan joq pa? Meniñ oyımşa, bireudiñ sözine ergenşe, sol eksperimenttiñ nätijesin anıqtap bilip, naqtı qorıtındı boyınşa twjırım şığarğanımız jön. 

Bwğan deyin de men üş tildi oqıtu jayında swhbat bergen edim. Sodan beri onıñ qajettiligi jaylı meniñ pikirim tek arta tüsti. Halqımız tek körşilermen ğana emes, bükil älemmen tikeley tildesu mümkindigine ie boluı şart. Bwl – bizdiñ sayasi, tipti onıñ üstinde – dil, "mentaldı" täuelsizdigimizdiñ kepiliniñ biri. Sonday-aq bwl atap ötken körşilerdiñ asqan aqparattı ıqpalınan qorğaludıñ, wlt sanası azattığınıñ kepili. Alayda bwl twrğıda biz memlekettik täuelsizdiktiñ ajıramas böligi bolıp tabılatın öz memlekettik tilimizdiñ märtebesin nığaytuğa tiispiz.   

Eger biz osı maqsat boyınşa özara auızbirşilikke qol jetkizsek – birtindep ädisteri, merzimderi jağınan da kelisimge kelerimiz anıq. Bilim beru ministrliginiñ öz közqarası bar, biraq sonımen birge ministrlik özge ideyalarğa da aşıq boluı tiis. Jauaptı organ bolğandıqtan, bwl mäseleniñ soñğı nüktesin qoyatın da solar. Meniñ bir äskeri joldasım bılay deydi: «Eñ naşar tärtip, tärtipsizdikten mıñ ese artıq».   

    «Sasqan üyrek artımen süñgidi». Sağadiev mırza soñğı swhbatında özi joyğan, Ahmet Baytwrsınov jazğan «Älippeni» endi üş jastan bastap oqıtamız dep jar saldı. Sonda bizdiñ balalarımız, nemerelerimizdiñ bäri vunderkind, poliglot bolıp tuatın bolğanı ma?      

- Areke, mwnday ideyalarğa jan-jaqtı qarağanıñız dwrıs edi. Bizdiñ balalarımız vunderkind bolsa, nesi jaman? Qazaq balalarınıñ özgelerden qay jeri kem? Bügingi akseleraciya (jıldam jetilu) procesi jahandıq sipatqa ie boldı. Mısalı, Ten'  Boedihardjo 9 jasında Gonkong universitetine oquğa tüsti, Iren Fudolig Filippin universitetine 11 jasında tüsse, ündistandıq Akrit Pran YAsval 12 jasında medicina universitetiniñ studenti atandı. Djeykob Barnett  Indiana universitetine 10 jasında oquğa tüsti.  

Iä, olar vunderkind. Qazir, HHİ ğasırda tipti vunderkind balalar da tañsıq emes, qalıptı ürdis retinde qabıldanadı. Bügingi küni vunderkindterdiñ twtas bir toptarı men qoğamdarı qwrıluda, olar öz elderi men ekonomikanı alğa jıljıtudıñ ozıq tetigine aynaluda. Biz olardan nege qalıs qaluğa tiispiz? Bizdiñ balalar darındı emes pe, olar siyaqtı? Älde bizdiñ balalardıñ ata-babaları basqalardan kem be? Men bwğan kelispeymin.

Almatı men Astana qalalarında 15-20 jıl boyı amerikandıq, britandıq mektepter jwmıs istep keledi, mwnda vunderkindter emes, 5 jastan bastap qarapayım qazaq balaları bilim aluda. Mısalı, meniñ wlım 7 jasında 3-sınıpta oqidı. Al men üşinşi sınıpta oqığanda 10 jasta edim.   

Biz birinşi sınıpqa barğan kezde ärip tanıp, oqudı üyrendik. Al,qazirgi zaman balaları mektep tabaldırığın attağan kezde oqıp, jazıp qana qoymay, arifmetikanıñ tört amalın jetik meñgerui tiis. 

Iä, mümkin "Älippeni" 3 jasta üyrengen erte şığar. Mümkin onı 4 nemese 5 jasta üyrenu kerek bolar. Tüyeqwstay  bastı qwmğa tıqpay – bwl mäseleni aşıq talqılau kerek! Erlan Sağadievtiñ mağan wnaytını  – köpşilikti oylanuğa mäjbürlep, qalıptı närselerge jaña qırınan qarauğa itermeleydi. Tek onıñ bir osal twsı – ideyaları emes, qoğammen aşıq baylanıstıñ bolmauı, bastamalar tüsindiretin seriktesteriniñ joqtığı. Onıñ köp sayasi täjiribesi joq, ünemi sınğa wşırap, köpşilik qızu pikir-talasqa äli üyrenbegen. Eger de ol bügingi kezeñnen ötse, bolaşaq üşin jaqsı bir şınıqtıru boları anıq.  

Degenmen, alğa wmtılmay, özgermey, öz-özimizdi ayap, öz balalarımız ben öz halqımızdı joğarı bağalay almasaq – biz älem damuınan qaluımız äbden mümkin. Qazirgi uaqıtta tehnologiyalıq twrğıda ozat elderden 15-20 jıl artta qalğanımız – negizinen bizdiñ jañaşıldıqtan qorqatınımızdıñ nätijesi. Sağadiev mırza tım bolmasa bwl ürdisti özgertuge talpınıs jasauda.

Oqulıqtardıñ sapası sın kötermeydi. Bwl olqılıqtardıñ ornın toltıru üşin ne isteu kerek?

 - Äñgimemizdiñ basında men är ata-ana öz aldına bir mwğalim siyaqtı dep aytqan bolatınmın. Bilim ministrliginde Särinjipov basşı bop twrğan kezde «Aq jol» partiyası deputattarı oqulıqtardıñ jobaları aldın ala ministrliktiñ saytında jariyalanıp, kez kelgen azamat onda öz eskertpelerin nemese qatesin tauıp, jazıp körsetetindey därejege qol jetkizgen edik.    

Al endi bizdiñ äriptesterimiz parlamentte oqulıqtardıñ sapası üşin Sağadiev mırzanı sınğa alğan kezde, ol ädil jauap qaytarğan bolatın: ne sebepti sizder tek sırttan ğana baqılauşı bop jürsizder, nelikten sizdiñ balalarıñız bilim alatın oqulıqtardı aldın ala bizdermen birigip teksermeysizder? Jön söz. Bügingi tañda bilim berudiñ sapası üşin biz özimiz de jauaptımız. 

Ärine, ministrlikke bwl jwmıstı öz jönine jibere salu dwrıs bolmas. Meniñ oyımşa, oqulıqtardıñ sanın qısqartu kerek, är pän boyınşa är oqu jılına bir tiptik oqulıq jetedi. Qazirgi tañda bir uaqıtta 3-5 oqulıq qatar qoldanıluda, är mektep oqulıqtı öz qalauına qaray tañdaydı. Oqu jılı bastalğanda ata-analar kitap dükenderine zır jügirip, kerek oqulıqtı tapqanşa dal boladı. Keyin sol oqulıqtan anıq qateni körgen kezde aşulanatındarı da tüsinikti. Al, eger tek bir oqulıqtan ğana qaldıratın bolsaq, mwnday basılımdı dayındau, tekseru, onı mazmwnı jağınan da, şığaru jağınan da sapalı etu äldeqayda ıñğaylı bolar edi. 

Mäseleni bwlay şeşuge de qarsı şığatındar boları aydan anıq, öytkeni bügingi küni oqulıq şığaru bizneske aynaldı. Jıl sayın jaña ğılımi derekterdi jeleu qılıp, jaña oqulıqtar basıp şığaradı. Şın mäninde, bwl barıp twrğan jemqorlıq. Qazirgi zamanda birde bir oqulıq- pän boyınşa barınşa bilim beruge qauqarsız. Är 10 jıl sayın adamzat tarihında jinalğan bilim kölemi eselene tüsedi.     

Sondıqtan qazirgi bilim beru jüyesi balanı dayın bilimdi jattap aluğa mäjbürlemey, ömir boyı öz betimen bilim aluğa, damuına türtki boluı tiis.

Oqulıqtar qalıñ emes, tartımdı boluı tiis; aluan türli aqparattı qamtımay, balalardı qajetti aqparattı öz betinşe izdep tabuğa, sol izdenisten läzzat aluğa jeteleui tiis.  

Biraq mwnday arman-nietterimiz özimizdiñ aşközdigimizden qwrdımğa wşıraydı. Qajetsiz auır oqulıqtardı basıp şığaru, mektep forması, mekteptegi tamaqtanu, tipti balanı mektepke nemese balabaqşağa ornalastıru – ayaq basqan sayın jemqorlıq ne bopsalau.  

Mwğalimderdiñ özderinen de alınatın alımdar az emes: tükke twrmaytın attestaciyalar, eşkimge qajet emes aqılı bayqaular, bitpeytin esepter men mektepten tıs jwmıstar... Bwl Sağadiev mırza aldında twrğan ülken sın. Bwl sındı jeñu üşin oğan küş te, minez de,  adaldıq ta, tazalıq ta kerek bolar. Mwnday maqsattıñ janında keşegi paydasız ayqay-şu jay ğana kezekti pikir-talas bolıp qaladı.

Abai.kz

 

0 pikir