Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Bilik 5929 0 pikir 30 Qaraşa, 2016 sağat 11:57

«Almatı – 2020». Qalamızdıñ damu jolı...

Almatı – elimizdegi iri qala, Qazaqstan Täuelsizdiginiñ töl besigi. Däl Almatıda Konstituciya qabıldanğan bolatın jäne Memlekettik rämizder bekitilip, eldiñ mañızdı tağdırlıq şeşimderi iske asırıldı.

Bügingi tañda Almatı Qazaqstannıñ iri ekonomikalıq ortalığı. Twraqsız ekonomikalıq jağdayğa qaramastan megapolis biznes-bastamalar üşin keleşegi mol investiciyalıq alañ bolıp qala beredi.

Bügingi künniñ özinde elimizdiñ köleminde Almatı eldegi JİÖ 20,9%-ın, barlıq salıq jäne salıqtıq emes tüsimniñ 32%-ın, barlıq sauda operaciyalarınıñ 41%-ın, elimizdegi jwmıs jasaytın halıqtıñ şamamen 15%-ın jwmıspen qamtamasız etedi. Qalanıñ ülesine bölşek jäne köterme sauda tauar aynalımınıñ barlıq depozitter kölemi men nesieleriniñ 40% tiesili.

2014 jıldıñ qorıtındısı boyınşa qala halqınıñ jan basına şaqqandağı tiesili jalpı öñirlik önim 29 mıñ AQŞ dolların qwradı. Bwl Ortalıq jäne Şığıs Europanıñ astanaları men iri qalalarınıñ deñgeyi. Jıl sayın adamdardıñ ömir süru sapasınıñ körsetkişi jaqsaruda, äsirese, adamdardıñ ortaşa ömir süru wzaqtığı 74 jastı qwraydı.

Ortalıq Aziya öñiriniñ iri jäne barınşa damığan megapolisi bola otırıp, Almatı halıqaralıq wyımdardıñ, qarjı instituttarı men iri kompaniyalar ökilderiniñ ornalasqan ortalığına aynaldı. Halıqaralıq ıntımaqtastıq üşin Euraziyalıq ekonomikalıq odaq jäne düniejüzilik sauda wyımı şeñberinde halıqaralıq ıntımaqtastıq üşin edäuir mümkindik berilip otır.

Halıqaralıq zertteulerdiñ körsetkenindey, bügingi tañda planetanıñ twrğındarınıñ jartısı qalalarda twradı. 2030 jılğa tayau qala halqınıñ ülesi 60% nemese 5 mlrd. adamdı qwraydı. Qala – älemdik ekonomikalıq ösudiñ jäne önimdiliktiñ negizgi dvigateli. Naq osı qalalar iri resurstardı twtınuşılar jäne auağa bölinip şığatın gazdardıñ közderi bolıp tabıladı. Sondıqtan planeta twrğındarı köpşiliginiñ äl-auqatı qalalardıñ damuına baylanıstı boladı.

Ğalamdıq konteksti jäne damudıñ qazirgi zamanğı tendenciyaların eskersek Almatınıñ negizgi mindeti – qalalıqtar üşin ömir sürudiñ joğarı sapasın qamtamasız ete otırıp, Qazaqstannıñ ekonomikalıq ösiminiñ negizgi drayverleriniñ biri bolıp aldağı uaqıtta da qala beru. Almatı qalası Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti, Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaevtıñ «Qazaqstan – 2050» Strategiyasında alğa qoyğan 2050 jılğa tayau älemniñ ayrıqşa bäsekege qabiletti 30 eldiñ qatarına kiru jönindegi auqımdı maqsattarına qol jetkizudiñ özekti faktorı boluı tiis.

Belgilengen maqsattarğa qol jetkizudiñ qwralı elimizdiñ strategiyalıq jäne bağdarlamalıq qwjattarına säykes äzirlengen «Almatı — 2020» besjıldıq damu Bağdarlaması bolıp tabıladı. Bağdarlamanı iske asırudıñ negizi Bes institucionaldıq reforma jäne Elbasınıñ «100 naqtı qadam» Wlt Josparı bolıp tabıladı.

Bağdarlamada negizgi körsetkişter, qağidalar jäne basımdıqtar, sonday-aq maqsattarğa qol jetkizu qwraldarınıñ tetikteri twjırımdalğan.

 

ALMATI HALIQARALIQ REYTINGTERDE

 

Bügingi tañda Almatı älem megapolisterdiñ ğalamdıq bäsekesine qatısuda, bwl köptegen bedeldi halıqaralıq reytingterde körinis tabuda.

Ekonomikalıq indikatorlardı bağalaytın indeksterde (makroekonomikalıq körsetkişter – İÖÖ-niñ ösui, inflyaciya, jwmıssızdıq jäne t.b. kapitaldı tartuğa, biznesti damıtuğa qabilettilik) Almatınıñ damuı ortaşa megapolisterdiñ deñgeyine säykes keledi.

«GlobalFinancialTimes»-tiñ bağalauı boyınşa Almatı investiciyalıq tartımdılığı boyınşa 83 qalanıñ arasınan älemdik reytingte 51 orındı ielenedi, al «FinancialPost» baspasınıñ derekteri boyınşa bizdiñ qalamız ekonomikası barınşa qarqındı damuşı 96 qalanıñ işinen Top-10 qalanıñ qwramına endi.

Bedeldi The Economist baspasınıñ sarapşıları bergen bağasına säykes, 2025 jılğa qaray Almatı kapitaldı, tehnologiyalar men bilikti mamandardı tartu boyınşa älemdegi bäsekege qabiletti jüz qalanıñ qwramına enedi.

«DoingBusiness» Düniejüzilik Bankiniñ indeksine säykes bügingi tañda Qazaqstan 189 eldiñ arasınan Almatınıñ ekonomikalıq körsetkişteriniñ negizinde 41 orındı ielenude.

Sonımen birge, äleumettik ortanıñ reytingisi boyınşa ortaşa qalalardıñ deñgeyinen bayau artta qalatını bayqaluda.

Aytalıq, «Mercer» ömir sapasınıñ negizinde Almatı 230 qalanıñ arasınan 175 orındı, al «Economist Intelligence Unit» ömir sapası indeksinde 140 megapolistiñ arasınan 100-şi orındı ielenip otır.

Infraqwrılım men ekologiya körsetkişteri boyınşa Almatı älemniñ damığan qalalarınan edäuir artta qaluda. Sonımen, «Mercer» infraqwrılımınıñ indeksinde 230 qalanıñ işinde 172 orındı ielengen, «Numbeo» lastanu deñgeyiniñ indeksinde – 297 qalanıñ işinde 214 orında twr.

Sonımen birge, Almatını äleumettik-ekonomikalıq damıtuda ösudiñ jaqsı dinamikasın körsetetin bolsa, infraqwrılımdıq damu jäne ekologiya salasında körsetkişterdi sapalı jaqsartu boyınşa jüyeli şaralardı qabıldau qajet.

2010-2014 jıldardağı  DAMU TENDENCIYASI

 

Almatınıñ İÖÖ qwrılımı älemniñ köp damığan megapolisterine säykes, onda ekonomika saudanıñ 30%-ın qwraydı, al qızmet sektorı jalpı — 50% astam. Öndiriske qalanıñ jalpı İÖÖ tek 5% tiesili, basım böligi tamaq öndirisimen wsınılğan.

Almatı ekonomikasınıñ basım sektorları ösudiñ oñ dinamikasın körsetedi, sonıñ işinde:

 

  1. Ekonomikalıq körsetkişter boyınşa:

 

  • jan basına şaqqandağı İÖÖ 2014 jılı ötken jılmen salıstırğanda 2,6% östi;
  • eñbek önimdiligi 49% östi (2010-2014 jj.);
  • jwmıssızdıq 6,3%-dan 5,6%-ğa tüsti (2010-2014 jj.).

 

  1. Infraqwrılımdı jäne ekologiyanı damıtu boyınşa:

 

  • qoğamdıq köliktiñ üles salmağı jolauşılar ağımında 25%-dan 32%-ğa östi (2010-2014 jj.);
  • bölu kezindegi elektr şığınınıñ deñgeyi 19%-dan 15%-ğa tömendedi (2010-2014 jj.);
  • twrğın üymen qamtamasız etu 10m2/adamğa östi., 25m2/adamğa jetti (2010-2014 jj.);
  • aua lastanuınıñ deñgeyi (azot dioksidi) 194 mkg/m3-tan 140 mkg/m3 deyin tömendedi (2010-2014 jj.);
  • jasıl jelekterdiñ kölemi 12 m2/adam deñgeyinde saqtaldı.

 

  1. Äleumettik salada:

 

  • ömir wzaqtığı 3 jılğa ösip, 74 jasqa jetti (2010-2014 jj.);
  • 1000 tuılğanğa säbi ölimi 16-dan 8-ge deyin tömendedi (2010-2014 jj.);
  • 1 mwğalimge oquşılardıñ sanı, halıqtıñ edäuir ösuine qaramastan, 13-ten 14-ke deyin östi (2010-2014 jj.);
  • mektepke deyingi bilim berudi qamtu 26%-ğa arttı, 60% qwrap otır (2010-2014 jj.);
  • 100 mıñ twrğınğa eseptegende wrlıq sanı 295-ten 221-ge deyin tömendedi (2010-2014 jj.)

Almatı halqınıñ ösui soñğı 5 jılda jıl sayın 3% qwradı, 2014 jılı 1,6 mln. adamğa jetti. 2014 jılı twrğındardıñ ortaşa jası 37 jastı qwradı.

 

ALMATINIÑ BÄSEKELESTİK ARTIQŞILIĞI JÄNE NEĞWRLIM PROBLEMALI TWSTARI

 

Megapolistiñ bäsekelestik artıqşılıqtarı mınalar:

  • Damığan qızmet körsetuge bağdarlanğan ekonomika
  • Halıqtıñ salıstırmalı türdegi joğarı tölem qabilettiligi
  • Adam kapitalı damuınıñ joğarı deñgeyi (halıq sanı, densaulıq saqtau, bilim jäne t.b.)
  • Damığan bilimdik infraqwrılım
  • Damığan sporttıq infraqwrılım
  • Biregey tabiğat (iri qalağa tikeley jalğasqan biik taulardıñ boluı jäne t.b.)
  • Aytarlıqtay köliktik-tranzittik äleuet (äuejay, temirjol, halıqaralıq avtojoldar)

 

Megapolistiñ problemalıq twstarı mınalar:

  • Qılmıs deñgeyiniñ ösui, edäuirköşi-qon qısımı
  • Qolaysız ekologiya
  • Avtojoldardıñ neğwrlım bos emestigi
  • TKŞ-infraqwrılımınıñ neğwrlım tozuğa wşırauı
  • Qala audandarı damuınıñ ärqilılığı
  • Twrğın üymen tolıqtay qamtılmauı
  • Jwmıssızdıqtıñ, onıñ işinde jasırın türiniñ joğarı ülesi
  • Jergilikti organdardıñ jetkiliksiz üylesimdiligi

 

Megapolis damuınıñ negizgi qaterleri

  • Ğalamdıq ekonomikalıq dağdarıs
  • Salıq bazası men qala byudjetiniñ azayuı
  • İskerlik belsendiliktiñ tömendeui

 

Almatı qalasın damıtudıñ payımı

 

Adam ömiri men qızmetine jaylı, turisterdi, jük tasımalın, innovaciyalıq biznes pen kapitaldı tartu ortalığı bolıp tabılatın halıqaralıq deñgeydegi zamanaui qala.

 

Bağdarlamanı jüzege asırudıñ negizi retinde

 

Bağdarlamanıñ 5 qağidası belgilendi:

 

  1. Ärbir adamğa qamqorlıq
  2. Ozıq täjirbieler negizindegi tiimdi jäne ünemdi şeşimder
  3. Ekonomikanıñ qozğauşı küşi retinde biznesti ıntalandıru
  4. Azamattıq qoğamdı mümkindiginşe tartu
  5. Jergilikti organdardıñ eseptiligi men jariyalılığı

 

Megapolistiñ damu deñgeyi men mümkindigi taldau negizinde

 

DAMUDIÑ 7 NEGİZGİ BASIMDIĞI:

 

  1. Jaylı qala
  2. Qauipsiz qala
  3. Äleumettik bağıttağı qala
  4. Ekonomikalıq twraqtı qala
  5. Biznes pen jeke kapitalğa arnalğan qala
  6. Integraciyalanğan qala
  7. Belsendi azamattar qalası

 

Almatını 2020 jılğa deyin damıtudıñ  negizgi indikatorları

 

Älemdik deñgeydegi damığan megapolis retinde qalıptasuda Almatı älemniñ aldıñğı qatarlı qalalarınıñ täjiribesine süyenedi.

 

Jan basına şaqqanda İAÖ (5,25 mln. teñge yağni – 29 mıñ doll.)  Almatı Kuala-Lumpurdan (28 mıñ doll.) alda, äytsede Mäskeuden (46 mıñ doll.)  60 %, Varşavadan (49 mıñ doll.) 70%-ğa tömen.

2020 jılğa qaray bwl körsetkişti 50% nemese 7,9 mln. teñgege köbeytu josparlanuda.

 

Qaladağı 1  jwmısqa jaramdı jannıñ eñbek önimdiligi 10,7 mln teñge nemese 59 mıñ doll., bwl Varşavadan (38 mıñ doll.), Kuala-Lumpurdan (38 mıñ doll.) jäne Mäskeuden (43 mıñ doll.) äldeqayda joğarı.

2020 jılı eñbek önimdiligi 50% ösip, 16,4 mln. teñgege jetedi.

 

Jwmıssızdıq deñgeyi 5,6% qwrap, Varşavadan (5%) 0,6% Mäskeuden 3 ese, Kuala-Lumpurdan 2 ese, Bostonnan 1,4 ese joğarı.

2020 jılğa qaray bwl körsetkişti 5% tömendetu közdelgen.

 

Almatınıñ şeteldik investiciya kölemi (420 mln. doll.) Kuala-Lumpurdan 4 ese joğarı, al Varşavadan (900 mln. doll.) 2 ese jäne Mäskeuden (11,5 mlrd. doll.)  27 ese kem.

2020 jılı  şeteldik investiciya kölemi 19% artıp, 500 mln. doll. ösuge tiis.

 

Jolauşılar tasımalındağı qoğamdıq köliktiñ üles salmağı Almatıda soñğı jıldarı 25%-dan 32% deyin östi. Alayda, bwl Torontodan (46%) 44%, Varşavadan 1,5 ese, Mäskeuden (60%) 2 ese kem.

2020 jılı qoğamdıq  köliktiñ üles  salmağı 50 payızğa deyin ösui tiis.

 

         Elektr şığınınıñ deñgeyi  Almatıda soñğı on jılda 19 payızdan 15 payızğa deyin tömendedi, mwnıñ özi Budapeşttiñ (12%) körsetkişterine säykes keledi, alayda Mäskeudegiden (10%) üş esege köp jäne Torontodağıdan (8%) 2 esege köp.

Qala osı körsetkişti 2020 jılı 14,5%-ğa deyin jetkizudi  josparlap otır.

 

Twrğın üymen qamtamasız etu 2010 jıldan bastap 15 ş.m-den 25 ş.m-ge deyin östi, mwnıñ özi Mäskeudegimen salıstırğanda 32 payızğa köp, biraq Budapeştegimen (41ş.m.) jäne Kuala-Lumpurdağımen (43 ş.m.) salıstırğanda 65-70 %-ğa az.

Halıqtıñ 2020 jılğa tayau edeuir wlğayatının eskerip, osı körsetkişti ağımdağı deñgeyde saqtau qajet.

 

Auanıñ lastanuınıñ deñgeyi 194-ten 140 mkg/tekşe metrge deyin tömendedi. Sonımen birge osı körsetkiş Mäskeudegimen jäne Varşavadağımen (36 mkg/tekşe metr) salıstırğanda  4 esege joğarı.

2020 jılı  auanıñ lastanuınıñ körsetkişi  36 mkg/tekşe metrge deyin tömendetu  josparlanıp otır.

 

Qoqıstı qayta öñdeudiñ ülesi Almatıda  5%-ğa juıq, mwnıñ özi Torontadağıdan (36%) jäne Mäskeudegimen salıstırğanda (46%) az.

2020 jılı Almatı twrmıstıq qaldıqtardıñ 40 % qayta öñdeudi qamtamasız etui tiis.

 

 Jasıl jelekterdiñ kölemi bir adamğa eseptegende 12 ş.m. qwraydı. Osı körsetkiş boyınşa Almatını Kuala–Lumpurmen salıstıruğa boladı, biraq Varşavadağımen (414 ş.m.) salıstırğanda 3,4 esege jäne Mäskeudegimen salıstırğanda 11 esege artta qaluda.

2020 jılı jasıl jelekterdiñ kölemin 1 adamğa eseptegende 12,5 ş.m-ğa wlğaytu josparlanıp otır.

 

Ömir sürudiñ kütilip otırğan ortaşa wzaqtığı Almatıda 71-den 74 jasqa deyin östi. Alayda qala osı körsetkiş boyınşa Mäskeudegimen salıstırğanda 2 jılğa, Varşavadan – 3 jılğa, Torontodan 7 jılğa keyin qaluda.

2020 jılı osı körsetkiş Almatı boyınşa 77 jastı qwrauı tiis, mwnıñ özi Mäskeudegi jäne Varşavadağı körsetkişterge säykes keletin boladı.

 

Bala ölimi   2010 jıldan bastap 2 esege tömendedi, yağni ärbir tuılğan 1000 balanıñ 8-inde osınday jağday boldı, mwnıñ özi Mäskeudegi körsetkişke säykes keledi, alayda Berlindegimen (4), Torontodağımen salıstırğanda 1,6 esege köp.

           2020 jılı bala öliminiñ deñgeyin 6,7 jağdayğa deyin tömendetu josparlanıp otır.

 

Balalardı mektepke deyingi bilim berumen qamtu 60% qwraydı jäne qazirdiñ özinde Budapeşttegi (60%), Mäskeudegi (60%) körsetkişterge säykes keledi, alayda Bostondağıdan (81 %) jäne Berlindegiden (94%) tömen.

2020 jılı Almatıda balalardıñ 71% mektepke deyingi bilim jäne tärbie berumen qamtıluı tiis.

 

Bügingi tañda Almatıda 1 mwğalimge orta eseppen 14 oquşıdan keledi, mwnıñ özi Mäskeudegimen (15) salıstırğanda täuir, biraq Bostondağımen (13) salıstırğanda  naşarlau jäne Budapeşttegi körsetkişke säykes keledi.

Edäuir köşi-qon qısımın eskere otırıp, osı körsetkişti ağımdağı deñgeyde saqtau qajet.

 

100 mıñ twrğınğa eseptegendegi wrlıq jasau sanı 221-di qwraydı, mwnıñ özi Budapeşttegimen (48), Mäskeudegimen (92), Berlindegimen (156) salıstırğanda edäuir joğarı.

Qala osı körsetkişti 2020 jılı 150-ge deyin tömendetudi josparlap otır. 

 

DAMU BASIMDIQTARINIÑ SIPATTAMASI

 

  1. Qolaylı jağdaylar jasalğan qala

 

Sapalı joldar

2014 jıldıñ Düniejüzilik ekonomikalıq forumınıñ esebi boyınşa Qazaqstan 144 eldiñ arasında avtomobil' joldarınıñ sapası jağınan älemdik reytingte 117 orındı ielenedi. Sarapşılar Qazaqstandağı jol tösenişiniñ sapasın 7 mümkin baldıñ 2,7-ne bağaladı. Qalanıñ damu bağdarlaması jaqsı jäne qanağattanarlıq jağdaydağı jergilikti mañızı bar avtomobil' joldarınıñ ülesin wlğaytudı maqsat etip otır, ol 2020 jılı 80 %-ğa deyin jetkiziledi (2014 jılı — 65%).

Sapalı jol jelilerin damıtudı bağdarlamada qala joldarın keşendi tügendeu kartasınıñ negizinde qalıptastıru qarastırılğan.

Jol infraqwrılımı nısandarınıñ qwrılısı turalı şeşimder qwrılıs/jöndeu jwmıstarın jürgizudiñ nätijesinde olardıñ ötkizu qabiletin arttıruğa jasalğan taldaudıñ negizinde qabıldanadı. Sonday-aq bağdarlamada jañadan qosılğan aumaqtardıñ jol jelilerimen qamtamasız etiluin wlğaytu qarastırılğan.

 

Qoğamdıq kölik

Qala boyınşa qozğalıstıñ ortaşa jıldamdığı 2020 jılı 19 km/sağattan 25 km/sağatqa deyin artuı tiis. Qala twrğındarınıñ jäne qonaqtarınıñ mobil'dik mümkindigi qoğamdıq kölikter esebinen qamtamasız etiletin boladı. Bwl jeke kölikke balama bolmaq. Qoğamdıq kölik atmosferağa ziyandı zattardı az bölip, ekologiyanı jaqsarta otırıp, jeke kölikke qarağanda energiyanı 3-4 ese az twtınadı. Qoğamdıq kölikti damıtu joldardağı keptelisterdi azaytuğa, qalalıqtardıñ uaqıtın jäne kölikke, infraqwrılımğa arnalğan şığındardı ünemdeuge äkeledi. 2020 jılı qoğamdıq köliktiñ üles salmağı 32 %-dan 50 %-ğa deyin ösedi.

Osı mindetke qol jetkizu üşin, birinşi kezekte jeke kölikpen salıstırğanda qoğamdıq köliktiñ tartımdılığın arttıru qajet.

Damığan elderdiñ täjiribesine säykes ıntalandıru şaraları qoldanıladı (ayrıqşa avtobus jolaqtarınıñ sanın köbeytu, seriktes qalalar men kölik qatınasın wyımdastıru, metronı damıtu jäne t.b.) jäne şekteu şaraları (aqılı twraqtar engizu, teñgermeli tarifter jäne t.b.).

Jayau jürginşilerge, mümkindigi şekteuli adamdarğa, sonday-aq velokölikke infraqwrılımdı damıtuğa ayrıqşa köñil bölinedi. Velokölikti ıntalandırudıñ bastı täsili – velosiped infraqwrılımın jasau.

 

Taza qorşağan orta

Almatı qorşağan ortası qazirgi älemdik talaptarğa say keletin adamdardıñ ömir süruine qolaylı qala boluğa tiis. Atmosferanıñ lastanu deñgeyi 140 mkg/m3-dan 36 mkg/m3, qalanıñ İAÖ-niñ energosıyımdılığı 2020 jılı 0,3 şjt/mln. doll. boladı.

Osığan oray auağa taratu közderin monitoringileu men tabiğat qorğau policiyasınıñ qızmetin jandandırıp, käsiporındardıñ auağa taratuın tömendetu boyınşa şaralardı qabıldaudı Qazaqstannıñ ekologiyalıq kodeksi normalarına engizudi qamtamasız etu qajet. Jeke twrğın üylerdi gazdandıru, JEO-tarda tazartuşı qondırğılardı montajdau, şağın jäne orta qazandıqtardı tabiği gazğa nemese elektr quatına auıstıru josparlanuda.

Investorlardı tarta otırıp, twrmıstıq qattı qaldıqtardı qayta öñdeu men käriz tazartu boyınşa quat közderin qalıptastıru josparlanıp otır. Nätijesinde qaldıqtardı qayta öñdeu 2020 jılı 5%-dan 40%-ğa deyin ösui tiis.

Qalanı kögaldandıru boyınşa landşaftıq dizayn, jasıl-jelekterdi otırğızu men kütim salasınıñ tiisti mamandarı tartıla otırıp, jüyeli şaralar iske asırıladı, jasıl aymaqtardı zañdastıru men tügendeu jürgiziledi, qajetti suaru jelileri salınadı jäne t.b.

Sayran köli, Bas botanikalıq baq, Ortalıq mädeniet jäne demalıs sayabağı, Almatı hayuanattar bağı jäne basqa da jasıl aymaqtardı jañartu boyınşa investiciyalıq jobalardı jüzege asıru josparlanıp otır. Qala aumağın su basu mäselesin şeşu üşin özen arnaların jañartu, su qorğau aymaqtarın köriktendiru, arıq jelileri men nöser kärizderin salu jalğastırıladı.

 

TKŞ senimdi infraqwrılımı

Almatı qalasınıñ jılu energetikalıq keşeniniñ jañaruı men damuı twrğın üy qwrılısı men önerkäsiptiñ qarqındı damuına oray qalanıñ jılu jäne elektr energiyasına degen swranıstıñ ösuimen baylanıstı.

Injenerlik jelilerdiñ ortaşa tozuı 60-70%-dı qwraydı.

Osı mäselelerdi şeşu üşin qaynar közder men injenerlik jeliler jañartıladı. 2020 jılğa deyin tozu ülesin tömendetu josparlanuda: sumen jabdıqtau jelileri boyınşa – 64,5 %-dan 56%-ğa deyin; su bwru — 62%-dan 54%-ğa deyin; jılumen jabdıqtau — 65%-dan 57%-ğa deyin, elektrmen jabdıqtau — 69%-dan 65%-ğa deyin.

Bügingi tañda ortalıqtandırılğan sumen qamtamasız etu jüyesine qoljetimdilik  95%-dı  qwrasa, ol 2020 jılı 100% körsetkişke jetkiziledi. Sudı äketu boyınşa – 77%-dan 86%-ğa, jılumen qamtamasız etu boyınşa – 77%-dan 81%-ğa jetkizu josparlanıp otır.

Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ Joldauında energiya ünemdeu salası boyınşa ­İJÖ-niñ energiya sıyımdılığın azaytudı 2020 jılğa deyin 25%-ğa jetkizu mindeti qoyılğan. Josparlanğan energiya ünemdeu şaraları osı körsetkişterge qol jetkizuge bağıttalğan.

Sonımen qatar, elektr quatı salasına jaña tariftik sayasat engizu josparlanıp otır. Osı salağa investiciya ıntalandıru arqılı tariftiñ qwrılımın özgertu  qarastırılıp otır.

Zamanaui tehnologiyalardı qoldanu arqılı kärizdik tazalau jelilerin qayta jañğırtu josparlanıp otır.

 

  1. QAUİPSİZ QALA

Qoğamdıq qauipsizdik

Beynebaqılau jüyesin jetildiru jäne wtqır qimıl qoldanu, qılmıspen küresudiñ tiimdiligin artıru jäne jwmıssızdıqtı azaytu arqılı Almatı qalası älemniñ basqa qalalarındağıday adamdar özderin qauipsiz sezinetin qala boluı tiis. Qauipsizdik turalı söz bolğanda Almatı qalasınıñ seysmikalıq – seldi apattıq aumaqta ornalasqandığın eskeru qajet.

Birinşi kezekte qwqıq qorğau organdarı qızmetkerleriniñ sapasın köteru qajet. Bwğan äkimge jäne jergilikti qauımdastıqqa esep beretin municipal'di policiyalıq qızmettiñ qwrıluı bağıttalğan.

Sonımen qosa policiya qızmetkerlerin qauipsizdikti qamtamasız etudiñ zamanaui qwraldarımen jabdıqtau jaqsartıladı jäne jañartıladı.

Twruğa arnalğan audandardı jarıqtandırudı jaqsartu bastı bağıttardıñ biri boladı. Qoğamdıq tärtipti saqtauğa jedel jäne jastar otryadtarın qwru arqılı jastardı tartu jwmıstarı besendi jürgiziledi.

Jol kölik apattarın qısqartu üşin «apat profilin» jasau josparlanuda. Sonımen qatar, bastamalar tizimin anıqtau, zamanaui foto jäne beynemonitoringi jüyesin keñeytu, qauipsizdik mäselesi boyınşa äleumettik jarnamalar ornalastıru, jürgizuşilerdi oqıtudı jaqsartu qolğa alınadı.

Wrlıq jasau deñgeyi 100 mıñ adamğa 2020 jılı 221,5-ten 150–ge deyin, adam öltiru – 5,6-dan 4-ke deyin, JKA qwrbandarı – 12-den 5,9-ğa deyin tömendeui qajet.

 

Tabiği kataklizmderdi eskertu

Almatı seysmoqauipti aymaqta ornalasqan (zilzala, sel, lay köşkini). Osığan baylanıstı qala twrğındarı men qala qonaqtarınıñ tabiği kataklizmdermen tehnogendik apattardan qauipsizdigin qamtamasız etudiñ bastı bağıttarı tötenşe jağdayğa tötep beru jäne eskertu infraqwrılımın damıtu bolıp tabıladı.

Tiesili infraqwrılımdı damıtu üşin äleumettik nısandardı seysmoküşeytu josparlanuda(densaulıq saqtau, bilim beru), eski twrğın üylerdi süru, ört söndiru depoların salu, qala äkiminiñ mobilizaciya qorın tolıqtıru, halıqaralıq standarttarğa säykes zamanaui apattıq qwtqaru tehnikaları men jabdıqtarın satıp alu qajet.

Qauipti territoriyalar men tötenşe jağdaylar tuındauı mümkin aymaqtarda twrğındardı aqparattandıru jäne tötenşe jağdaylardı eskertu boyınşa twraqtı monitoring jürgiziledi, arnasınan tasıp ketu qaupi bar tau kölderiniñ suın ağızuşaraları jürgiziledi. Sonımen qatar, TJ eskertu üşin qalanıñ qauipti aymaqtarında qwrılıs nısandarın saludı retteu küşeytiledi. Aqparattıq jäne oqıtu materialdarın taratu arqılı öndiristik nısandardıñ qızmetkerlerimen twrğındardı jattıqtıru jwmıstarın jürgizu mañızdı mindetterdiñ biri bolıp tabıladı. TJ salası boyınşa twrğındardıñ aqparattanu deñgeyi barlıq kezeñderde 100 % boluı kerek.

2020 jılğa qaray TJ tötep beru infraqwrılımınıñ qamtamasızdandırıluı 57%, apattı–qwtqaru qwrılımdarınıñ tehnikamen jabdıqtaluı – 44,5%-dı  qwrauı tiis.

 

«Aqıldı qala» (Smart City) twjırımdaması

«Aqıldı qala» (Smart City) twjırımdamasın iske asıru jaña ürdistiñ biri bolıp tabıladı. Qala basqaruına aqparattıq tehnologiyalardı qoldanu, Smart tehnologiyasın engizu Almatı qalasınıñ bastı sipattaması bolıp tabıladı.

Jobanıñ maqsatı ömir qauipsizdigi men sapasın arttıru, infraqwrılımdar men investiciyalıq tartımdılıqtı arttıru, kölik jäne ekologiyalıq mäselelerdi şeşu, energiya men sudı qoldanu tiimdiligin, kommunaldıq qızmetter jäne aqparattıq–kommunikaciyalıq tehnologiyalardı qızmet körsetuge paydalanu tiimdiligin arttıru bolıp tabıladı.

«Aqıldı qalalardı» jüzege asırudıñ tiimdiligi men zamanauilığı älemde iske asıp jatqan mısaldarmen rastaladı. Londonda qoğamdıq köliktiñ keşigui 40 %-ğa qısqartıldı, jol siımdılığı 15 % arttı, ziyandı zattardıñ auağa taraluı 25% qısqartıldı. Jıludı paydalanu 25% qısqartıldı, köşeni jarıqtandıru şığını 40%, elektr jäne jılu üşin ortaşa eseppen 20 %-ğa, al  JKO sanı 20% qısqartıldı.

«Aqıldı qala» twjırımdamasınıñ halıqaralıq täjiribesiniñ esepke alınuı qalanıñ öndiristik üderisteri men qızmetteriniñ edäuir transformaciyasın talap etedi. Transformaciya üderisterdi oñtaylandıru boyınşa wyımdastıru keşenin qayta qarau, qarjılandıru joldarı men qızmetter standarttarın, sonday-aq ıqpaldastırılğan aqparattıq jüyelerdi engizudi qamtığan 3 jıldan 7 jılğa deyin sozıladı.

 

  1. ÄLEUMETTİK BAĞITTALĞAN QALA

 

Almatı adamdardıñ ortaşa ömir süru wzaqtığı europalıq standarttarğa say keletin, barlıq azamattar öz mümkindikteri men qajettilikterine say bala baqşadan universitetke deyingi aralıqta bilim aluğa qol jetkize alatın qala boluı tiis.

 

Sapalı bilim beru

Orta bilim beru salasında Nazarbaev Ziyatkerlik mektepteriniñ täjiribesi engiziletin boladı.

Mektep bitiruşileriniñ arasında jaratılıstanu-matematikalıq pänder boyınşa bilim beru bağdarlamaların oydağıday meñgergen (üzdik/jaqsı) oquşılardıñ ülesi negizgi körsetkişterdiñ biri bolıp tabıladı, ol 2020 jılı 60%-ğa jetedi.

Bala baqşalar men mektepterdiñ jetispeuşiligi jeke menşik kapitaldı keñinen tartuğa bağıttalğan arnayı Bağdarlamanı qabıldau arqılı şeşiletin boladı.

Tehnikalıq jäne käsiptik bilim beru salasında dual'dı jüyeni engizu jalğasadı, al memlekettik tapsırıs boyınşa bilim alğan jäne oquın ayaqtağannan keyingi alğaşqı jılı jwmısqa ornalasqan TjäneKB oqu orındarın bitiruşiler ülesiniñ körsetkişi  75% jetui tiis.

Inklyuzivtik bilim berudi damıtu şeñberinde damuında erekşelikteri bar balalardı oqıtu üşin teñdey mümkindikter jasauğa bağıttaladı. Mümkindigi şekteuli balalardıñ jalpı sanınan balalardı inklyuzivtik bilimmen qamtu 2020 jılğa qaray 33,2% jetui tiis (2015j. – 20%).

Balanıñ jeke twlğa retinde jan-jaqtı damuı üşin qosımşa bilim beru jüyesi damıtıladı. Bwl üşin sport sekciyalarınıñ, pändik, muzıkalıq jäne şığarmaşılıq üyirmelerdiñ, aula klubtarınıñ, robotehnika ortalıqtarınıñ sanın arttıru josparlanıp otır.

Jan basına şaqqanda qarjılandıru engizilgennen keyin jeke menşik mektepterdi «vauçerlik» qoldau tetigi engiziledi, bwl byudjet şığındarın oñtaylandıradı.

Aşıqtıq, qol jetimdilik jäne halıq aldında esep beru bilim beru jüyesi jwmısınıñ bastı bağıttarınıñ birine aynaladı. Qaladağı bilim beru mekemeleriniñ kiristeri men şığındarı turalı aqparattı jariyalau jalğasatın boladı.

 

Sapalı densaulıq saqtau

Qalalıq biliktiñ küş-jigeri pacientter üşin keri baylanıs tetikterin (elektrondıq portal, koll-ortalıqtar, senim telefondarı) engizu jolımen medicinalıq qızmetterdiñ sapasın baqılauğa bağıttaladı. Barlıq emdeu üderisterin standarttaudıñ negizinde basqaru jüyesi jañğırtılatın boladı.

Sonımen birge dual'dı bilim beru jüyesin engizu arqılı medbikeler qızmetiniñ sapasın jaqsartu josparlanıp otır. Mısalğa, qalalıq medicina kolledji men medbikelik kütim auruhanasın biriktiru jüzege asırıladı.

Qalanıñ bilim beru salasındağı tağı bir basımdıq emdeudiñ joğarı tehnologiyalıq ädisterin arttıru boladı.

Däriger mamandığınıñ bedelin arttıru mañızdı bağıtqa aynaladı. Bwl üşin jwmıs sapasın jeke bağalau, otbasılıq jataqhanalardı salu arqılı medicinalıq qızmetkerlerdiñ twrğın üy mäselelerin şeşu siyaqtı därigerlerdi kötermeleudiñ türli tetikteri engiziledi.

Aurulardı erte diagnostikalau üşin medicinalıq-sanitarlıq alğaşqı kömekti (MSAK) damıtuğa, sonımen irge MSAK pen vertikal'di qızmetterdiñ (tuberkulez, onkologiya, AITV/JITS) integraciyalanuına erekşe köñil bölinetin boladı.

Densaulıq saqtau jüyesine mindetti äleumettik medicinalıq saqtandıru engiziledi. Jwmıs beruşi, memleket jäne jwmıs jasaytın adamnıñ özi densaulıq üşin jauapkerşilikti özara bölisui tiis. Osılayşa, ortaq jauapkerşilik qağidası iske asırıladı.

Gerontologiya jäne palliativtik kömekti damıtu bağdarlamaları engiziledi, mümkindigi şekteuli adamdarğa jäne dispanserlik nauqastarğa arnalğan birıñğay oñaltu ortalığın qwru jobası iske asırıladı.

Ana öliminiñ jäne bosandıruğa kömek körsetudiñ barlıq wyımdarında akuşerlik asqınulardıñ erekşe jağdaylarınıñ qwpiya auditin damıtu qolğa alınadı. Ekstragenitaldı patologiyası bar jükti äyelderdi erte kezeñnen qamtu jäne dispanserik baqılau qamtamasız etiledi.

Byudjetten tıs qarajattardı tartu maqsatında küş-jiger memlekettik-jekemenşik seriktestik tetikterin damıtuğa bağıttalatın boladı.

Körsetiletin qızmetterdiñ aşıqtığın jaqsartu, sıbaylas jemqorlıqtıñ aldın alu üşin qaladağı densaulıq saqtau mekemeleriniñ qarjılıq esepterin qoğamdıq baqılau üşin jariyalau täjiribesi jalğasadı.

2020 jılğa qaray ana ölimi körsetkişteri 100 mıñ tiri tuılğandarğa eseptegende 4-ke deyin, bala ölimi – 1000 mıñ tiri tuılğandarğa eseptegende  6,7-ge deyin, onkologiyadan ölim-jitim – 10 mıñ onkonauqastarğa eseptegende 100-ge deyin  tömendeui tiis.

 

Sapalı äleumettik qızmetter, onıñ işinde halıqtıñ osal toptarı üşin sapalı äleumettik qızmetter

Qalamızdı äri qaray damıtu maqsattarına qol jetkizu jaña äleumettik sayasattıñ sapası men tiimdiligine baylanıstı.

Jwmsıssızdıq deñgeyin 5%-ğa deyin qısqartu eñbek narığın damıtu men qala halqın äleumettik qorğaudıñ negizgi bağıttarına aynaladı. «Jwmıspen qamtu 2020 jol kartası» bağdarlamasınıñ şeñberinde qoğamdıq jwmıstar men äleumettik jwmıs orındarı arqılı jwmıspen qamtamasız etu boyınşa şaralar qabıldanadı. Jwmıspen qamtılu deñgeyin arttıru üşin küş-jiger jwmıssızdardı eñbek narığında barınşa swranısqa ie käsipter boyınşa qayta dayarlau jäne biliktiligin arttıruğa bağıttalatın boladı.

Twrmısı tömen adamdarğa äleumettik qoldau körsetu ataulı äleumettik kömekke jäne twraqtı jäne nätijeli jwmıspen qamtu jolımen halıqtıñ tabısı deñgeyin arttıruğa negizdeledi. Aldağı 5 jılda memlekettik äleumettik järdemaqılardıñ mölşeri  jüyeli türde köterilip, al ataulı äleumettik kömek eñ tömengi kün köris deñgeyiniñ 60%-ğa deyin jetkiziledi.

Bwl rette memleketten beriletin kömekke mwqtaj adamdardı tek järdemaqı aluşılar rölimen ğana şekteuge bolmaydı. Kömek sandıq mölşerde ğana emes, sonımen birge qalanıñ kömekke mwqtaj twrğındarınıñ barınşa özin-özi tanıtuı (samorealizaciya) jäne äleumettenui üşin jağdaylar jasaudan körinui tiis.

Arnaulı äleumettik qızmetterge mwqtaj adamdardı 100%-dıq qamtu byınşa şaralar qabıldanadı.

Mümkindigi şekteuli adamdar üşin kedergisiz qalalıq ortanı qwru mäselelerine erekşe köñil bölinedi. Osığan baylanıstı mügedektigi bar adamdar üşin äleumettik jäne basqa da infraqwrılımdı beyimdeu jwmıstarı jalğasın tabadı.

Jergilikti ökildi organdardıñ şeşimi boyınşa äleumettik qızmet azamattardıñ jekelegen sanattarına körsetiletin boladı (twrmısı tömen azamattarğa bir jolğı materialdıq kömek körsetu, WOS qatısuşılar men mügedekterine Jeñis Küniniñ qarsañında materialdıq kömek körsetu, WOS qatısuşılarına teñestirilgen adamdarğa, WOS jıldarı, Auğanstanda jäne Çernobıl' AES apatı kezinde qaytıs bolğan adamdardıñ jesirleri men otbasılarına bir jolğı materialdıq kömek körsetu jäne t.b.).

 

Mädenietti damıtu

Wlttıq tarihi-mädeni mwranıñ öner salasındağı zamanaui trendtermen üylesimdiligi qalanıñ mädeni kelbetin ayqındauşı röl atqaradı. Qalanıñ säuletinde, onıñ kelbetin qalıptastıruda wlttıq naqış eskeriletin boladı.

Mwrajaylardı damıtuğa, qalanıñ jaña Tarih mwrajayın jäne Zamanaui öner mwrajayınıñ qwrılısına edäuir köñil bölinetin boladı.

Osı saladağı qızmetkerlerdi käsiptik oqıtu men olardıñ biliktiligin arttıruğa erekşe köñil bölinedi. Almatı qalasınıñ mwrajay qorlarınıñ elektrondıq bazasın qwru mañızdı mindet bolıp tabıladı.

Qalanıñ bilik organdarınıñ küş-jigeri qalanıñ jaña kelbetin jäne kitaphanalarınıñ formatın qalıptastıruğa bağıttaladı. Olar şığarmaşılıq üyirmeler men kovorking-ortalıqtar qwru, sonday-aq IT-tehnologiyalardı keñinen paydalanu esebinen ğılımi jäne şığarmaşılıq damu ortalıqtarına türlendiriletin boladı.

Mädeni-bwqaralıq is-şaralarğa baratın qala twrğındarınıñ sanın arttıru qolğa alınadı. Eñ üzdik älemdik wjımdardıñ türaqtı negizde gastrol'deri wyımdastırılıp, basqa elderdiñ mädeniet mekemelerimen täjiribe almasu jüzege asırıladı. Jıl sayın qalanıñ mädeni jäne tarihi özindik bolmısın körsetetin jäne qalanıñ «erekşe belgisine» aynalatın birneşe brendtik is-şaralardı wyımdastıru josparlanğan  (mısalı, «Rio-de-Janeyrodağı karnaval», «Veneciyadağı biennale» jäne t.b.).

 

Sporttı damıtu

Almatı elimizdiñ sport jäne sporttıq turizm ortalığı bolıp tabıladı. Qalanıñ bilik organdarınıñ küş-jigeri elimizdiñ sporttıq astanası retindegi qalanıñ märtebesin saqtap qaluğa bağıttaladı. Bwl bağıttağı mañızdı basımdıq «28-şi 2017 jılğı Qısqı Düniejüzilik Studentter oyındarın» eñ joğarı halıqaralıq standarttar boyınşa ötkizu bolıp tabıladı.

Bwl rette, qısqı Universiada şeñberinde salınğan sporttıq nısandar Almatı qalasınıñ sporttıq infraqwrılımına belsendi türde ıqpaldastırılatın boladı. Qala twrğındarı üşin bwl nısandardıñ qol jetimdiligin qamtamasız etu, balalar jäne bwqaralıq sport ortalıqtarın wyımdastıru üşin keşendi şaralar qabıldanadı.

Bwqaralıq sporttı damıtu jwmıstıñ mañızdı bağıtına aynaladı. Bwl üşin jaña sport jäne oyın alañdarın belsendi türde salu, sporttıq infraqwrılımdı damıtu, onıñ işinde jeke menşik qarajattardı tartu (MJS) arqılı  damıtu jalğasadı.

Salauattı ömir saltın nasihattau boyınşa jwmıs jalğasadı. Halıqtıñ barlıq toptarınıñ arasında sporttıq-bwqaralıq jäne dene şınıqtıru-sauıqtıru is-şaralarınıñ sanı artadı.

Mwnıñ barlığı 2020 jılğa qaray sportpen twraqtı türde şwğıldanatın qala twrğındarınıñ deñgeyin 30% jetkizuge mümkindik beredi, bwl Batıs Europa elderiniñ normalarına säykes keledi.

 

Tilderdi damıtu

Almatınıñ zamanaui, halıqaralıq keñistikke integraciyalanğan megapolis retinde qalıptasuı üşin Elbasınıñ «Tilderdiñ üş twğırlığı» biregey mädeni jobasın iske asıru läzim. YAğni memlekettik til retinde qazaq tilin, orıs tilin – wltaralıq qarım-qatınas tili jäne ağılşın tilin jahandıq ekonomikağa tabıstı integraciyalanu qwralı retinde twrğındardıñ tereñ meñgeruin jüyeli türe iske asıru jwmıstarı jalğastırıladı.

Til sayasatın iske asıru Qazaqstanda twrıp jatqan barlıq etnostardıñ tilderin saqtay otırıp, wlttıq birlikti nığaytudıñ mañızdı faktorı retinde memlekettik tildiñ auqımdı qızmet etuin üylesimdi türde qamtamasız etetin boladı.

Osını eskere otırıp, qalalıq byudjettiñ şeginde qazaq tilinde oqıtatın bala baqşalar men mektepterdiñ sanın arttıru, memlekettik tildi erkin jäne qol jetimdi meñgeru üşin jağdaylar jasau boyınşa jwmıs jürgiziledi. Bwdan basqa, bilim beru mekemelerinde jüyeli türde mınaday is-şaralardı wyımdastıru josparlanğan: jergiliktiemeswlt balalarınıñ arasında memlekettik tildi biluge qalalıq konkurs, orıs tilinde bilim beretin mektepterde apta sayın «Qazaq tiliniñ künderin» ötkizu jäne t.b.

Wltaralıq qarım-qatınas tili retinde orıs tiliniñ, sonımen birge Qazaqstan halqınıñ basqa tilderiniñ jalpı mädeni funkciyaların saqtau boyınşa şaralar qabıldanadı.

Qala twrğındarı üşin ağılşın tilin tereñ meñgeru mañızdı bolıp tabıladı, sebebi Almatı iri qarjı ortalığı jäne halıqaralıq turizm men biznes üşin aşıq äri tartımdı boluı tiis.

 

  1. EKONOMIKALIQ TWRAQTI QALA

 

Dästürli sektorlardıñ twraqtı ösui

Önerkäsip, şağın jäne orta biznes, azıq-tülik sektorı, sauda-sattıq siyaqtı dästürli damığan salalar, sonımen birge turizm, kölik jäne logistika, innovaciyalar sekildi bolaşağı tıñ sektorlar da ösudiñ qozğauşı küşine aynaladı.

         Önerkäsip damuında qosılğan qwn salığı joğarı bäsekege qabiletti önimder şığaratın joğarı tehnologiyalıq jäne eksportqa bağıttalğan öndiristerdi qwruğa erekşe köñil bölinedi.

Qazaqstandıq qamtu ülesi 80%-ğa deyin artadı.

Eñbek önimdiliginiñ ösu körsetkişterine qol jetkizu üşin tehnologiyalar transferti esebinen käsiporındardıñ innovaciyalıq qwramdas bölikterin arttıru, tübegeyli jaña, ekologiyalıq jağınan taza öndiristerdi qwru boyınşa belsendi jwmıs jürgiziletin boladı.

Innovaciyalıq-belsendi käsiporındardıñ ülesi qızmet etetin käsiporındar sanınıñ 15%-na deyin artuı tiis.

Industriyalıq-innovaciyalıq damudıñ negizgi ösu rezervteriniñ iri Alatau audanındağı Industriyalıq aymaq bolıp tabıladı. Industriyalıq aymaqta 430 mlrd. teñge investiciyalardıñ jalpı kölemimen, sonımen birge 120 mıñ jwmıs ornın qwrumen jäne 174 mlrd. teñgege önimderdi şığarudıñ boljamdı kölemimen 53 jaña zamanaui öndiristerdi ornalastıru jäne iske qosu qarastırıladı. Industriyalıq aymaqtıñ käsiporındarı maşina jasau, tamaq, qwrılıs, farmacevtika, himiya, jihaz jäne jeñil önerkäsip önimderin şığaratın boladı. Bolaşaqta tartılğan investiciyalardıñ esebinen jekemenşik industriyalıq aymaqtardı damıtu josparlanıp otır.

           Şağın jäne orta käsipkerlik salasında memlekettik qoldaudıñ qoldanılıp jürgen qwraldarın belsendi paydalanu, ĞÖK jäne basqa da wyımdarmen tığız özara is-qimıl jasau, sonımen birge qala käsipkerleriniñ müddesin qorğau üşin biznes-ombudsmen institutın nığaytu arqılı biznesti jürgizu üşin qolaylı jağdaylar jasau jwmısına erekşe köñil bölinetin boladı.

Nätijesinde 2020 jılğa qaray sub'ektilerdiñ jalpı sanındağı ŞOB belsendi sub'ektileriniñ ülesi  92%-ğa deyin, ŞOB-tan qalanıñ byudjetine tüsimderdiñ ülesi 55%-ğa deyin ösui, şığarılğan önimderdiñ kölemi 5 trln. astam teñgeni qwrauı, al ŞOB-ta jwmıs jasaytın adamdardıñ ekonomikalıq belsendi halıqtıñ jalpı sanınan  ülesi 60%-ğa deyin ösui tiis.

           Azıq-tülik sektorın damıtu jäne qalanıñ azıq-tülik qauipsizdigin qamtamasız etu üşin azıq-tülik beldeuin, auılşaruaşılığı önimderin qayta öñdeu jönindegi öndirister jelisin jäne sauda-logistika ortalıqtarın damıtu josparlanıp otır.

Sauda-sattıqta sauda infraqwrılımın damıtuğa, bazarlardı jaylı etuge qoyılatın talaptardı qatañdatuğa, «swrqay tauar aynalımınıñ» ülesin azaytuğa bağıttalğan şaralar qabıldanadı. Bäsekelestik ortanı qalıptastıru, tauarlardıñ sapasın arttıru jäne bağalardı tömendetu üşin qalanıñ bilik organdarınıñ küş-jigeri halıqaralq bölşek sauda jelilerin qatıstıruğa bağıttalatın boladı.

 

Jaña sektorlardı serpindi damıtu

«100 naqtı qadam» bağdarlamasında Almatı qalasın älemdik deñgeydegi jaña äuejay, jaña jol ayrıqtarı jäne kölik magistraldarı (onıñ işinde ÜAAJ) qwrılısın salu, sonımen qatar logistikalıq qızmetterdi damıtu,  halıqaralıq kölik, logistikalıq hab retinde damıtu qarastırıluda.

Turizmdi damıtu qaladağı Universiada-2017, basqa da halıqaralıq deñgeydegi sporttıq şaralar, sonımen qatar halıqaralıq körmeler men festival'dar siyaqtı iri halıqaralıq oqiğalardı wyımdastıruğa mümkindik beredi. Sol üşin Aziada-2011, sonımen qatar salınıp jatqan mwz sarayı nısandarı tartılatın boladı.

Qaladağı qonaqtardı habarlandıru men turisterge ıñğaylı bolu deñgeyin jaqsartu boyınşa (sayttardı damıtu, aqparattıq ortalıqtar kartasın qwru, nısandarda QR-kodtarın ornalasıtıru, turistik jol bağdarların qwru, CityPass jäne basqa da şaralardı endiru) maqsattı jwmıstar jürgiziledi.

Almatı innovaciyalıq klasterdi damıtu üşin jaqsı bazalıq infraqwrılımğa ie. Innovaciyalıq klasterdi damıtu şeñberinde aqparattıq tehnologiyalar, bilim jäne densaulıq saqtau salasına köñil audarıladı.  Bolaşaqta AEA ATB damıtuda aqparattıq tehnologiyalar segmentinde bilikti halıqaralıq mamandardı tartu, ärtürli organdar men mekemelerdiñ qızmetterin oñtaylandıru wsınıladı. «Innovaciyalıq tehnologiyalıq bağına» IT-tehnologiyalar, telekommunikaciya jäne baylanıs salasında innovaciyalıq önimder men qızmetterdi şığaruğa bağıttalğan iri halıqaralıq kompaniyalar tartıladı. Baqtağı qatısuşılar sanı 210-ğa deyin artıp, öndiriletin önimder kölemi 20,2 mlrd. teñge qwruı kerek.

 

  1. BIZNES PEN JEKE KAPITALĞA QOLAYLI QALA

 

Biznesti jürgizu qolaylılığı

Atalğan bağıt şeñberinde biznes ortağa tartımdı jağdayjasau boyınşa belsendi («Easy of DoingBusiness» reytinginde 50-şi orın) jwmıs jürgiziledi.

Halıqaralıq qarjı instituttarı men ıntımaqtastıqtı keñeytu negizinde investiciya tartudı küşeytu wsınıladı.

Atalğan maqsatqa qol jetkizu nätijesiniñ birden-bir körsetkişi -negizgi kapitalğa qwyatın şetel investiciyasınıñ ülesin 50%-ğa deyin köbeytu arqılı wzaq merzimdi jobalarğa şetel investorların tartuğa qalanıñ özindik mümkindikke ie ekendigin körsetu, sonımen qatar qalada jwmıs isteu üşin transwlttıq kompaniyalardı tartu (TWK)  (2020 jılğa deyin 2-3 kompaniyanı).

Sonımen qatar investorlar üşin salıq jeñildikteri men ıñğaylı infraqwrılımdar wsınu josparlanuda.

Strategiyalıq seriktestikterdi izdestiru men tartu, «bir tereze» täsilderin endire otırıp ekonomikanıñ basım sektorlarına investorlardı tartu boyınşa şaralar qarastırılğan. Älemdik jetekşi sarapşılardı jäne iri halıqaralıq korporaciya ökilderin tartu arqılı investiciyalıq forumdar ötkizilip, sauda qatınastarı jäne birlesken jobalardı iske asırudı damıtu boyınşa halıqaralıq biznes-delegaciyalardı qatıstıru wyımdastırıladı.

 

Jemqorlıqtı tübegeyli tömendetu

Almatı 2025 jılı Ğalamdıq Bäsekelestik Indeksiniñ «Etika jäne jemqorlıq», «Memlekettik qarajattı zañsız paydalanu» körsetkişteri boyınşa Qazaqstannıñ birinşi 30 eldiñ qatarına enu drayveri boluı tiis. Ol üşin azamattıq qoğam, memlekettik organdar jäne jemqorlıqqa qarsı mäseleler boyınşa sarapşılardıñ ideyaları men oy-pikirlermen tiimdi qwrılımdıq almasu jäne qarım-qatınastı qamtamasız etu qajet.

Biznes pen investiciyağa mañızdı memlekettik qızmetterdi körsetu kezinde jemqorlıq kedergilerdi joyu men rwqsat beru jüyeleriniñ ayqındılığın jaqsartu jwmıstarı basım bağıt bolıp tabıladı. Ol üşin memlekettik satıp alu ayqındığı men memlekettik qoldau aluda talap qoyudı aytarlıqtay jaqsartu jäne artıq bögetterdi joyu josparlanuda. Barlıq rwqsat beru räsimderin saraptau, sonımen qatar biznesti tekserudi jüyeleu isteri twraqtı jürgiziledi.

 

Memlekettik-jeke äriptestiktiñ damuı (MJÄ)

Ekonomikadağı dağdarıstı qwbılıstardı jäne onımen baylanıstı byudjettik şekteulerdi  eskere otırıp, memlekettik-jeke äriptestiktiñ qwraldarın paydalanu jeke kapitaldı, transwlttıq koorporaciyalardı, halıqaralıq qarjı instituttarın tartu iri kapitaldıq sıyımdı infraqwrılımdıq jobalardı qarjılandıruğa mümkindik beredi. Memlekettik-jeke äriptestiktiñ tetikterin qoldanudıñ qosımşa artıqşılıqtarı — koncessiya merziminiñ ayaqtaluına qaray qwrılğan nısandar memleket menşigine ötedi.

Koncessiya tetigi arqılı iri infraqwrılımdıq jobalardı qarjılandıru, sonday-aq qwrılğan nısandardı tiimdi basqaru qamtamasız etiletin boladı. Mwnday jobalardıñ qatarına «Batıs Europa – Batıs Qıtay» magistraliniñ böligine aynalatın Ülken Almatı Aynalma Avtokölik Jolın jatqızuğa boladı. Atalğan joba tranzittik kölikti qayta bağıttaudıñ esebinen qalalıq kölik jelisindegi qiınşılıqtı alıp tastauğa mümkindik beredi. Keleşegi bar jobalardıñ tağı bir türi – jeñil rel'sti kölik jelisin salu (jıldam tramvay) qalanıñ ortalıq böligin Alatau audanındağı twrğın jäne Industrialdı Aymaqtarmen baylanıstıru üşin qajet. Qalanı öñirdegi iri köliktik-logistikalıq ortalıqqa aynaldıruğa mümkindik beretin Almatınıñ jaña halıqaralıq äuejayınıñ qwrılısın koncessiyalıq negizde jürgizu qarastırılatın boladı.

Äleumettik infraqwrılımnıñ nısandarın damıtu üşin memlekettik-jekeäriptestiktiñ senimdi basqaru men jalğa beru sekildi kişi formaları qoldanılatın boladı. Atalğan qwraldar otandıq käsipkerlerdi ortaq ıntımaqtastıqqa şaqıruğa mümkindik beredi.

Osı maqsatta halıqaralıq qarjı instituttarımen ıntımaqtastıqtı ornatu, investorlar men käsipkerlerge investiciyanı memlekettik qoldaudıñ şaraları turalı aqparat beru, granttardı wsınu, sonday-aq infraqwrılımdı nısandar men investorlarğa arnalğan jergilikti salıq jeñildikterin wsınu jalğasadı.

Bas kapitalğa salınatın sırtqı investiciyanıñ kölemi 2020 jılğa qaray 75 mlrd. teñgeni qwrap, 50%-ğa ösui qajet. Jalpı alğanda, Almatı qalasınıñ damu Bağdarlamasınıñ ayaqtaluına qaray memlekettik emes investiciyalardıñ kölemi qala ekonomikasında 350 mlrd. astam teñgeni qwrauı mejelenude.

 

Jekeşelendirudiñ aşıqtığı

Qala ekonomikasına investiciyanı tartudıñ qosımşa qwralı jıljımaytın müliktiñ memlekettik nısandarın jekeşelendirudiñ aşıqtığı bolıp tabıladı.

Tiimsiz jwmıs isteytin vedomstvolıq wyımdar jekeşelendiriledi, nemese jeke biznestiñ senimdi basqaruına beriledi.

Ol üşin barlıq kommunaldı menşik nısandarın tügendeuden ötkizu, iesiz nısandardı teñgerimge ornalastıru, strategiyalıq mañızdılıqqa ie emes, biraq özine memlekettik byudjettiñ resurstarın köptep tartatın nısandar men käsiporındarğa taldau jasau qajet boladı. Atalğan nısandar men käsiporındar jekeşelendiru şaralarınaqatıstırılatın boladı.

Jekeşelendiru boyınşa şaralar şeñberinde byudjettik şığındardıñ qısqaruınıñ, jeke käsipkerlikti ıntalandırudıñ jäne bäsekeli ortanı jasaudıñ, käsiporındarınıñ tiimdiligin arttırudıñ, ekonomikanı demonopolizaciyalauğa kömek körsetudiñ, sonday-aq şeteldik investorlardı tartudıñ ayqındılığına erekşe ekpin beriledi.

 

  1. INTEGRACIYALANĞAN QALA

 

Köportalıqtıq qağidasın eskere otırıp, qosılğan aumaqtardıñ ömir süru standarttarın köteru

Qalanı damıtu köp ortalıqtardıñ boluı qağidasına, yağni kölik jağdayın jaqsartuğa jäne qalanıñ barlıq audandarın birıñğay damıtuğa mümkindik beretin tolıqqandı jäne balama ortalıqtardı qalıptastıruğa negizdeletin boladı.

Qosılğan aumaqtardağı äleumettik-ekonomikalıq jağdaylardı teñdestiru üşin birinşi rettegi äleumettik nısandar qwrılısı jalğasadı (mektepter, balabaqşalar, emhanalar men t.b.), sonday-aq ekonomikalıq ösudiñ jaña nükteleri jasaladı (Universiada-2017 nısandarı, Industrialdı aymaq, biznes-ortalıqtar, sauda oyın-sauıq orındarı jäne t.b.).

Alatau jäne Naurızbay audandarındağı baspana, jol, qoğamdıq kölik jelileri, elektrmen qamtamasız etu men gazdandıruğa, ortalıqtandırılğan sumen qamtamasız etu men sudı bwruğa, jılıtuğa qarajat bölinetin boladı. Bwl osı audandarda ömir süru men biznestiñ damuınıñ tartımdılığın artuına ıqpal jasaytın boladı.

Qosılğan aumaqtar halqı memlekettik qızmet körsetudiñ zamanaui ülgilerimen qamtamasız etiledi. Sonday-aq, qarjı qızmetterine qol jetkizu üşin qolaylı jağdaylar jasaladı.

Qauipsizdikti qamtamasız etu, sonıñ işinde qosılğan aumaqtardağı tehnogendi mäselelerge nazar audarudı küşeytu josparlanuda.

 

Almatı aglomeraciyasındağı ıqpaldastıq

Qalanıñ bolaşaq damuı Almatı aglomeraciyasınıñ damuına säykes jürgiziletin boladı.

Almatı aglomeraciyasınıñ ıqpalı aymağına: aglomeraciya ortalığı (özek) – Almatı qalası, Almatı oblısınıñ bes äkimşilik audanı: Qarasay, Talğar, İle, Eñbekşiqazaq jäne Jambıl audanı, sonday-aq Qapşağay qalasınıñ aumağı enedi.

Damudıñ mañızdı bağıtı aumaqtıñ keñistik jäne funkcionaldı twtastığın qamtamasız etuge arnalğan oñtaylı kölik torabın, halıqtıñ negizgi qızmet ortalıqtarına qoljetimdiligin, sonday-aqaglomeraciya aymağınıñ tranzittik funkciyaların iske asırudı qalıptastıru bolıp tabıladı.

Qalağa tüyisken audandardıñ auıl şaruaşılığı qalanıñ azıq-tülik önerkäsibiniñ şikizat közi bolıp tabıladı. Sondıqtan aglomeraciya aymağı sauda jelisi retinde damitın boladı. Osığan oray auılşaruaşılıq önimderin öndiruşiler üşin Almatı narığına önimderdi ädil bağamen beruge jağday tuğızu etu qajet. Osılayşa öñirdiñ sauda qauipsizdigi qamtamasız etiletin boladı.

 

Almatını halıqaralıq därejede tanıstıru

Almatı iri qalalardıñ biri retinde juıq arada Euraziyanıñ iskerlik jäne mädeni ortalığı retinde tanılu äleuetine ie.

Twraqtı sayasi jäne ekonomikalıq damu jağdayına jäne äri qaray damu äleuetine ie qala retinde Almatı Birikken Wlttar wyımı men basqa da halıqaralıq wyımdardıñ öñirlik Hab-keñsesine aynaluı qajet.

Osığan oray, Almatını halıqaralıq deñgeyde türli tilderde jağımdı tanıstıratın  körsetkişter tizbesi, on-layn tärtipte tanıstıratın «Almatı küntizbesi» jäne Almatınıñ jarqın halıqaralıq brendi äzirlenetin boladı.

Qalada üş tilde navigaciya jüyesi (bağdarlauşı aqparat) engiziletin boladı. Ağılşın tilin bilu memlekettik organdar qızmetkerleri men qalanıñ qızmet körsetu sektorındağı jwmısşılardıñ biliktiligin arttıru men dağdıların damıtudıñ mañızdı böligine aynaladı.

 

  1. BELSENDİ AZAMATTAR QALASI

 

Mäselelerdi tiimdi şeşu üşin azamattardıñ belsendiligi Almatı damuınıñ bastı şartı bolıp tabıladı.

Bügingi tañda damığan elderdegi eşbir qala halıqtıñ belsendi qatısuınsız mäselelerdi şeşe almaydı. Qalanıñ bastı resursı – adamdar men olardıñ aqılı, şığarmaşılıq qabiletteri. Almatı halqınıñ joğarı belsendiligimen erekşelenedi, bwl – damığan ükimettik emes sektorı men küşti biznesi bar qala.

Qalada jergilikti atqaruşı organdar men halıqtıñ özara äreket etuiniñ jaña sipattamasın jasau qajet. Osılayşa, eñ bastı qağida ayqındılıq, esep beruşilik pen sıbaylas jemqorlıqqa qarsı twru boluı kerek.

Qala halqımen qarım-qatınas jasau üşin bügingi tañda qala twrğındarı qalağa qatıstı mäseleler men olardı şeşu joldarın wsınğan hattardı jazatın äleumettik jelilerdiñ akkaunttarı jwmıs isteude.

Qalalıq äkimdikpen äriptestiktiñ negizinde azamattıq qoğamnıñ damuı äleumettik jılju men tiimdi reformalardı ötkizu üşin qolaylı jağdaylardı jasauğa kömektesetin boladı. Bwl — qala sayasatınıñ tiimdiligin köterudiñ, ekonomikalıq ösu men demokratiyalıq damudıñ, jañğırudıñ mañızdı şartı.

Abay-aqparat

0 pikir