Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Mäyekti 3076 0 pikir 26 Qırküyek, 2016 sağat 12:56

"KEÑSAYDIÑ JOLI - QIIN JOL, ONI QIINDATQAN... TİRİLER

Ömiri de, öneri de eşkimge wqsay bermeytin, bilim-biligi, oyınıñ ozıqtığı jağınan da özgeşe belgili aqın, Memlekettik sıylıq­tıñ laureatı Esenğali Rauşanov bwl swhbatında bäri­mizge belgili, tolğandırıp jürgen taqırıpqa oray tosın oy örbitip, pikir, wsınıstarın ortağa saladı.

 

Esenğali RAUŞANOV, aqın, Memlekettik sıylıqtıñ iegeri:

 

Ol kezdegi Almatı basqa edi

 

Tilşi: Äleumettik jelilerden sizdiñ  jıl sayın öziñiz süyip jırlaytın küz mausımında   jas aqındardı ertip Keñsay qorımına jerlengen aqın-jazuşılardıñ basına ziyarat jasaytın ädetiñiz barın  oqıdıq. Sauaptı is eken.

E.Rauşanov: Joq, onday ädetim joq. Jelileriñ jeldirtip jibergen ğoy, şaması. Keñsayğa barıp twratınım ras, biraq, el bas­tap baradı degeni endi… asıra silteu. Beyitke jalğız barğan dwrıs… Küzde bara­tınımda da eşqanday lirika joq. Erteñ qar aralas jañbırlar bastalıp ketedi, Almatınıñ laysañında odan äri aq qar, kök mwzında tauğa şığu qiın. Keñsay­dıñ jolı qiın jol. Onı qiındatqan öliler emes, tiriler. Jaña ayttım ğoy, jeli-peliñdi oqı­maymın dep. Wzınqwlaqtan estip ja­tam, bireuler sol internette ara-twra meni maqtaytın körinedi, endi bir top dattaydı deydi. Dattaytındardı tüsinem, äri ayaymın, al maqtaytındardı tüsinbey­min. Ne tauıp maqtaydı eken, toba?

Tilşi: Osı jolı sizge erip barğan jas aqındar turalı ne aytar ediñiz?

E.Rauşanov: Olar ğajap. Bölip-jara­tını joq. Jañağı aytqan Şerhan Talap, Aybol batır, familiyası esime tüspey otır, Bekzat Smadiyar, Aslan Tilegen (Mu­sin emes), Äribi-Äribek Dauıl (atınıñ özi keremet ekenin aytıp twrğan joq pa, bi de öz­im, bek te özim dep?), Retbek Mağaz (Ma­ğaz, biraq, Masançi emes), Nwrtas Twrğan­bekwlı, Twrsınbek Başar (Başar Asadqa tük te qatısı joq), Jandarbek Jwmağwl, Edilbek Düysenov, Elaman Hasen, Aydın Bayıs… osılardıñ qay-qaysısı da  mıq­tı. Keybiriniñ atı-jönderin şatastır­sam renjimesin. Olar tobın jazbay  baspağa kelip twradı, oğan men quanamın.

Tilşi: Olardıñ  Keñsaydan alğan äseri keremet şığar?

E.Rauşanov: Ärine, solay boladı. Kezinde men de Keñsayğa  ağalarıma erip talay barğanmın. Sol Qadır, Twmanbay, Saği, Jwmeken, Sırağañ, Quanağañ, Ğafe­keñderdiñ… özderi bwl künde Keñsayda mäñgi wyqıda jatır. Är beyittiñ öz minezi bar. Mısalı, wzaq uaqıt barmay ketseñ, Twma­ğañnıñ qwlpıtası bir türli “ökpelep” twradı, Qadekeñe  tas tüyin dayındalıp baru kerek, äytpese taban astınan  tauıp aytıp  “şalqañnan tüsiretindey” körinedi. Sa­ği men Jwmeken ağaylar momın, ”i-i-i, ayna­layın­­dar, keldiñder me, aman-esen jürmi­siñder” dep külip twradı. Sırağaña köp söylemeu kerek. Quanağañ  bekzattıq­tı wnatadı. Olpı-solpı jürseñ, abzalı barmay-aq qoy. Jarasqan, Tınışbay, Jw­matay, Däuitäli… — bwlar bir-birine wqsa­maydı.

Ol kezdegi Almatı basqa edi. Suıq emes edi. Keñsay şağın bolatın. Onıñ üstine  bizdiñ jasıraq kezimizde qazirgi belgili  aqın, zertteuşi Baybota Qoşım Noğay, ol kezdegi familiyası Serikbaev bolatın, Keñsaydıñ etegindegi bir şağın köşede päter jaldap twrdı, demalıs künderi  jastar sol aulağa jinalıp öleñ oqitın­bız, sosın Kämiläniñ tamağı piskenşe sırtqa şığıp beyitterdi aralap keluşi edik. Men ol künderdi wmıtqam joq.

Keñsay erekşe meken. Oğan barıp twru kisini oylandıradı, köp närsege basqaşa qaraytın bolasıñ, asıp-tasıp bara jat­qan kezderiñde sabırğa şaqıradı.

 

Tamara hanumnıñ şın atı-jönin bilesiz be?

 

Tilşi: Şet elderge jii şığasız ğoy, olardıñ da öz Keñsayları bar şığar?

E.Rauşanov: Iä, men qay qalağa barsam da sol eldiñ köne beyitterin köruge uaqıt tabuğa tırısamın.  Äsi­rese, Europağa jolım tüsse, saya­ha­tımnıñ bir böligin  mazar­larğa arnau qaşanğı ädetim. Mwnda bir tılsım bar. Fran­ciyağa alğaş bar­ğa­nım­da Sent Jeneve De Bua qala­sın­dağı ortodoks ma­zar­stanına arnayı soq­tım. Bala kezimnen körsem dep jüretinmin. Ol turalı kezinde Ivan Bunin turalı maqa­­lamda jazdım da. Keyingi sapar­larımda da atalmış qalağa barmay ketken kezim joq. Aytpaqşı, mende sol saparda tüsirgen bir suret bar. Köpten saqtap kele­min. Bwl asılı kezinde qızıldardan ürke köşken orıs aq­süyekteriniñ qorımı ğoy, mına bir Baytuğanov degen kisi, bälkim, solarğa erip barğan bir beybaq bolar. Baytuğan degen orıs bolmaydı, mümkin, tegi qazaq şığar dep suretke tüsirip alğam, qazaq ekeni ras bolsa, kim biledi, tuıs­tarı tabılıp qalar. Osı suretti gazet­teriñe şığarsañdar oñdı bolar edi.

Londondağı Haygeyt mazaratına arnap atap barğanımda jolbastau­şı­nıñ  “Siz Karl Markske kelgen bolar­sız?”dep swra­ğanı esimde qalıptı. Şının aytsam, men Karl Markstiñ mwnda jerlengenin bilmeuşi edim. Haygeyt köne qorımnan göri demalıs parkine nemese  kütimmen ösken or­man­ğa wqsaydı. Sıñsığan tal-terekterdiñ ara­sında ataqtı äl Qwddıs balqa­rağayı (samır­sını) ösip twr. Pa­les­ti­nadan bwl mañğa  qalay kelip, qalay jerleskenin eşkim ayta almaydı. Biiktigi qırıq, elu metrge deyin jetedi. Älibek Asqarov jazıp jürgen bizdiñ  Altaydıñ alıp samırsın­darımen twqımdas, biraq, sortı bölek. “Käläm şärifte” bayandalatın  bayağı topan sudıñ kezinde Nwh osı ağaştan keme jasaptı degen de añız bar. Asılı samır­sın turalı Süleymen patşa, Nwh payğam­bar jäne Älibek Asqarov bizden göri jaqsı biledi.

Tınıştıq. Mwnda qwstar da bölek bir dauıspen sayraydı. Mük basqan qwlpıtastarğa üñilseñiz, aldı bes jüz jıl, soñı jüz jıl bwrınğı jädi­ger­likter ekenin köresiz.  Ağılşınnıñ ataqtı jazuşısı Çarlz Dikkenstiñ äkesiniñ beyiti osında. Ol kezinde Angliya­nıñ ataqtı şeneunikteriniñ biri bolsa kerek. Biraq, onıñ beyitinen gül üzilmeytinin mwndağı jwrt balasınıñ abıroyımen baylanıstırdı. Marqwmnıñ öz uaqıtında ne jwmıs istegenin tarihşılar bolmasa, bılayğı jwrt bilmeydi, qwrmettese balası üşin qwrmetteydi.

Stambuldı qaq jarıp ötetin jalğız tramvay jolın jağalap otırsañız, Osman patşaları zamanındağı köne beyitterdi köptep kezdestiresiz. Olardıñ arhitektu­rası bölek äñgimeniñ jelisi. Hristian äle­mi ädette qaytqan kisilerdi şirkeu mañına jerlese, mwsılmandar meşittiñ mañına jerlegen. Osılardıñ bärine ortaq bir erek­şelik bar. Adamdar öli äruaqtardı qadirleu arqılı tirilerdiñ jii soğıp, özin- özi qayta tanitın bir meken jasağanın bildi me eken?

Stambuldı aytqan soñ esime tüsip otır, osındağı arheologiya muzeyinde Es­kendir Zwlqarnayınnıñ tabıtı (sarko­fag) twr. Bağa jetpes aq märmärdan  qa­şal­ğan jäşik pişindes tas tabıt. Ma­ñında  kezinde “älemdi uısımda wstaymın” degen neşeme şınjır balaq, şwbar tösterdiñ sarkofaktarı qazday tizilip twr. Olardıñ kim ekenin jwrt büginde wmıtqan. Meniñ aytpağım ol emes, meniñ  aytpağım, bir kezde jartı älemdi titirkendirgen Aleksandr Makedonskiydiñ tas tabıtın osında jetkizerde onıñ süyegin saudı­ratıp tögip tastağan boluğa kerek, sar­kofagtıñ işi  bos. Dünie jalğan degendi  bwrınğı şaldar osındaydı köp körgen soñ aytsa kerek. Künde tañerteñ  eden sı­pıruşı äyel “tuu, esiz qalğır, osı jä­şikke-aq şañ jinalğış eken” dep qarğap- silep, şañsorğışın dürildetip tazalap jatadı Eskendir Zwlqarnayınnıñ tabı­tın. Ol äyel bwnıñ  kimniñ sarkofagı eke­nin bilmeui de mümkin, bälkim, biletin bolar. Bilse şe? Esil Eskendir patşanıñ süyegi qay sayda qaldı eken? Ärbir patşa, ärbir prezident, onı aytasız, ärbir äkim özin Makedonskiyden kem sezinbeydi, ätteñ.

Taşkentke bara qalsam, Şağatay qa­bir­stanına soqpay ketpeymin. Özbek ziya­lılarınıñ panteonı Farabi dañğılında. Bas-ayağı bes altı gektar ğana jer, biraq,  keremet abattandırılğan. Şaraf Raşi­dov, Usman YUsupov, Ğafur Ğwlam, Aybek, Abdulla Qahar, Pirimqwl Qadırov, Batır Zakirov, Tamara hanumdar osında jerlen­gen. Bir auız söz, Şaraf Raşidovtıñ beyiti turalı. Ol bir emes, üş ret qayta  jer­lengen adam. Äueli äspettelip, özi  jañ­ğırtqan äzim Taşkenttiñ qaq ortasındağı ülken  alañğa qoyıldı. Gorbaçevtiñ bwl­ğağı bastalıp, Gdlyan men Ivanovtıñ qı­lışınan qan tamıp twrğan kez edi ğoy, arada köp uaqıt ötpey süyegi ol jerden qa­zıp alınıp, tuğan jerine, Jızaq uäläyatı­na köşirildi. Zaman tınıştalğan soñ keşegi ötken Islam Karimov wlt ziyalı­ların ardaqtayıq dep bastama köteredi. Söytip,  marqwmnıñ mürdesin  qayta arşıp alıp, Şağatay panteonına äkelip qayıra kömdiredi. Al özi bolsa, nege dür ataqtı Şa­ğatayğa emes, tuğan jerine, ata- ana, bauırlastarınıñ janınan «orın aludı» jön sanaptı. Şınında, ne oyladı eken? Al mına Tamara hanumnıñ şın atı-jöni  Tamara Artemovna Petrosyan. Biraq, hris­tian bola twra mwsılman beyitine jerleudi ösiet etken, bwl jäyt sizdiñ esiñizge bizdiñ Gerağañdı, Gerol'd Karloviç Bel'gerdi tüsirmey me?

Şağatayğa taqau Bwhara jöytteriniñ de qorımı bar. Onda da tüp-tüzu tartılğan köşelerdiñ eki betine qatar tizilgen qwlpıtastardı köresiz. Tüp-tüzu tartılğan köşelerge biz äli oralamız.

Biz özi qanday wltpız?

Meniñ Şağatayğa arnayı at basın ti­rey­tinim — mwnda qazaqtıñ dañqtı per­zenti, akademik suretşi Oral Tañsıqbaev pen han Kenesarınıñ wrpağı ğalım Natay Kenesarin jerlengen. Säl joğarıda Şayhantauırda Tölebidiñ kümbezi bar. Olardıñ qazaqtan ketip, nege özbek jerine siñgeni bölek äñgime. Äsirese, Natay Ke­nesarinniñ tağdırı qazaq balasın qattı oylandıradı. Oral ağanıñ qwlpıtasın erterekte bir  barğanımda  suretke tüsirip alıp edim, mınau sol. Oğan özi janınday süyip, talay suretke tartqan Almatısınan de emes, ata-babasınıñ ejelgi qonısı Sarıarqadan da emes, jeti qiyan jer tübindegi Şağataydan topıraq bwyırıptı. «Adamnıñ bası Allanıñ dobı» degen bwrınğı şaldar. Sol sapar Natay töreniñ de beyitin suretke tartqanmın. Qağazdar­dıñ arasınan taba almay otırmın. Eki arıs­tıñ da beyiti ärqaşan kütimde. Qaşan barsañ da tap-taza.  Özbektiñ bizge degen qwrmeti osılay bolğanda, qazaqtıñ özara sıylastığı qanday? Biz özi qanday wltpız? Endi sol turalı bir auız söz. Jasıratını joq, qazaq beyitteri köbine-köp rulastar qorımı siyaqtı körinedi. Bir rudıñ adamdarı bir bölek jerlenedi. Men mwnı jaqsı demeymin, jaman da demeymin. Men mwnı kez-kelgenimiz künde körip jürgen şındıq deymin. Egemendiktiñ alğaşqı jıl­darında elimizge qandastarımız señdey qaptap, suday ağıldı emes pe? Sol künderdiñ birinde töbemizden jäy tüskendey äser etken bir swmdıq äli künge jadımızda. Ajal qaşan aytıp keluşi edi, şet jerden «qazağım, elim» dep añsap, şarşap äreñ jetken bir azamattıñ qarındası kenetten  qaytıs bolıp, ädettegidey auıl sırtın­dağı beyitke jerleydi. Köp uaqıt ötpey qaralı üyge bir top kisi sau etip kirip keledi.  «Oralman ağayın, sen bizdiñ beyitke qa­rındasıñdı jerlepsiñ. Bwlay bolmay­dı. Bwl bizdiñ rudıñ beyiti». «Mağan ne iste deysiz, bwl jaqta meniñ ruımnıñ beyiti joq qoy». «Seniñ Qıtayıñda (älde Öz­bekstanıñda, Moñğoliyañda, bälkim, Re­seyiñde — äñgime onda emes) qanday dästür barın biz bilmeymiz, mınau bizdiñ beyit. Onda basqa rudıñ adamdarı jerlenbeui kerek. Sözdiñ qısqası…». Iä, sözdiñ qıs­qası, eñiregende etegi jasqa tolıp otırğan qaralı üy erteñine  jaña qoyılğan jas mür­deni qaytadan qazıp alıp basqa qorımğa kömuge mäjbür bolğan. Bwğan qanday bağa berer ediñiz?! Wltı jöyt Karl Marks ağılşındardıñ arasında, irlan­diyalıq Oskar Uayl'd francuzdardıñ qo­rımında  jerlengen. Eşkim jöyt Iz­rayl'ge, irlandıq  Dublinge jerlensin degen joq. Demeydi de. Bizdiki ne tantu? Bwl ne körgensizdik? Mwnday teksizdikti, osın­şalıqtı jabayılıqtı, bwnşalıq jahil nadandıqtı qay elde, qay wltta, qay mem­lekette körgeniñiz bar? Adamdar ayuan­nan ajırap, alğaşqı qauımdıq qwrı­lısqa engende de osınday bassız­dıqqa barmağan şığar, qanşa degenmen ol Adam balası ğoy. Qazaqstan jer kölemi boyın­şa älemde toğızınşı orında twr. 2,7  million şar­şı şaqırımnan oral­man qızğa bwyırğan şarşıday ğana jer son­şa dau tudıra­tınday ne körindi  bwl elge? Bir qızığı, siz ben bizdi basqarıp, siz ben biz tölegen salıqtıñ arqasında kün kö­rip otırğan resmi bilik osınday ospadar oqiğalardı körse de körmegen bolatını nesi? Eger özderi turalı aşı şındıq aytılsa ğoy, şabına şi jügirtkendey tulaydı. Qwday­şı­lığın aytu kerek, Keñ­sayda ru-ruğa bölip jerleu joq. Ökinişke oray, onda qaytqan kisilerdi ret-retimen, belgili bir jüyemen  qoyu tağı joq. Älbette, bwl twsta jer rel'efiniñ qiındığın ay­tıp aqtaluğa boladı. Tüyetaylı betkeyler kisi jerleuge qiındıq tuğızarı haq. Bäl­kim, äuel basta bwl osınşalıqtı ülken ay­maqtı alatın mazarstan boladı dep jos­parlanbağan da şığar. Birinşi Keñsayda­ğı kezinde «CKov­skiy» atanğan  aylaqta ğana mürdeler belgili bir tärtippen, jüye­men jerlenip, kögal­dandırılğan, abattan­dırılğan. Pan­teonğa wqsasa tek osı bölik qana wqsaydı. Rayımbek babanıñ beyitiniñ qarsı betindegi köne beyitte Mwhtar Omarhanwlı Äuezov, Qanış Imantaywlı Sätpaevtar, tağı basqa wlt ziyalıları jerlengen.

Tilşi:  Al keyingi beyitterdiñ ornala­suına kelsek şe?

E.Rauşanov: Joq, Rayımbek dañğı­lın­dağı beyit bwl künde jabıq. Mwhaña, Qanekeñe, Küläş apayğa tağzım üşin ara- twra baratındar bolmasa, adam ayağı sirek.

Äñgime Keñsay turalı bop otır emes pe, joğarıda ayttım ğoy, qay memlekettiñ, qay dinniñ mazarların körseñiz de bir molanı  ekinşi molağa mingestirip, üşinşi beyitke baratın joldı mülde jauıp tastau degen  joq. Mwnday  retsizdik tek Keñsayda ğana bar. Äsirese, soñğı jıldarda kisi jerleuge jer böludiñ qanday tärtippen jürgizi­letinin tüsinu qiın bolıp baradı. Mısa­lı üşin dep aytalıq, Beysenbaydıñ  bası­na barıp Qwran oqu üşin Särsenbay­dıñ bey­itin basıp-janşıp, Düysenbay­dıñ mola­sınan attap qana jetesiz. Key twsta köş qwlaş jerdi alıp kösilip jatqan Sey­senbaylardıñ beyitin aynalıp ötuge tura keledi. Onıñ molasında ülken qwlıp twruı da mümkin. Beynekamera tağı bar. Onda da jete alsañız. Tike joldar joq. Jabılğan. Soñğı jerlengen adamnıñ qorşauı bwrın jerlengen kisiniñ beyitine barar joldı bögep tastaydı. Qalay barsañ, solay bar. Eñ bastısı, öziniñ äkesiniñ (şe­şesiniñ, ağasınıñ, apasınıñ, t.b) beyiti keñirek boluğa tiis, özgelerge qarağanda aybattıraq, äsemirek, körnektirek boluğa kerek, basqalarında şaruası ne?

Keñsayda  özge jwrttıñ  qorımdarın­dağıday beyitterdiñ arasınan jalğız ayaq soqpaq qaldıru joq. Sonıñ üşin jwrttıñ bäri joldıñ jieginen orın aluğa tırı­sadı. Eger beyitaralıq joldar tartılsa, kögaldandıru da oñayıraq bolar ma edi. Bir kezderi kölik aynalu üşin, tehnikalıq qajettilikter üşin arnayı qaldırılğan aynalmalar jıl sayın tarılıp baradı. Alda-jalda qıstı küni barıp, añdausız tar «köşege» tüsseñiz aynalıp şığa almauıñız äbden mümkin. Joldar mwnda twyıqtalıp qalğan.

100 mıñ dollarğa köterilgen beyitte jatqan adamnıñ halıq üşin ne eñbek siñirgeni turalı aytudıñ özi artıq. «Aqşa meniki, qalay, kimge, ne üşin jwmsasam erkim, mende kimniñ ne şaruası bar?». Al ne deysiz? Onıñ eteginde eleusiz  qalğan qoñırqay ğana tömpeşiktiñ astında wltım dep ötken asa darındı  qalamger nemese kemeñger ğalım jatqanın ekiniñ biri bile bermeui mümkin. Onıñ üstine biz soñğı jıldarı  jazuşı qauım men öner, ğılım adamdarın   ziyalı qauım  dep tanudan  göri, paydası da, ziyanı da joq, süykimi az, jalınıştılau, jaqıbaylau, jalpoştau bir tobır deytwğın pikir qalıptas­tır­ğanımız jasırın emes.

Qala qazınasınan jıl sayın  Keñsay qorımına arnayı qarjı bölinedi. Öziniñ äkimşiligi, jwmıskerleri, qadağalauşı­ları bar. Bwl jerde qarjı qayda ketti dep dau şığarğımız joq, onıñ zañğa säykes jwm­sa­latının qadağalauşı orındar bar jäne olar öz jwmıstarın biledi dep oylay­mız. Tekseru, qadağalau bizdiñ isimiz emes. Biz­diñ aytpağımız, qaytqan kisilerdi aqtıq sapar­ğa jöneltu, olardıñ «basın qaray­tuda» birizdilik kerek, jüye kerek. Qay kölem­degi jerge qanşa kisini jerleuge boladı, beyitterdiñ araqaşıqtığı qanday boluğa tiis, tazalıq, abattandıru proble­ma­ları arnayı qaraudı, talqılaudı kerek etedi.

Osman patşaları twsında marqwmnıñ «basın qaraytu» bäsekege aynalğan körinedi. Qabır basına neşe türli keremet qwlpıtastardan bastap zäulim saraylar da salınğan. Abay aytatın beker mal şaşu­dıñ özi. Keyin Mwstafa Kemal Atatürik bwl salada da tärtip ornatqan körinedi. Qa­zir türik molaları standarttalğan, ayaday ğana jer, oğan qoyılar qwlpıtastıñ möl­şeri de şaqtaulı. Beybereket tasıp-tögilu, «attan qalma, baytalımdap» jarısa şabu  mwnda atımen joq. Asılı ölgen kisige bizden keregi altındatqan aq saray emes, aq köñilden oqılar dwğa bolsa kerek, tap qazir yaki bas-basımızğa bi bolıp twrğan mına zamanda onı aytsañ qazaqqa senen asqan dwşpan joq.

 

 «Kil mıqtı, öñşeñ alıp aynala eliñ, Sen kimsiñ, tanımadıq, qay bala ediñ?»

 

Tilşi: Qazaq panteonı turalı äñgime köp. Soñğı kezderi oğan bölinetin qarjı jağdayı köbirek söz boluda. Bwğan qalay qaraysız?

E.Rauşanov: Biz qarjı mamanı bol­mağandıqtan, bwğan mardımdı bir söz alıp qosa almaspız. Erte me, keş pe, onıñ salınatını aqiqat. Bügin bolmasa, erteñ bwl turalı naqtı äñgime qozğaytın bola­mız. Men Rimdegi bizdiñ zamanımızdıñ 126-jılı Adrian qağan saldırdı deytin Panteondı da, joğarıda ayttım ğoy, Parij Panteonın da kördim. Qay-qaysı­sı da wlt ziyalılırınıñ mäñgi qonısı retinde mälim. Osılardıñ arasında mağan erekşe wnaytını — Tbilisidegi Mtaci­mida pan­teonı. Äueli mwnda Pirosmanidiñ beyitin izdep barğanmın, taba almadım. Söytsem, onıñ beyiti joq eken. Bwl turalı tağı birde aytarmız. Qazir onı Keñsay turalı sözge aralastırmayıq. Mtaci­midada Gruziyanıñ ataqtı aqın-jazuşı­ları men qoğam qayratkerleri jerlengen. Kezdeysoq kisiler  joq. Kezinde ata dañqımen söz ötedi, mata dañqımen böz ötediniñ kerimen jaqında­rın osında jerleuge omıraulay kirisken­der az bolmasa kerek. El oğan üzildi-kesildi qarsı bolğan. Sol ädet äli künge saqtalıp keledi. Ädette, gruzinder birinşi kezekte aqın-jazuşılar dep bölip, arnap atap aytadı. Ötken ğasırdıñ basında qazirgi bizdegidey gruzinderde de «wlt nege aqındar men jazuşılardı alğı planda wstauı kerek?» degen keritartpa äñgimeler  bolsa kerek. Erte zamannan qalıptasqan eski jwrt, köne mädeniet iesi retinde gruzin qoğamı jaña bayşikeşter men olardı qorğaytın basşılıqqa eldiñ esinen ketpeytindey ğıp jauap bergen. Iä, qoğam ärtürli kezeñde ärtürli  jıldamdıqta, sanqilı moral'dı, türli ädep ahlaq, tanım bilikti wstın ğıp damitının körip otırmız. Äsirese, biz sekildi halıqtarda…

Älbette, qoğam jañaradı.

Älbette, köptegen qwndılıqtar qayta ekşeledi.

Älbette, qazaq qoğamı Elbasımız aytqanday,  Mäñgilik elge aynaladı.

Zaman degeniñiz san özgeredi, özgermese  qwbıladı, ol älimsaqtan solay. Tarih qı­zıq. Keyde öte qayğılı. Wlt panteo­nına kimder qoyıladı degende asığıs şeşim qa­bıldağan elder keybir kisilerin keyin qayta jerlegen… kerisinşe, keyde öz za­manında qadirlenbegen  twlğalardıñ mäyiti  jer tübinen äkelinip, qayıra Pante­on­nan orın tauıptı. Jaña ğana Şaraf Raşi­dovtı aytıp öttim ğoy. Köne grek poe­ziya­sında epitafiya degen janr bolğan. Ädette, tüzu twrmay, qarşığaday qayrı­lıp  satirağa qaray bwrılıp  twradı. Sonıñ bir-ekeuin men de audardım. Meniñ audar­mam wnamasa oqımassız, wnasa patşa köñiliñiz bilsin deymin dağı… Mısalı, eski grekter panteonğa “ jañbır jañbırdıñ arasımen kelip, bayqatpay kirip ketken” bir beyittiñ qwlpıtasına mına egiz jol layıq depti: «Halqımız bwl kisini süymedi ğoy, Üytkeni ol amoral'nıy tip edi ğoy». Ekinşi “öz orının tappağan” kelesi bir  molağa jazılğan eki jol: «Kil mıqtı, öñşeñ alıp aynala eliñ, Sen kimsiñ, tanımadıq, qay bala ediñ?».

Al abzalı tiri jürgen yaki ömir sürgen. Men sizge de, sizdiñ oqırmandarıñızğa da wzaq ömir tileymin. Aman jüreyik.

Tilşi: Äñgimeñizge rahmet!

Äñgimelesken – P.Alpamıs.

"Almatı aqşamı" gazeti

0 pikir