Senbi, 26 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107659. Jazılğandar — 102360. Qaytıs bolğandar — 1699
Twlğa 3903 0 pikir 28 Qırküyek, 2016 sağat 13:53

ALĞAŞQI ÄLIHANTANUŞI NEMESE ÄRİPTES-DOS, PROFESSOR MÄMBET QOYGELDIEVTİÑ ŞIĞARMAŞILIĞI HAQINDA

Egemendiktiñ 25 jıldığı qazaq eliniñ täuelsiz tarihınıñ azamat bolıp eseyuin de qamtamasız etti. Köptegen kümändi twstarı – «aqtañdaqtar» dep atalatın, äli de tereñdete zerttey tüsudi qajet etetin qayşılıqtı mäseleleri mol bola twrsa da, wlttıq tarih büginde eñse köterip, ayağınan twrdı dep ayta alamız. Elbasımızda osı bağıtta birqatar şaralardı jüyeli türde jüzege asırdı. Solardıñ qatarında mısalı, ol kisiniñ öziniñ «Tarih tolqınında» degen eñbegin jarıqqa şığaruı, 1997 jıldı «Qoğamdıq kelisim jäne sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu» jılı dep jariyalauı, 1998 jıldı «Halıq birligi men wlttıq tarih» jılı dep atauı, 1999 jıldı «Wrpaqtar birligi men sabaqtastığı jılı» dep erekşeleui, sonday-aq 2004 jıldan bastalğan memlekettik bağdarlama – «Mädeni mwranıñ» keñ nasihattalıp, onda jobalanğan birqatar qajetti şaralardıñ orındaluı, aqırında «Halıq tarih tolqınında» attı kölemdi de auqımdı ğılımi bağdarlamanıñ memleket tarapınan qarjılandırıluı jäne t.b. köptegen jwmıstar täuelsizdikpen ruhtanğan tarihşılar qauımın da jigerlendire tüsti. 

Olardıñ arasında özindik eñbekqorlığımen, ğılımi teoriyalıq dayındığımen, qazaq wlttıq elitasınıñ wstanğan jolına adaldığımen professor Mämbet Qwljabaywlı Qoygeldiev erekşelenip twr. Bwlay deytinimiz ol, täuelsizdik tuğızğan tarihşı. Al endi, täuelsizdik ruhı elimizdiñ otanşıl azamattarın ğalamat biikterge kötergeni jäne belgili. Mäkeñ qazaq tarihın jazuğa ülken dayındıqpen keldi. Ol qazaq tarihın tereñ bilip qoymay, sonımen birge körşi bauır­larımız qırğızdardıñ Bişkek universitetin oqıp tauısqandıqtan, wlttıq tarihtı jazuda tuıstas körşi halıqtardıñ tarihi tağdırların salıstıra qarastıruğa, osı negizde sonı da tıñ twjırımdar jasauğa, türki halıqtarınıñ ortaq müddesine beyimdelgen tarihi şığarmalar jazuğa alıp keldi.
Mämbet Qwljabaywlınıñ ğılımi-zertteu jwmıstarın birneşe kezeñderge jäne birneşe bağıttarğa bölip qarastıruğa boladı. Biraq bwğan şağın maqala kölemi mümkindik bere qoya ma? Şolumen ğana şektele alarmız. Onıñ şığarmaşılıq jwmısınıñ bastauın­da bwrındarı köp aytıla bermegen orta ğasırlardağı jäne jaña zamandağı qazaqtıñ tarihi twlğaları twr. Olardıñ qatarında onıñ özi şwqşiya zerttegen Qadırğali Jalayıri, Töle bi, Qazıbek bi, ataqtı jıraular – Nısanbay, Dosqoja, Şortanbay, Mahambet aqın jäne t.b. bar. Bwl halıqtıq şığarmaşılıq ökilderiniñ tuındıların tereñ zertteu jäne olardıñ tarihi derekterin resmi qwjattıq mwrağat mälimetterimen salıstırmalı türde üylesimdi paydalanu atalğan twlğalardıñ qızmetine jäne şığarmalarına jaña közqarastardıñ tuındauına alıp keldi. Sondıqtan da, Mäkeñniñ osı kisilerge baylanıstı zertteulerinen ılği da jaña wlttıq sarın jäne eldi eleñ etkizer tıñ twjırımdar kezdesip otıradı. Ğalım öz zertteulerinde ärqaşan erlikke süysinip, oqırmanın Kenesarınıñ memleketşil asqar biigine jeteleumen keledi. Osınday tarihi ortanıñ ruhımen ruhtanğan tarihşı tarihımızdağı jaña kezeñ – Alaş qozğalısınıñ wlt ziyalıların şwqşiya da tereñ zertteudi qolğa aldı. Bwl ötken ğasırlardağı ağa wrpaq pen keyingi tolqın – erkindikke wmtılğan inilerdiñ ruhani sabaqtastığınan tuındağan ğılımi zertteu jolı edi. Mäkeñniñ ğılımi şığarmaşılığınıñ negizgi böligi osı taqırıptı qamtığandıqtan bwl mäsele keyingi tarihşılardıñ arnayı türde auqımdı zertteulerin qajet etedi dep oylaymız. Solay bola twrsa da ğalımnıñ ğılımi eñbekterin aytqanda, bwl taqırıpqa qısqaşa türde bolsa da öz pikirimizdi bildirgimiz keledi. Jalpı Alaş ziyalıların zertteytin tarih ğılımındağı Alaştanu bağıtı da täuelsizdiktiñ töl perzenti. HH ğasırdıñ 30-jıldarında osı mäseleni talqılau üşin döñgelek jozığa jinalğan ğalımdardıñ quğındalğanı belgili. Täuelsizdik ğalımdardıñ bwl taqırıp boyınşa osınday kelesi basqosuına jol aştı. Alayda egemendiktiñ alğaşqı jıldarında da ağa buın tarihşılar Alaştı aqtauğa batpay, biri onı burjuaziyalıq-liberaldıq, ekinşileri burjuaziyalıq-demokratiyalıq, üşinşileri aqtarğa jwmıs jasap, Kolçakqa «qazaq aqsaqalı» degen ataq bergen baylardıñ ökilderi retinde bağalap, ekiwştı pikirdi jalaulatıp jürdi. Osındayda Mäkeñ eşkimniñ de köñiline qarap alañdamay,«Alaş qozğalısın wlttıq-demokratiyalıq qozğalıs» dep sipattap, elden erek şıqtı. Kezinde Martınenko degen orıs zertteuşisi bwrmalap, qate audarğan Alaş partiyasınıñ bağdarlamasın «Qazaq» gazetindegi tüpnwsqasımen salıstıra otırıp, bwrmalaulardı tüzetip, osı bastı qwjattı Alaş partiyasın aqtaudıñ bastı negizine aynaldırğan da Mäkeñ edi. Onıñ Alaş kösemi Älihandı resmi türde aqtau turalı naqtı wsınıs jasağanına da 25 jıldan asıp ketti. Mwndayda qwymaqwlaq bolmasa qiın-aq eken.
Ärine, ağa buınnıñ işinde kezinde qazaq ziyalılarınıñ qasiretine aynalğan wltşıl ruhtı dwrıs tüsinip, Mäkeñniñ wstanımına qoldau jasağan ağa wrpaq ökilderi de boldı. Mısalı, M.Qoygeldievtiñ 1995 jılı jarıq körgen «Alaş qozğalısı» attı irgeli doktorlıq monografiya­sımen qatar akademik Keñes Nwrpeyisovtiñ «Alaş häm Alaşorda» degen salmaqtı eñbegi jarıq kördi. Mwnday qazaq wltınıñ sanasına siñgen, onıñ memlekettik tağdırındağı şeşuşi kezeñdi qamtitın auqımdı taqırıp bir ğana emes, birneşe ondağan tarihşılarğa da zertteu nısanı bola alatının ol kisiler sol kezde-aq jaqsı tüsindi.
Ülken izdenisterge barğan Mämbet Qwljabaywlı osı taqırıptı zertteudiñ eñ mañızdı mäselesi Alaş ziyalılarınıñ sayasi lideri bolıp eseptelinetin «Atınan at ürketin Älihan­nıñ» şığarmaşılığı ekendigin birden añğardı. Bwl isti qolğa alu üşin ol, bärinen bwrın, Ahmet Baytwrsınovtıñ arab qarpimen jazılğan «Qazaq» gazetin tügel oqıp şığuı kerek edi. Qiınşılıq osı gazettiñ özin tabudan bastaldı. Kitaphanalarda onıñ nömirleri twtas saqtalmağandıqtan gazettiñ keybir danaların Qırğızstannan jäne osındağı jeke adamdardıñ qorınan izdestiruge tura keldi. Ekinşi bir auır mäsele – maqalaların bürkenşik atpen jazğan Älihan Bökeyhanovtıñ şığarmaların osı gazet betterinen swrıptap jeke şığaru qajet boldı. Köz mayın tauısqan, şañ-tozañnıñ arasında ömir sürgen Mäkeñniñ osı bir auır da jankeşti eñbegi sol twsta onımen körşi kabinette jwmıs jasağan meniñ büginge deyin köz aldımda. Jüyeli jwmıs öz arnasın tauıp, 1994 jılı «Qazaq» gazetindegi Älekeñniñ maqalaların Mäkeñ jeke kitap etip jariyaladı. Qazaqtıñ keyingi wrpağı Bökeyhanovtıñ kim ekenin bilmeytindikten bwl kitapqa ol, «Alaşorda», «Alaş Orda jäne Qoqan avtonomiyası», «Alaştıñ Älihanı» degen ataularmen kirispe ğılımi maqalalar jazdı. Mwnıñ özi şın mäninde gumanitarlıq ğılımdağı jaña bağıt – älihantanudağı alğaşqı eñbek edi. Sondıqtan da bügingi qazaq Mämbet Qwljabaywlın tolıq mağınada alğaşqı älihantanuşı dep bağalauı kerek. Ärine, osı twsta qazaqtıñ basqa da jekelegen oqımıstıları da qarap jatpay, Älekeñniñ eñbegin zertteuge bilek sıbana kiriskenin aytpağanımız jön bolmas. Mısalı, «Qazaq enciklopediyasınıñ» bas redaktorı bolıp qızmet jasağan belgili ğalım Rımğali Nwrğalievtiñ jetekşiligimen Älihan Bökeyhanovtıñ orıs jäne qazaq tilindegi ğılımi zertteuleri jäne maqalaları qomaqtı basılım türinde jarıq kördi. Mwnıñ özi şın mäninde älihantanu bağıtındağı alğaşqı qadamdar edi. Bügingi küni ärine, älihantanuda belsendi eñbek etip jürgen jastar barşılıq. Olardıñ keybiri bwl bağıtta alğaşqı boluğa qwmar-aq. Mwndayda olarğa biz «atalğan ağalarıñızdıñ eren eñbekterin esten şığarmağandarıñız abzal» der edik. Mwnıñ özi äri, şın mäninde Älihanday wlı wstazdıñ ruhına ğana emes, aruağına da ülken qwrmet bolıp şığar edi.

İrgeli zertteulerin jalğastırğan Mämbet Qwljabaywlı osıdan soñ Alaş qozğalısın zerttegen qıruar eñbekterdi düniege keltirdi. Olardıñ arasında «Wlttıq sayasi elita. Qızmeti men tağdırı (HVİİİ-HH ğğ.)» (2004), «Jetisudağı Resey biligi (HİH ğ. – 1917 j.)» (2004), «Twtas türki eli ideyasınıñ tağdırı (qwjattar men materialdar jinağı)» (2008), «Alaş qozğalısı. Dvijenie Alaş. Qwjattar men materialdar jinağı» (2004-2008), «Stalinizm i repressii v Kazahstane v 1920-1940 gg.» (2009), «Qazaq eli: wlttıq biregeylikti saqtau jolındağı küres (HİH ğ. – HHİ ğ. bası)» (2014), «Tarih küres alañı: maqalalar, swhbattar» (2015) tärizdi irgeli zertteu­ler bar. Bwl ğılımi jwmıstarda Mäkeñ tarihımızda äli atalmağan, atalsa da bası aşılmağan, şatasqan, ğılımi twrğıdan bağa beruge mwqtaj köptegen mäselelerdiñ bayıbına barıp, olarğa baylanıstı şınayı ğılımi twjırımdar qalıptastıruğa küş saldı. Bwl şın mäninde ğılımdağı eşkim jürmegen jolsız, bwralañ şatqalğa şığu edi. Birneşe memlekettik komissiyalar qwramında sandağan jıldar boyı osı joldar avtorımen birge mwrağattıñ eski şañ-tozañına twnşığıp, tipten tınıs joldarın köp qabattı däkemen twmşalap ötken jankeşti eñbek öz jemisin berdi. Sondıqtan da osı zertteuler tarihşını jañaşıl jäne elge mäşhür halıqtıq tarihşığa aynaldırdı.
Tarlanboz zertteuşiniñ bar eñbegin qozğauğa gazet beti jetpeytindikten, eki mäseleniñ ğana basın şalmaqşımız. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarında zertteuşilerimiz Alaş, Alaş mıñı, altı san Alaş, Alaş qozğalısı, Alaş partiyası, Alaş Orda degen ataulardıñ mänin anıqtay almay, şatasumen boldı. Mwnıñ basın aşqan Mämbet Qwljabaywlınıñ zertteuleri edi. Sonımen birge HH ğasırdıñ wlt-azattıq qozğalıstarı, mısalı, 1916 jılğı köterilis nemese 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi sayasi sipattama berude ziyalı qauım ortasında aytıs tuğızdı. Soñğısına toqtalmay alğaşqısın ğana aytar bolsaq, ülken ğalım ağalarımız täuelsizdikpen ruhtanıp, 1916 jılğı köterilisti «wlt-azattıq revolyuciyası» dep ataudı wsınsa, äriptesterimizdiñ ekinşi bir böligi bwl köterilisti «wlt-azattıq soğısı» dep bağalay bastadı. Mäkeñ öziniñ eñbeginde mwnday emociyalıq ekpinderge toytarıs berip, qozğalıs revolyuciyağa wlasu üşin onı wlttıq intelligenciya basqaruı jäne mwndayda köterilisşilerdiñ aldında sayasi maqsat boluı qajet ekendigin atap körsetti. Jeltoqsan taqırıbına arnağan eñbekterinde de Mäkeñ bwl köterilis pe älde bas köteru me nemese qozğalıs pa degen saualğa naqtı ğılımi jauap berdi. Jalpı Mäkeñniñ zertteuşi retindegi ülken qasieti – mañızdı mäseleler töñireginde ol ekpindep söyleytindigine qaramastan, ğılımi bağa beruge kelgende ärqaşan barınşa salmaqtı da, salqınqandı, basalqalı da baysaldı bolıp qaladı. Sondıqtan da onıñ ğılımi twjırımdarı ornıqtı jäne ärqaşan parasattılığımen körinedi.
Mämbet Qwljabaywlınıñ ğılımi zertteuleri san qırlı ekenin de atap körsetuimiz kerek. Ol mısalı, «Mağjan Jwmabaev. Tabaldırıq. Manifest» (2011), «Alaş Orda» fotoal'bomı (2012) tärizdi körneki derektik al'bomdardı qwrastırumen de aynalıstı, köptegen qwjattıq-tanımdıq kino jäne telefil'mder tüsiruge belsendi atsalıstı. Onıñ ğılımi jwmısınıñ jaña kezeñi zertteu jwmıstarın ömirge, oqu üderisterine engizu äreketimen tığız baylanıstı. Sondıqtan da, ol jalpı bilim beretin mekteptiñ qoğamdıq gumanitarlıq bağıtındağı 10-sınıbına jäne 11-sınıpqa oqulıqtar jazuğa jäne birqatar oqu qwraldarın dayındauğa belsene atsalıstı. Al mwnıñ özi jas jetkinşekterimizdiñ wlttıq tarihpen ruhtanuına şeşuşi ıqpalın tigizude. Mäkeñniñ Abay atındağı QazWPU-da kafedra meñgeruşisi jwmısına qosalqı universitet janındağı «Aytılğan tarih» ğılımi-zertteu ortalığın basqaruı osı maqsattardan tuındağan. Ol bügingi tarih zamanınıñ tolğaqtı mäselelerine jauap beretin ğılımğa aynaluı kerek degen pikirdi mıqtap wstanğan ğalım. Iä, şındığında da tarihqa jañaşa qarauımız kerek. Tarih bügingi qoğamdıq damuğa naqtı wsınıstar beretin ğılım boluı tiis. Aytarımız, osı ğılımi ortalıq qoğamnıñ tarihi jadına jäne el esteligi türinde aytılğan tarihqa qatıstı biraz eñbekterdi jariyalap ülgerdi.
Mämbet Qwljabaywlı qoğamdıq twrğıdan da asa belsendi ğalım-azamat. Onıñ aqparat qwraldarındağı tarihi taqırıptarğa arnalğan ötkir swhbattarı men tolğaqtı publicistikalıq maqalaları elge keñinen mälim. Ol Qazaqstan tarihşıları qauımdastığınıñ törağası, «Parasat» ordeniniñ iegeri, halıqaralıq «Sokrat» sıylığınıñ iegeri, birneşe universitetterdiñ Qwrmetti professorı. Qısqası, eren eñbek eleusiz qalğan joq. Mäkeñdi qattı tolğandıratın mäsele – qazirgi tarih ğılımınıñ kökeykesti mindeti de bolıp tabıladı. Atap aytar bolsaq, mwrağattarımızdağı memlekettik mekeme qwjattarınıñ biraz böliginiñ äli künge deyin zertteuşilerge esigin aşpay, qwpiyalanuı. Bwrınnan kele jatqan siresken señdi bwzu üşin Mäkeñ lauazımdı bilik ieleriniñ birazına arnap jeke hattar da jazdı. Ökinişke oray, qazirgi bizdiñ qoğamda byurokratiyalıq üstemdik ğalımnıñ izdenisterine nemketti. Desek te, alda ärine, tarihşılardıñ jaña wrpağınıñ bwl maqsattarğa da qol jetkizetini sözsiz. Büginde 70 jıldıq mereytoyı wlttıñ wlı wstazı Älihan Bökeyhanovtıñ 100 jıldığımen qatar kelip otırğan Mämbet Qwljabaywlı bastauında twrğan alaştanu jäne älihantanu bağıtındağı irgeli zertteulerdiñ bwlaqtan bastau alğan arnalı özenge aynaları, bolaşaq elimizde keñ tınısqa ie boları kümänsız.

Talas Omarbekov, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor

Derekköz: "Ana tili" gazeti

0 pikir