Beysenbi, 6 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 94882. Jazılğandar — 67031. Qaytıs bolğandar — 1058
Mäyekti 4667 0 pikir 28 Qırküyek, 2016 sağat 14:25

ÄLIHANTANU – NÖMİRLİK EMES, ÖMİRLİK İS

Redakciyadan:

Ötken aptada «Ana tili» gazetinde tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, alaştanuşı Mämbet Qoygeldievtiñ şığarmaşılığı haqında professor Talas Omarbekovtıñ «Alğaşqı älihantanuşı nemese äriptes-dos, professor Mämbet Qoygeldievtiñ şığarmaşılığı haqında» attı maqalası jarıq körgen eken. Al, bügin sayt poştasına alaştanuşı ğalım, PhD, «Alaş» ğılımi-zertteu institutınıñ direktorı Swltan Han Aqqwlınıñ «Ana tili» gazetine şıqqan T. Omarbekovtiñ materialında aytılğan keybir oylarğa qarsı öz uäjin keltirgen materialı kelip tüsti. Biz Talas Omarbekovtiñ maqalasın jariya ettik. Endi mine, Swltan Han Aqqwlınıñ materialında oqırman nazarına wsınıp otırmız!

abai.kz

 

«Ana tili» gazetiniñ 15-21 qırküyek № 37 (1347) sanında tarih ğılımdarınıñ doktorı Talas mırza Omarbekovtıñ «Alğaşqı älihantanuşı nemese äriptes-dos, professor Mämbet Qoygeldievtiñ şığarmaşılığı haqında» attı maqalası şıqtı. Dwrıs, mwnday äriptestik maqala öte qajet. Onıñ üstine Mämbet Qwljabaywlı – Alaşqa ayanbay ter tögip kele jatqan abıroylı ğalım. Onıñ Alaş qozğalısı, Alaş partiyası, Alaş avtonomiyası, Alaş Orda ükimetiniñ tarihın zertteuge, onıñ işinde älihantanuğa qosqan zor ülesin eşkim joqqa şığara almaydı. Mäkeñniñ eren eñbegine men de şın köñilmen täntimin, ğılımi şığarmaşılığına bas iemin. Qadirli ğalım ağamızdı aytulı mereytoyımen şın jürekten qwttıqtaymın, ğılımi izdenisterine zor tabıs pen jetistik tileymin.

Professor T.Omarbekovtiñ maqalasın oqi otırıp, «äy, osı biz bireudi maqtay otırıp, bireudi tüyrep ötu ädetin nege qoymaymız» degen oy sanamızda jañğırdı. Maqaladağı «älihantanuda belsendi eñbek etip», biraq «keybiri (!) bwl bağıtta alğaşqı boluğa qwmar-aq» dep jastarğa tiisui avtordıñ osı eñbekti basqa da bir maqsatpen jazğanın añğartqanday. «Mwndayda biz olarğa (yağni jas ğalımdarğa. - S.A.) «atalğan ağalarımızdıñ eren eñbekterin esten şığarmağandarıñız abzal» der edik», - dep Talas Omarbekov asıp-tasığan, «alğaşqı boluğa qwmar» keybir jasqa qatañ eskertu jasaydı. Onıñ üzildi-kesildi mälimdeuinşe, «bügingi qazaq Mämbet Qwljabaywlına tolıq mağınada alğaşqı älihantanuşı dep bağalauı kerek». «Alğaşqı älihantanuşı» dep maqalanıñ atı ayqaylap twrğanday, avtordıñ negizgi közdegeni de - Mämbet ağamızdı «alğaşqı älihantanuşı» etip tanıtu. Al «älihantanuda belsendi eñbek etip», «alğaşqı boluğa qwmartıp» jürgen jastardıñ «keybiri» dep avtor meni meñzep otırğanı eş kümän tuğızbaydı.

Endi buın arasında älimsaqtan kele jatqan qayşılıqtı añğartatın swraq tuadı: osı bir twlğanı tanuda «birinşi» (alğaşqı, twñğış), «ekinşi» dep nömirleu qaydan şıqqan ürdis? Naqtı jağdayda odan älihantanuğa qanday üles qosıladı?

Meniñ biluimşe, M.Qoygeldiev älem tarihında mwnday nömirleu bolmaytının jaqsı biledi. Al, endi adam retinde de, pende retinde de men eş jerde «birinşi älihantanuşımın» degen emespin. Alayda älihantanuda biraz närse biletinimdi tarihi twlğanıñ köptomdığın dayarlağanımnan jwrt biledi dep oylaymın. Ärine, adam retinde bireudiñ oyı, sözi bireuge wnamay jatadı. Mısalı, biıl köktemde QR Prezidenti mwrağatında wyımdastırılğan kezdesude Ş.Ş. Uälihanov atındağı Tarih jäne etnologiya institutı direktorınıñ orınbasarı S.Smağwlovanıñ qoyğan «layıqtı» swrağına bergen jauabında Mäkeñ ökpesin bükpey aytqanı bar. Eñ qızığı, öz basım qattı sıylaytın Mäkeñniñ mağan degen  tipti «qara qazanday ökpesi» bolsın delik, al S.Smağwlova sındı tarihşı ğalımnıñ menen ala almay jürgen atadan qalğan öşi örşise, birinşisi ağa retinde, ekinşisi äriptes retinde betime nege aytpaydı? Ökpe demekşi, Mämbet ağanıñ mağan emes, meniñ ol kisige ökpe aytuıma tolıq negiz bar-dı. Oğan tömenirek toqtalarmın.

Endi naqtı mäselede sözimdi qwrmetti Talas Omarbekovke arnağalı otırmın.

Birinşiden, ğılımnıñ jäne ğalımnıñ bağası kimniñ 1-şi, kimniñ 101-şi älihantanuşı bolğanında ma? Odan äldeqayda mañızdısı - wlt kösemi, Altı Alaştıñ basın biriktirip bügingi Qazaq eliniñ berik irgetasın qalap, onıñ twñğış basşısı bolğan, qalıñ el arasında, onıñ işinde ğalımdar arasında «demoktratiyalıq negizde twñğış saylanğan Qazaq eli basşısı» dep tanılğan Älihannıñ ömiri men san qırlı qızmetin tereñ de jan-jaqtı zerttep qana qoymay, qalıñ elge kimniñ qalay tanıta alğanında emes pe?

Ekinşiden, men eşbir sözimde, eşbir maqalada, kitapta «alğaşqı» nemese «№ 1 älihantanuşımın» dep aytqan da, jazğan da emespin. Tüsime de kirgen emes. Men üşin onday «ataq-dañqtıñ» eş män-mağınası, mañızı joq. Ğılımi därejesiz, ğılımi ataqsız-aq közi tirisinde ğwlama ğalım atanğan Älihannıñ ülgi-önegesi men üşin äldeqayda qımbat. Onday ataqqa, anıq bayqauımşa, öziñiz siyaqtı ğalımdardıñ ülken buını äues.

Aqırı nömirleu mañızdı bolsa, «alğaşqı älihantanuşı» atağın HH ğasırdıñ 20-30-jıldarınan beri är qilı deñgeyde jazğan Martınenko, Boçagov, Kemeñgerwlı, Seyfullinderdi aytpağanda, 60-jıldardan beri zertteu jürgizgen, osı bağıtta azdı-köpti ğılımi eñbek ne maqala jazğan Keñes Nwrpeyisov, Mwhambetqali Jaqsaliev, Jayıq Bektwrov, YUriy Popovtarğa nege bermeske? Atap aytqanda, marqwm Keñes ağamızdıñ Alaş jäne Alaşorda qatıstı monografiyası sonau 1968 jılı jarıq körse, ekonomist M. Jaqsaliev 70-jıldarı-aq Ä. Bökeyhannıñ ekonomikalıq közqarasın saralap, dissertaciya qorğadı. Al marqwm J. Bektwrov Qır balası – Elağası Älihannıñ ömiri men qızmetin sovet däuirinde-aq tereñinen tolğatıp, 1989 jılı «Ortalıq Qazaqstan» gazetinde «Üş Älekeñ» attı maqala jariyaladı. Osı eñbekti biz abaytanudağı Älihannıñ 1905 jılğı «Abay (Ibragim) Kunanbaev» attı azanama-maqalasımen qatar qoyuğa tiistimiz.

Wlt kösemi Älihannıñ jalğız «Qazaq» gazetindegi emes, «Dala ualayatınıñ gazetindegi» maqala-jazbaların köz mayın tauısıp köşirip, öñdep jariyalaudı 80-şi jıldarı-aq bastap ketken marqwm Üşköltay apay Swbhanberdina, oğan qosa Särsenbi Däuitwlı, Ğarifolla Änes pen Amanqos Mektep nege atalmağan? Eger siz, Talas mırza, «qara qıldı qaq jarğan ädil bi» bolsañız, osı esimderdi nege wmıtasız? Keñes Nwrpeysovtiñ «Alaş häm Alaşorda» attı  «salmaqtı eñbegi» (sizdiñ söziñiz boyınşa) M.Qoygeldievtiñ «Alaş qozğalısı» attı doktorlıq monografiyasımen qatar şıqpağanın, onıñ izaşarı 1968 jılı şıqqanın qalayşa wmıtıp qaldıñız?

«Wmıtşaqtığıñızdıñ» sırın tüsinuge boladı: K. Nwrpeyisovtiñ 1968 jılğı eñbeginde Alaş qozğalısı men onıñ kösemi Älihan, sovettik sıñarjaq ideologiyağa säykes, «burjuaziyaşıl wltşıldar qozğalısı» jäne «burjuaziyalıq wltşıldar  kösemi» bolatın da, al M. Qoygeldievtiñ monografiyasımen qatar qayta basılğanda – Alaş ta, onıñ kösemi de «aq» bolıp şıqtı. Basqaşa aytqanda, 1991 jılğa deyin sovettik mifologiyanıñ tabandı apalogeti äri adal nasihatşısı bolıp kelgen tarihşılardıñ ülken buını äp-sätte täuelsizdiktiñ mızğımas tiregine aynalğanı üşin Han Kene, Ä.Bökeyhan negizdegen eldik ruhqa, Täuelsizdigimizge şeksiz  riza boluımız kerek şığar... Äytpese 1986 jılğı Jeltoqsanğa tarihşılar qanday bağa bergenin wmıta qoyğan joqpız...

            Talas ağa, siz tarihşınıñ är derekke jauaptı boluın menen artıq bilesiz. Äriptes-dosıñız M. Qoygeldievti «alğaşqı nemese № 1 älihantanuşı» retinde tanıtu üşin onıñ 1994 jılı basılıp şıqqan zertteuin dälel etesiz. Oğan dau bar ma? Biraq, biraq..., ädilin aytsaq, siz köp närseden beyhabar ekensiz.

            Ras, Mämbet ağa qwrastırğan «Älihan Bökeyhanov. Şığarmalar» attı jinaq 1994 jılı, al men qwrastırğan «Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe» jinağı 1995 jıldıñ qaraşasında şıqtı. Alayda, siz mına maqalañızda «Qazaq enciklopediyasınan» şıqqan osı jinaqqa Rımğali Nwrğalievti «jetekşi» etip qoyıpsız. Bwl, Älihan Bökeyhannıñ sözimen aytqanda, marqwm Rımğali ağamızğa japqan «qıp-qızıl jala».

Aqiqatı - R. Nwrğaliev bastağan «Qazaq enciklopediyası» ol jinaqtı basıp şığaruşı ğana. Oğan köz jetkizu üşin jinaqtıñ «titulkasına» bir üñilseñiz bolğanı. Äytpese «älihantanuşılıqtı» Mäkeñ qwrastırğan jinaqtı şığarğan «Qazaqstan» baspasına jäne onıñ direktorına da beruge boladı.

Al siz izdegen ädildikke kelsek, Älihan Bökeyhannıñ twñğış tañdamalasınıñ 1992 jıldıñ qazan ayınan 1995 jıldıñ qaraşasına deyin baspadan şığa almağan «tar jol tayğaq keşu» hikayası bar. Twñğış tañdamalığa «tar jol, tayğaq keşkizgen» Rımğali ağamızdıñ özi bolatın.

       Alaş köseminiñ qazaq-orıs tilderindegi bay mwrası (tañdamalısı) mäşeñkege basılıp, jüyelenip, tüzetilip, 1992 jıldıñ qırküyeginde marqwm Qaldarbek Naymanbaev basqaratın «Jazuşı» baspasına 1 tom emes, 3 tomdıq jinaq retinde tapsırılğan-dı. Ol kezde Q. Naymanbaev Düniejüzi qazaqtarı qauımdastığı törağasınıñ orınbasarı qızmetin qosa atqaratın. Mäşeñkemen terilgen 1380 betten, 100-den asa tarihi suret pen mwrağattıq qwjattan twratın 3 tomdıq jinaq «Jazuşı» baspasınıñ jwmıs josparına engizilip, 1993 jıldıñ İ toqsanında jarıqqa şığuğa tiis edi. Biraq jinaqtıñ «Jazuşığa» berilgenin äriptesim äri dosım Dihan Qamzabekwlınan esitip bilgen R. Nwrğaliev osı joldardıñ avtorın «2-3 ayda şığarıp beremin» dep ant-su işip ilandırdı. Ğalım ağamızdıñ sözine qalay senbessiñ! «Jazuşığa» bergenime 1 ayda bolmağan 1992 jıldıñ qazan ayında (!) 3-tomdıqtı qaytarıp alıp, «Qazaq enciklopediyasına» tapsırdım. Rekeñ sözinde twrsa, Älihan Bökeyhan mwrasınıñ 3 tomdığı 1992 jıldıñ jeltoqsanda jarıq köretin edi. Alayda, köp wzamay sengiştigime qattı ökindim. Rımğali ağamız «Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe» jinağın «äne-mine şığadımen» 3 jıl 1 ay wstap, 1995 jıldıñ qaraşasında şığardı. Ol azday, «qarajat joq» degen jeleumen 3 tomdıqtı şoltitıp 1 tomğa deyin qısqarttı. «Qarajat joqtıñ» sırın enciklopediya qızmetkerleri aşu-ızamen jır qılıp aytıp jüretin. Siz «jetekşilik etti» deytin R. Nwrğaliev enciklopediyanıñ qarajatına qızmettik «Volga» satıp alıp, Älihan Bökeyhan jinağınıñ 3 jıl şıqpay jatıp qalğanı öz aldına, redakciya qızmetkerlerine talay ay boyı eñbekaqı «bergize almağanına» özim kuä boldım.

            Räkeñniñ «Älihan Bökeyhan. Tañdamalı – Izbrannoe» jinağına jasağan «jetekşiligi» onımen bitpedi. Kitaptı baspağa berudiñ qarsañında, ol kisi meni kabinetine şaqırıp alıp: «Qazaqşa-orısşa alğısözge soavtor bolıp kirsem qaytedi?» dep swradı. «Alğısöz telavtorınıñ biri Müsilim Bazarbaev (ol kezde özimniñ ğılımi jetekşim) qarsı bolmasa, men qarsı emespin» degenim sol-aq eken, jaña basılğalı twrğan kitap nwsqasın oqu üşin kelesi jolı enciklopediyağa kelsem, atı darday Räkeñ atı-jönin alğısözge ğana emes, meniñ ornıma qwrastıruşığa da, ğılımi tüsinikterge de, tipti Älihan şığarmalarınıñ bibliografiyalıq körsetkişine de japsırıp ülgeripti. Men Auğan soğısın körgen azamatpın, sondıqtan aramızda qanday qattı äñgime bolğanın aytpay-aq qoyayın. Enciklopediya basşısı R.Nwrğalievtiñ qulıq-swmdığın estigende Müsilim Bazarbaev ta qattı aşulandı. Dereu telefon soğıp, Räkeñe balaşa wrısqanın körip, ol kisi üşin jerge kirirdey bolıp men wyaldım. Qısqası, Akademiyadağı M.O.Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutınıñ direktorı akademik Serik Qirabaev Rımğali Nwrğalievke üzildi-kesildi hat jazıp (hattıñ köşirmesi qolda bar), oğan kitapqa tek soñğı söz jazuğa ğana rwqsat berdi. Bwl hatqa tüsinikteme berudiñ özi artıq.

Rımğali ağamızdıñ bar «älihantanuşılığı» - baspağa ketip bara jatqan jinaqtı 1 ay wstap, oğan kirgen materialdar negizinde jazğan «Soñğı sözi» men onıñ orısşa audarması bolsa kerek. Men sonda «şaynap bergen nan – keybir ülken ğalım üşin as bola beredi eken-au!» degen oyğa qaldım.

«Alğaşqı älihantanuşı» demekşi, Talas mırza, Alaş köşbasşısı Ä.Bökeyhannıñ 1937 jılı Butırka türmesinde tüsken aqırğı sureti qaydan şıqtı, siz sonı bilesiz be? Bilmeseñiz, onıñ qısqaşa tarihı mınaday.

            M. Qoygeldievtiñ Ä.N. Bökeyhandı aqtau turalı bastama köterip hat jazğanına 25 jıl toldı dep, onı erlik etip körsetipsiz. Esiñizde bolsa, 1991 jılı Sovet Odağında, tipti bügingi Täuelsiz Qazaqstan armandaytın demokratiya men erkindik bolatın. Oylañızşı, sonda Älihandı kimniñ aldında aqtau kerek edi? Älihan halqınıñ sanasında, alaş balasınıñ jadında ärqaşanda aq bolıp saqtaldı, mäñgilik wlt kösemi bolıp qala beredi emes pe?

Äytse de, ädildik üşin ayta keteyin, Älihan Bökeyhan - KSRO Joğarğı Sotı plenumınıñ1989 jılğı 16 mamır qaulısımen, yağni M. Qoygeldievtiñ hatınan 2 jıl bwrın tolıq aqtalıp qoyğan-dı. KSRO Joğarğı Sotı Alaş kösemi isin onıñ inisi Rayımjan Äzihanwlı Bökeyhannıñ 1989 jıldıñ basında bergen ötinişi boyınşa KSRO Bas prokurorı A.YA. Suharev Joğarğı Sot plenumınan isti qayta qaraudı talap etipti (Resey Federaldıq qauipsizdik komitetiniñ Ortalıq mwrağatı: R-34862 isi, 229-232 paraqtar).

      Al Mäkeñ aqtau turalı hat jazatın 1991 jıldıñ tamızında äriptes-dosım Dihan Qamzabekwlı ekeuimiz ğılımi issaparmen Leningrad pen Mäskeuge barıp, kitaphana, mwrağat, mwrajaylardı 1 ay aqtardıq. 2 apta Leningradta jwmıs istep, 19 tamızda poyızben Mäskeuge jetkenimizde, däl osı küni KSRO-nıñ birinşi jäne aqırğı vice-prezidenti G. YAnaev bastağan «GKÇP» attı bülik şıqqan edi. 21 tamızda Forostan Mäskeuge oralğan boyda M. Gorbaçev vice-prezidentke qosa onıñ sıbaylastarın tügel, onıñ işinde KGB törağası V. Kryuçkov ta bar – bärin qızmetinen bosatıp, soñğısınıñ ornına osığan deyingi qwrılıs ministri Vadim Bakatindi tağayındağan-dı. Osı jañalıqtı esti salısımen, Dihan ekeuimiz özimizdi issaparğa jibergen institut direktorı Serik Qirabaevtıñ atınan KSRO-nıñ № 1 çekisi V. Bakatinge «KGB mwrağatında jatqan Ä.N. Bökeyhan isimen tanısuğa rwqsat swrağan» hat jazıp, onı özim 22 tamız küni KGB-nıñ qabıldauına tapsırğan edim. Bwyırıp, jartı sağattan soñ V. Bakatinniñ qabıldauına da kirip şıqtım. Ol turalı 18.02.2016 jılı «Almatı aqşamında» estelik te jazdım. Bwl 1991 jıldıñ 22 tamızı edi. Arada 1,5 ay ötkende KSRO KGB-sınıñ mwrağatınan 20 qwjattıñ jäne Älihannıñ tergeu kezinde Butırka türmesinde tüsken aqırğı suretiniñ 2 danası bar ülken hat kelip tüsti. Suret alğaş ret sol jıldıñ soñında Şerhan Mwrtaza basqaratın «Egemendi Qazaqstan» gazetinde jariyalandı (06.11.1991 j.). Hattıñ işinde wlt kösemin twtqındauğa berilgen order, Älekeñniñ öz qolımen toltırğan «twtqın anketası», qayratkerdi ölim jazasına kesken sot ökimi, ökimniñ orındalğanı turalı anıqtama, aqtau turalı KSRO Joğarğı Sotınıñ qaulısı t.b. köşirmeleri şıqtı. Tıñ mälimet qatarında, mısalı, «twtqın anketasınan» Älihannıñ 1870, 1865 nemese 1869 jılı emes, 1866 jıldıñ 5 naurızda düniege kelgeni birjola anıqtaldı.

Curetti bergen Swltan Han Aqqwlwlı

             Mine, biıl KSRO KGB-sı mwrağatına eñ birinşi bolıp qazaq ğalımdarınıñ jol salğanına 25 jıl tolğan eken. Osınau aytulı oqiğanı nege atap ötpeske?! Dihan ekeuimizdiñ bwl äreketimizdi qıp-qızıl avantyura dese de, erlik dese de artıq bolmas. Biraq siz üşin 2 jıl bwrın aqtalğan wlt kösemin «qayta aqtau turalı» hat jazu zor erlik körinedi.

            1991 jılğı Leningrad pen Mäskeuge barğan issapar nätijesinde Älihannıñ «Sibirskie voprosı» jurnalı, «Izvestiya...» jäne «Zapiski Zapadno-Sibirskogo otdela IRGO» basılımdarında, «Sın oteçestva», «Reç'», «Naşa jizn'», «Musul'manskaya gazeta», «V mire musul'manstva», «Osobıe pribavleniya k «Akmolinskim oblastnım vedomostyam», «Dala ualayatınıñ gazeti», «Semipalatinskie oblastnıe vedomosti» gazetterinde jariyalanğan bwrın otandıq tarihnamağa beymälim eñbekterin, zertteu-maqalaların tauıp alıp keldik. Bwl -kez-kelgen jılğı tigindisin emin-erkin tapsırıs berip aluğa bolatın «Qazaq» gazetindegi maqalalardı köşirip kitap etip şığaru otandıq ğılım üşin jañalıq edi dep aytpas edim. Öytkeni, ol gazet Puşkin kitaphanasında da, Akademiya kitaphanasında da, KazGU-diñ jurnalistika fakul'teti zerthanasında da aşıq twrdı. Tipti biraz ğalım keñes zamanında «Qazaq» gazetindegi Qır balası mwrasın twspaldap bolsın ädebietter tizimine engizdi.

Wlt köseminiñ joğarıda aytılğan 3 tomdıq tañdamalı jinağı osı Leningrad-Mäskeu saparınıñ nätijesinde qwrastırılıp, 1992 jıldıñ jazına qaray tolıq terilip, qazaqşa-orısşa alğısözimen, ğılımi tüsinikterimen, bibliografiyalıq körsetkişimen destelenip, Orınbor-Ombı ğılımi issaparınıñ izinşe küzde «Jazuşı» baspasına, artınşa «Qazaq enciklopediyasına» tapsırılğan-dı.

            Älihantanuşılar jaqsı biledi, 1991 jılğı Leningrad-Mäskeu saparında «Sibirskie voprosı» jurnalınıñ 1908-1910 jıldardağı sandarına, «V mire musul'manstva», «Musul'manskaya gazeta», «Sın oteçestva» gazetterine şıqqan ondağan oçerki, maqalası, «K' desyatiletiyu Pervoy Gosudarstvennoy Dumı» jinağında jarıq körgen «Vıborı v Stepnom krae» attı esteligi siyaqtı qanşama tıñ mwrası, al 1992 jılğı Orınbor-Ombı issaparı barısında «Stepnoy pioner», «Stepnoy kray», «Semipalatinskie oblastnıe vedomosti», «Semipalatinskiy listok», «Irtış» sındı gazetterde jariyalanğan qanşama tuındısımen qosa, qazaqtıñ iri qara malı men şaruaşılığı, qoy twqımı men käsibi turalı teñdessiz 2 monografiyası tabıldı. Al «Qazaq» gazetinde şıqqan Ğalihan, Ğ.B., Qır balası, Q.B., Türik balası, Arıs wlı sındı bürkenşik attarımen şıqqan maqalaların fotoköşirmege 1991 jılı-aq tügel tüsirip alğan edim.

M.Qoygeldiev şığarğan 1994 jılğı «Älihan Bökeyhanov. Şığarmalar» jinağınıñ mwqabasına jäne işine üñilip qarasañız, onda Älihannıñ 1994 jılğa deyin eşqayda jariyalanbağan beymälim suretterin köresiz. Eñbek kirispesinde Mäkeñ osı suretter üşin Gülnär Mirjaqıpqızı Dulatovağa täñiri jarılqasın aytadı. Marqwm Gülnar apay üşin de, Mämbet ağa üşin qolaysızdau bolatın mına jayttı eriksiz esime alıp otırmın. Ol turalı jazu oyıma kirgen emes-ti. Biraq oğan Talas mırzanıñ maqalası mäjbür etip otır.

Qolaysız deytinim, älgi suretterdiñ biri de Gülnar apaydiki emes-ti. Älihannıñ 1906 jıldıñ şildesinde «Vıborg ündeuine» qol qoyğan soñ, Vıborg tübindegi Terioki mekeninde taratılğan Memlekettik İ Duma deputattarımen tüsken sureti 1991 jılğı Leningrad-Mäskeu saparınan, al 1930 jıldarı Mäskeude tüsken suretin (kitapta «Älihan Bökeyhanov. 1920-jıldarda» dep qate jazılğan), wlt köseminiñ süygen jarı Elena YAkovlevnanıñ bügingi künge jetken jalğız suretin, sonday-aq Smağwl Säduaqaswlı men Zeynep (Elizaveta) Älihanqızınıñ, Elizaveta men perzenti Eskendir Smağwlwlınıñ suretin Dihan Qamzabekwlı ekeuimiz 1992 jılğı Ombı saparınan tapqan edik. Soñğısın Smağwldıñ Ombı oblısı Lyubin audanında twratın jaqın tuısı Raqımjan Aronwlı Jusanov degen aqsaqaldan swrap, «jariyalaytın bolsaq, sizden alğanımızdı, sizdiñ atı-jöniñizdi mindetti türde jazıp körsetemiz» dep sendirip alıp, Ombıdağı bir fotoatel'ede köbeytip, tüpnwsaqasın poştamen keyin salıp jibergen edik.

Raqımjan aqsaqal bwl suretterdi, jañılıspasam, 60-jıldarı Mäskeudegi Elizaveta Älihanqızına amandasa barğanda Alaş kösemi qızınıñ öz qolınan alğan. İssapardan oralğan soñ, suretterdiñ bir-bir danasın «altınnıñ sınığı ğoy, Älihannıñ közin kördi ğoy» dep, men Gülnar apayğa sıylap edim. Köp wzamay suretter M. Qoygeldievtiñ kitabında Raqımjan aqsaqaldıñ emes, Gülnär apaydıñ atınan jarıqqa şığıp ketti. Mwnıñ mänisin swrağanımda, apamız «jariyalana bergeni dwrıs qoy» dep aqtaldı. Ärine, bwl qolaysız jağdayğa Mämbet ağanıñ eşqanday da kinäsi joq. Äytse de, osı jağdaydı kezinde aytqanımda, Mäkeñ suretti kimniñ qaydan tauıp, kimnen alğanın tüsindirip maqala beremin dep jwbattı. Biraq ol sözin äzirşe deyin be, äli de deyin be, äyteuir orındağan joq. «Er moynında qıl arqan şirimesti» biletin Mäkeñ onı teriske şığarmas. Al endi kim kimge ökpeleu kerek, Talas mırza, ädil töreligin öziñiz aytarsız!

«Älihantanu» - tek kitap, maqala jazu nemese ğılımi-zertteu jürgizu ğana emes, zaman talabına say teledidar men radioefirge de şığu emes pe! «Qazaq enciklopediyası» Älihannıñ twñğış tañdamalısın şığarmay, 3 jıldan asa «aq maltanı ezip otırğanda», 1993-1994 jıldarı Almatıda jäne Älekeñ Orman institutın bitirgen Leningradta, aqırğı 15 jıl ömirin ötkizip (Bol'şoy Kislovskiy pereulok, 4 üy, 15 päter), 2 ret abaqtıda otırğan (Butırka türmesi), atu jazasına kesilip, süyeginiñ küli jerlengen Mäskeude (Don ziratı) wlt köseminiñ ömiri men qızmeti turalı qazaq tilinde «Qır balası» attı 6 seriyalı, «Abay jäne Älihan» attı 1 seriyalı, orıs tilinde 2 seriyalı derekti fil'm tüsirilip, olar 1993-1994 jıldarı ortalıq telearnadan (ol kezde kündiz-tüni eldiñ jağdayı turalı ertegi aytatın «Habar» telearnası äli joq) üzbey qayta-qayta körsetildi. Talas mırza, siz (Mämbet ağa da) «Qır balası» fil'min körmedim demessiz. Ol fil'm qazir Wlttıq telearnanıñ «Altın qorında» saqtaulı.

Qazaq tilindegi gazet-jurnal, ğılımi basılımdardı bılay qoyıp, oqırman auditoriyasın keñeytu üşin Älihan turalı tıñ zertteuler men maqalalar 1992-1995 jıldarı «Kazahstanskaya pravda», «YUridiçeskaya gazeta», «Şahar», «Prostor» siyaqtı gazet-jurnaldarğa jariyalandı. Bwlar - Mäkeñniñ 1994 jılı jarıq körgen «Älihan Bökeyhanov. Şığarmalar» jinağınan bwrın da, keyin de atqarılğan jwmıstar. Bwl isterdi men «alğaşqı» nemese «№ 1 älihantanuşı» atanu üşin tizbektep keltirip otırğanım joq. Eger ol ataq Mämbet ağa üşin asa qımbat bolsa, onı sol kisige berudi quana-quana qoldaymın.

      Al endi özin «älihantanuşı» sanaytın ärbir tarihşı, ädebietşi, qalamger, meyli ol «alğaşqı» bolsın, meyli 1001-şi bolsın, twlğatanuğa qosqan ülesine toqtalsam, öz basım joq jerde kişipeyildilik nemese jalğan wyalşaqtıq körsetip äure bolmaymın. Barın aytamın. Qate söylep twrğannıñ qateligin de körsetemin.

Biıl wlt kösemi, HH ğasırdağı Qazaqstannıñ berik irgetasın qalap, onıñ twñğış basşısı bolğan Älihannıñ tuğanına 150 jıl toluı (T.Omarbekov ağamız maqalasında qatelesip jazğanday, 100 emes), ökinişke qaray, YUNESKO Qararına säykes halıqaralıq deñgeyde emes, jetim qızdıñ toyınday ötip jatır. Äytse de, 12 jıl sırtta jürip, elge oralğan 2013 jıldan beri Älihannıñ 150 jıldıq mejesin YUNESKO-nıñ aytulı datalar men mereytoylar tizimine engizu kerektigin YUNESKO jäne ISESKO isteri boyınşa Qazaqstan Wlttıq komissiyasınıñ sanasına jetkizip, onıñ negizdemesin ağılşın jäne orıs tilderinde jazıp berip, aqır ayağında atalğan wyımnıñ Bas konferenciyasınıñ 2015 jılı qaraşada bolıp ötken 38-sessiyasınıñ kün tärtibine qoyuğa kim mwrındıq bolğanın siz bilesiz be, Talas mırza? YUNESKO osı basqosuında Ä.N.Bökeyhandı düniejüzilik deñgeyde twñğış ret «şınayı älemdik deñgeydegi dañqtı qayratker» dep moyındadı! Bwl tarihi oqiğanı tarihşılarmen birge jalpı jwrttıñ da bile jürgeni jön. Al endi, Täke, joyqın aşarşılıq turalı eleuli zertteu jürgizdiñiz. Aşarşılıqtıñ aldında qazaqtıñ sanı resmi «sanaq» boyınşa 3,9 million emes, 7,2 million bolğanına kuä bolğanÄ.Bökeyhannıñ mälimeti osı wlttıq genocid mäselesine älem nazarın audaruğa ayanıp qalmassız dep oylaymın. Äytpese, «bärin zerttep tastadıq» dep, neşinşi nömirli zertteuşi ekenimizdi aytıp toqmeyilsip jüre bereyik pe?

            Biıl Älihannıñ 150 jıldığı qwrmetine Qazpoştanı arnayı marka şığaruğa, Wlttıq banktiñ 100 teñgelik estelik monetasın äzirletuge, Mäjilis pen Senat deputattarın saual joldatuğa kim köndirip,  türtki boldı eken, sodan habardarsız ba?..

            Älihan Bökeyhannıñ bügingi wrpaqqa qaldırğan bay äri teñdessiz mwrasın 25 jıldan astam uaqıttan beri tirnektep jinap, 150 jıldığı qwrmetine 15 tomdıq jinaq etip baspağa äzirlep bergen kim eken?

            Wlt köseminiñ bay mwrasın jinaumen qatar, onıñ küreske tolı bükil ğwmırın zerttep, qazaq jäne orıs tilderinde bölek 2 tomdıq monografiya jazıp, basıp şığarğan adamdı siz «älihantanuşılar» sanatına jatqızasız ba, joq pa? Ayta keteyin, bwl monografiyanıñ şamalı qısqartılğan nwsqası qazir türik, ukrain, ağılşın tilderine audarılıp jatır. Ol Alaş avtonomiyasınıñ 100 jıldığı qwrmetine 2017 jılı Ankarada, Kievte, Astanada üş tilde basılıp şıqpaqşı.

            Toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyinin aytqanda, Talas mırza, jastardı «alğaşqı boluğa qwmar-aq» dep sınap, «ağalarıñızdıñ eren eñbekterin esten şığarmağandarıñız abzal» dep eskertkeniñizde, ağa jasına jetip qalğan «sol jastardıñ»  qol qusırıp otırmay, özine deyingi buın ökilderinen artıq bolmasa, kem istemegenin oyıñızda wstağanıñız abzal-au!..

            Al, derek bwrmalansa, tarih ğılımnıñ doktorı tügil qarapayım student, oquşı da nemqwraylı qaramaytının oqırman jaqsı tüsinedi ğoy dep oylaymın.

 

Swltan Han Aqqwlı

Astana, 21.09.2016

abai.kz

0 pikir