Beysenbi, 13 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Jañalıqtar 2073 0 pikir 1 Mausım, 2009 sağat 05:38

EuroOdaq jäne Qazaqstan: bolaşaq bağdarımız qanday?

Elbasınıñ 2008 jıldıñ qaraşa ayında Sırtqı ister ministrligine bergen tapsırması boyınşa, atalğan wjım 2009 jıldıñ alğaşqı üşaylığında Qazaqstannıñ sırtqı sayasatınıñ jaña strategiyasın dayarlau kerek edi.
«Europağa jol» bağdarlamasınıñ qabıldanuımen joğarıdağı qwjattıñ negizgi jön-josparı da anıqtalğanday.
«Europağa jol»: bizdi olar şaqırdı ma?

Elbasınıñ 2008 jıldıñ qaraşa ayında Sırtqı ister ministrligine bergen tapsırması boyınşa, atalğan wjım 2009 jıldıñ alğaşqı üşaylığında Qazaqstannıñ sırtqı sayasatınıñ jaña strategiyasın dayarlau kerek edi.
«Europağa jol» bağdarlamasınıñ qabıldanuımen joğarıdağı qwjattıñ negizgi jön-josparı da anıqtalğanday.
«Europağa jol»: bizdi olar şaqırdı ma?
Büginde Euroodaq pen Qazaqstan arasındağı tauar aynalımı 29-30 mlrd dollar köleminde. Ökinişke oray, negizgi tauar energetikalıq şikizattan äri asa almay otır. Ol tüsinikti de, sebebi, ekonomika, äleumettik körsetkiş, qızmet körsetu, qaru-jaraq, qwqıqtıq baza, mädeniet salasında älemde alda kele jatqan Eurokontinent üşin öziniñ  «jağar otın» qauipsizdigin qamtamasız etu – bügingi künniñ bastı missiyasına aynalıp otır. «Käri qwrlıqtıñ» twrğındarı onı Resey men Ukraina arasındağı gaz kikiljiñinen soñ erekşe sezindi. Atalğan jäyttan soñ Europa öziniñ Mäskeuge barınşa energetikalıq täueldi ekenin tüsindi. Alayda, orıs eline balama bolatın qaynar köz tabılmay jatsa  Medvedev-Putin tandemine nwr üsitine nwr bolatını haq. Sebebi, Soltüstik Afrikadan tartılatın gazdıñ mölşeri şamalı, Skandinav elderiniñ qorı da jetkiliksiz. Bastı ümit – Ortalıq Aziya. Mine, osı maqsatta «Nabukko» jobası jasalınğan bolatın. Oğan säykes, türkimen jäne özbek gazı Äzirbayjan, Gruziya, Türkiya, Bolgariya, Rumıniya, Vengriya, Avstriya, Çehiyağa jetui tiis edi. Biraq alıstı közdegen kreml'dikter Aşhabad jäne Taşkentipen aldın-ala 2028 jılğa deyin gaz tasımaldau jöninde wzaqmerzimdi kelisim-şart jasap ülgerdi. Al qos ortaziyalıq eldiñ bir uaqıtta 30 mlrd tekşe/m gazdı  Reseyge de, Europağa da jetkize almaytını belgili. Mine, sondıqtan da qazirşe «Nabukkonıñ» tek qağaz jüzindegi joba ekeni eşkimge jasırın emes.
Euroodaq bügingi Qazaqstannıñ gaz, mwnay, kömir, metall jäne uranına investiciya salıp otır. Al «Europağa jol» bağdarlamasına say biz Bryussel'ge toptasqan elderden jaña tehnlogiya, investiciya, qoğamnıñ barlıq salasındağı eurostandart, sapalı qwqıqtıq normalar, bilimdi professorlıq bazağa dämelimiz. Biraq, 1950 jıldan beri Euroodaqtıñ esigin tek qağumen kele jatqan Türkiyanıñ täjiribesin de esten şığarmau kerek. Mwnşama biz kütken igilikti Bryussel'diñ 3 jılda, yağni 2009-2011jj bizge bere qoyatını da kümändi. Öytkeni jaña müşelermen qatarı tolıqqan Odaqtıñ özindik şeşer problemaları az emes.
Büginde Qazaqstan Bryussel'men tek «Europa – Kavkaz – Aziya» kölik dälizi – TRASEKA, Europalıq Odaqtıñ «Mwnay men gazdı Europağa tası¬maldau» – INOGEYT, «Batıs Europa — Batıs Qıtay» avtojolı sekildi megajobalarğa qatısumen şektele aladı. Sebebi, qazirgi qarjılıq dağdarıs kezeñinde qanşa Europa bolsa da, bireuge bölip berer batpan qwyrığı qısqalau bolıp twr. 
EQIW-na törağalıq: Europağa jol salmay, erlerdiñ isi biter me?
Büginde EQIW 56 eldiñ basın biriktiredi. Negizgi jwmıs isteu bağıtı sayasat pen qauipsizdik, ekonomika men ekologiya, demokratiya men adam qwqıqtarı. Biılğı törağa Grekiya töreligin ayaqtap, törelik tizginin 2010 jılı Qazaqstanğa bermek. Osığan oray, byudjetten EQIW-na törağalıq etu üşin, 2009 jılı – 1 milliard teñge, 2010 jılı – 3,1 milliard teñge, 2011 jılı 1,1 milliard teñge qarajat bölinedi.
Bwl qwrmet pen senimniñ bizge oñaylıqpen kelmegeni ras. Sonau 2002 jıldan beri Q.Toqaev mırzanıñ europalıq talay tabaldırıqtardı tozdırğanın bireu bilse, bireu bilmes. Älemdik sayasi isteblişmentte Elbasınıñ jeke abıroyı da ıqpal etuşi ülken faktor boldı. Alayda, bwl şeşimdi qabılday otırıp EQIW-nıñ Europa men Resey arasındağı teke-tiresti de şeşkeni mälim. Sebebi EQIW sonau qırği-qabaq soğıs kezeñinde Europa kontinentinde qauipsizdikti qamtamasız etu üşin qwrıldı. Al 1991 jıldan soñ 26 jıl boyı jwmıs istegen erejeler jaña älemdik jüyege ikemsiz bolıp qaldı. Endigi jağdayda EQIW RF sırtqı ister ministri S.Lavrovtıñ sözimen aytqanda «Batıstıñ özge elderdiñ işki isine aralasu qwralına» aynaldı. Mwnday qatañ sın tağu arqılı Resey Europada özindik poziciyası bar memleket retinde äreket etkisi keledi, qısqası KSRO-nıñ abıroyın qaytarmaq. Oğan köne qoyatın Batıs pa? Bwl jäytta Vaşingtonnıñ da sırtköz körermen bolıp otırmaytını belgili. Alayda, jıl ötken sayın Mäskeuge energetikalıq twrğıdan täueldi bolıp bara jatqan Europa belgili bir ımırağa baruı kerek edi. Bwl 2002 jıldan beri törağalıqqa wmtılıp kele jatqan, Reseydiñ tım jaqın körşisi, ekonomikası men işki sayasi jağdayı twraqtı, postkeñestik memleket – Qazaqstanğa törağalıqtı beru boldı.
Toyğa barsañ toyıp bar
Qazaqstan törağalıq etetin merzimde EQIW köleminde şeşetin mäseleler az emes. Sonıñ biri — Resey men Gruziya arasında şeşilmegen, tek toqtalıp qana qoyılğan qaqtığıs. Mwnı 2008 jılı EQIW-ın basqarğan Fin eli, keyingi Grekiyanıñ şeşui ekitalay. Al, onıñ bizdiñ enşimizge tiyuä  — qazaqqa tağılar ülken sın. Sebebi qos el de biz sekildi postkeñestik memleketter. Basqa-basqa, bizben baylanısı tığız. Qazaqstan Gruziyağa 2008 j tamızındağı qarulı qaqtığısqa deyin mwnay, telekommunikaciya, port, gaz jäne t.b. salalarına miliondağan investiciya qwyğan. Al, Mäskeuge kelsek, N.Nazarbaev pen Medvedev-Putin tandeminiñ qarım-qatınası men eki el arasındağı tığız baylanıstı aytudıñ özi jetkilikti.
Bizdiñ enşimizge tiip otırğan kelesi mäsele – EQIW-ın reformalau. Bwl jöninde bizge eşkim talap qoyıp otırğan joq. Bwl - öz wsınısımız. Sebebi, atalğan wyımnıñ jaña zamanğa say özgerui jaylı köpten beri aytılıp keldi. Al onı jüzege asıruğa eşkimniñ batılı da, halıqaralıq abıroyı da jetpedi. Astana üşin öz wsınısın  qanşalıqtı därejede iske asıratını — älemdik sayasi, ekonomikalıq isteblişment aldındağı ülken jauapkerşilik.
Şınında, keyingi kezde öz qwramındağı postkeñestik, Şığıs Europalıq jäne özge de memleketterdiñ saylau procesin qalay jürgizgenine, keşe ğana totalitarlıq eldiñ qwramınan şıqqan memleketterge demokratiyalıq wstanımdardıñ qatañ saqtaluına basa nazar audarıp kele jatqan EQIW-nıñ biraz elderdiñ sayasi elitasınıñ aşuın tuğızadı. Sebebi, keşegi künge deyin Avstriya öz saylauına şetten bir adamdı da kirgizbegeni jaylı europalıqtardıñ jwmğan auzı aşpadı. Al, qauipsizdik dese işken asın jerge qoyatın EQIW Kavkazdağı, Ändijandağı, Tibettegi janjaldarğa qatıstı älemdik şu köterip, ekonomikalıq sankciyağa deyin bartadı. Europanıñ qaq ortasındağı Ispaniyanıñ separatistik Bask partiyasınıñ jauızdığı, Soltüstik Irlandiyaidağı katolikter men protestanttardıñ arasındağı qırğın, Franciyadağı korsikandıqtardıñ separatistik äreketteri jaylı zerttey qoyatın EQIW-dan bir sarapşı tabılmağanı qalay? Mwnday eki standarttı jwmıstıñ jaña müşelerdiñ müddesine qayşı ekeni anıq. Rasında, EQIW — Europada qauipsizdikti qamtamasız etetin wyımnan göri Europanıñ közqarasın özgelerge telip ötkizuge arnalğan qwral odaqqa aynalıp baradı. Al, onı Qazaqstannıñ qalay reformalaytının tek Astana şeşedi.
Tüyin:
EQIW-na törağalıq etu — biz üşin ülken sın. Bizdiñ bwğan deyin TMD, ŞIW, ASÖIŞK sekildi ıqpaldı wyımdardı basqaru täjiribemiz bar. Alayda, bwl — 5-10 memleket emes, baqanday 56 eldiñ basın biriktirgen ıqpaldı wyım.
Bwl Qazaqstan üşin ülken jarnama. Al onıñ qay därejede boluı tek özimizge baylanıstı. Ne desek te, törağalıqtan Qazaqstanğa tier paydasın wmıtpağan jön.

 

 

 

Avtor Nwrmwhamed Bayğaraev   
«Qazaqstan-Zaman» gazeti 28 mamır 2009 jıl

0 pikir