Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8969. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 2764 0 pikir 30 Mamır, 2009 sağat 11:03

Xalıqaralıq mektepter: wttıq pa, wtıldıq pa?

Xalıqaralıq mektepter: wttıq pa, wtıldıq pa? Qazaqstannıñ özge eldermen sayasi, ekonomikalıq, mädeni baylanıstardı örkendete tüsui elimizdiñ egemendigin nığaytuda ülken röl atqaradı. Älemdegi damığan memleketterdiñ qatarınan orın alıp, täuelsizdiktiñ twğırlı boluı üşin, söz joq, bilim kökjiegin keñeytuimiz qajet.
Osı maqsatta, 1992 jılı Qazaqstan Ükimetiniñ şeşimimen tuısqan Türkiya memleketi men qazaq eli arasındağı qarım-qatınastı odan äri jandandıru, bilim men mädeniet keñistigindegi mäselelerdi jaqındastıra tüsu üşin respublikamızdıñ iri qalalarında qazaq-türik liceyleri aşılğan-dı. Bügingi küni olardıñ sanı 28-ge jetti. «HHI ğasırda bilimsiz ömir süru mümkin emes. Sondıqtan, osı bilim beru mekemelerin aşuğa eñbek siñirgenderge alğıs aytqım keledi»,—dep Elbasımız N.Nazarbaevtıñ özi rizaşılıq bildirgen qazaq-türik liceyleriniñ üşeui Oñtüstik Qazaqstan oblısında. Onıñ bireui Türkistanda, ekeui Şımkent qalasında. Biz osı twrğıda pedagogika salasınıñ birneşe bilikti mamandarımen söylestik.

Xalıqaralıq mektepter: wttıq pa, wtıldıq pa? Qazaqstannıñ özge eldermen sayasi, ekonomikalıq, mädeni baylanıstardı örkendete tüsui elimizdiñ egemendigin nığaytuda ülken röl atqaradı. Älemdegi damığan memleketterdiñ qatarınan orın alıp, täuelsizdiktiñ twğırlı boluı üşin, söz joq, bilim kökjiegin keñeytuimiz qajet.
Osı maqsatta, 1992 jılı Qazaqstan Ükimetiniñ şeşimimen tuısqan Türkiya memleketi men qazaq eli arasındağı qarım-qatınastı odan äri jandandıru, bilim men mädeniet keñistigindegi mäselelerdi jaqındastıra tüsu üşin respublikamızdıñ iri qalalarında qazaq-türik liceyleri aşılğan-dı. Bügingi küni olardıñ sanı 28-ge jetti. «HHI ğasırda bilimsiz ömir süru mümkin emes. Sondıqtan, osı bilim beru mekemelerin aşuğa eñbek siñirgenderge alğıs aytqım keledi»,—dep Elbasımız N.Nazarbaevtıñ özi rizaşılıq bildirgen qazaq-türik liceyleriniñ üşeui Oñtüstik Qazaqstan oblısında. Onıñ bireui Türkistanda, ekeui Şımkent qalasında. Biz osı twrğıda pedagogika salasınıñ birneşe bilikti mamandarımen söylestik.
Elbasımız tikeley qoldau körsetken bwl jüye özin keremet aqtap şıqqan. Elimizdegi qazaq-türik liceyleriniñ oquşıları halıqaralıq olimpiadalarda 55 altın, 91 kümis, 140 qola medal' jeñip alğan. Osı bilim şañırağın tämamdağan 5000-ğa juıq tülek AQŞ, Japoniya, Germaniya, Türkiya, Resey siyaqtı şet elderde oqıp jatır. Bwl atalmış liceylerdegi menedjmenttiñ mıqtılığın körsetedi. Onda mindetti türde 3-4 tildi taza meñgerip şığadı jäne olardı iri firmalar jwmısqa jii şaqıradı. «Tilderdiñ üş twğırlılığı» sayasatı da halıqaralıq märtebedegi mektepterde jüzege sätti asuda. Oblıstıq, qalalıq bilim basqarmalarında lauazımdı qızmetter atqarğan, qazir Şımkenttegi №65 mekteptiñ direktorı Qatira Qadırbaeva: «Qazaq-türik liceyleriniñ bilimi şın mänisinde öte joğarı deñgeyde. Oğan jäne arnayı darın mektep-internattarına 6-sınıptan keyin oqu ülgerimi joğarı, qabiletti talanttar qatañ konkurstıq irikteu boyınşa qabıldanadı. Mwnda bolaşağı kemel oquşılardıñ darının bilikti wstazdar jetildirilgen oqu bağdarlamaları arqılı jaña ülgidegi tehnikalıq jabdıqtarmen qamtamasız etilgen sınıptardı tört tilde bilim beru jüyesimen odan äri damıtadı. Sonday-aq, oquşılarmen jeke-jeke jwmıs isteydi. Liceyde şäkirtter arnayı jataqhanada jatadı jäne olardıñ sabaqqa dayındaluı, tärbiesi, minez-qwlqı ärdayım tärbieşilerdiñ nazarında. Sol üşin onıñ tiimdiligin söz etsek, ärine, jäy mektepterden artıqşılığı köp»,— deydi.
Biz Şımkenttegi №2 qazaq-türik darındı qız balalar licey-internatında arnayı bolıp, oqu procesi jäne jataqhana tınısımen tolıq tanısıp şıqtıq. Bügingi kün talabına tolıq jauap beretin birneşe oqu kabinetteri men zerthanalar bar. Sınıptardağı interaktivti taqtanıñ köptigi jöninen oblısta birinşi orında jäne bir sınıpta arı ketkende 20-25-ke deyin ğana oquşı boladı. Al, oqıtılatın oqulıqtar bağdarlama jäne ädisteme jağınan bilim standarttarına say sapalı, türli-tüsti qağazdarğa basılğan. Äsirese, şet tili men jaratılıstanu pänderinde keñinen paydalanuğa bolatındıqtan soñğı ülgidegi komp'yuter bağdarlaması üyretiledi. Tärbie isinde sınıpqa bekitilgen tärbieşiler sınıp jetekşisimen birge är oquşınıñ oqu ülgerimimen qosa, tärtibi, minez-qwlıq tärbiesine tikeley jauaptı. Bwl is ata-analarmen tikeley baylanısta jürgiziledi. Kün sayınğı josparlı üyirmelerden (hor, bi, dombıra, qolöner) basqa, apta sayın ata-analarmen, wstazdarmen ötkiziletin swhbattar, şay sağattarı oquşını jan-jaqtı tanuğa jäne baqılauğa mümkindik beredi. №2 qazaq-türik darındı qız balalar licey-internatınıñ direktorı Baqıt Jwmataydıñ aytuına qarağanda, bıltır konkurstıq irikteude bir orınğa 48 baladan kelgen. Al, respublikalıq mälimetterge jüginsek, bwl körsetkiş keyde 70-ke jetken. Mwnı, ärine, beker qızığuşılıq dep te ayta almaysız jäne olar oqu ülgerimi jay oquşılar emes, öz qabileti men bilim deñgeyiniñ özgeden köş ilgeri ekenin däleldegen üzdikter. Qazaq-türik liceylerindegi oqu-tärbie jwmıstarınıñ wyımdastıru jäne jürgizilu forması men pedagog kadrlar biliktiliginiñ arqasında olardıñ qabiletin odan äri damıtuğa qol jetip otır. Ekinşiden, mwnda 7-sınıpqa qabıldanğan bala alğaşqı eki oqu toqsanında qazaq, ağılşın, türik, orıs tilderin meñgeruge küş saladı. Odan keyin jaratılıstanu pänderi engizilip, tek ağılşın tilinde jürgiziledi. Keyingi sınıptarda jaratılıstanu pänderi — matematika, fizika, himiya jäne biologiya ağılşın tilinde, qazaq tili men ädebieti, Qazaqstan tarihı, Qazaqstan geografiyası, qwqıq negizderi, dene tärbiesi qazaq tilinde jürgiziledi. Bwl özge tildi wlt ökilderine de tän. Orıs mektepterinen kelgen oquşılar üşin arnayı dayındalğan oqu-ädistemelik keşendi bağdarlama qoldanıladı. Bwl bağdarlama memlekettik tildi oqıp-üyrenude oñ nätijesin berude. Keybireuler halıqaralıq liceydiñ jetken jetistigin jäy mektepterden asa darındı jetkinşekterdi jinap aladı dep, sebebin sonımen baylanıstırğısı keledi. Olay desek, qateleskenimiz. Talanttı oquşılardı iriktep alıp, olardıñ tabiği darının jetildire almay otırğan arnayı mektepter de bar.
Qazaq-türik liceyinde pändik olimpiadalarğa qatısatın oquşılar öz qabileti men qızığuşılığına baylanıstı 7-sınıpta naqtı anıqtalıp, 11-sınıptı bitirgenge deyin sol tañdağan päni boyınşa dayındaladı. Är aptada emtihan tapsırıp, qorıtındısı esepke alınıp otıradı. Osınday tıñğılıqtı dayındıq pen üzdiksiz izdenis öz jemisin berude. Esesine jalpı qazaq-türik liceylerinde oqitın oquşılarımız AQŞ, Avstraliya, Bosniya, Germaniya, Greciya, Türkiya, Bolgariya, Tayland, Gruziya, Ukraina, Äzirbayjan siyaqtı memleketterde ötken halıqaralıq, düniejüzilik jarıstarda Qazaqstannıñ abıroyın asqaqtattı. Biz qazaq-türik liceylerin nasihattaudı bastı maqsat twtqan joqpız, täjiribesiniñ tiimdiligine män bere otırıp, jay mektepterdiñ problemasına üñiludi jön kördik. Qatardağı mektepterden de mıqtı darındı tülekterdiñ şığıp jatatının jäne joqqa şığara almaymız. Negizgi aytpağımız, tım bolmasa, «Tilderdiñ üş twğırlılığı» sayasatına say tolıqqandı bilim berip jatqan, Şımkent qalasındağı №8 mektep-gimnaziyanıñ märtebesindegi bilim şañıraqtarınıñ qatarın köbeytu kerek.
Juırda ğana äl-Farabi atındağı QazWU-diñ 14 fakul'teti boyınşa ötken olimpiadalarda 45 bala grantqa ilikse, onıñ 9-ı osı mektepke tiesili. Bir mektep üşin bwl öte zor tabıs. Alayda, barlıq mektepterdi mwnday deñgeyge jetkizudiñ mümkindigi şekteuli. Ras, tereñdetip oqıtatın, sapalı bilim beretin mektepterdiñ de qatarı jetkilikti. Desek te, bilim sapası ärdayım bilikti mamanğa baylanıstı. Osı twrğıdan kelgende, aldımızdan bilikti maman problemaları şığa keledi. Osı salanıñ wñğıl-şwñğılın jetik biletin Qatira Qırğızbaeva da şın mänisinde osınday bilikti mamandardıñ jetispeuşiligin rastap otır jäne bwl mäseleni dwrıstap qolğa almasaq, qazaq-türik liceyleri siyaqtı bilim ordalarına bäsekelestikti qalıptastıra almaytınımız jäne anıq. Qazaq-türik liceyleri «türikterdiki» degen jañsaq pikir qalıptasqan. Basında elimizdiñ ekonomikasınıñ qiın jıldarında türik ağayındar bwl jüyeni öz küşterimen qwrıp, eleuli qarjı qwyıp, bilim salasınıñ örkendeuine edäuir septigin tigizdi.
Al, qazir atalmış liceyler tolıqtay memleketimizdiñ qarjılandıruına ötken. Baqıt Jwmataydıñ aytuına qarağanda, bir ğana №2 qazaq-türik darındı qız balalar licey-internatında eñbek etetin wstazdardıñ 16-sı Türkiya respublikasınıñ azamattarı, qalğan 36-sı jergilikti azamattar. Onıñ üstine, mwndağı wstazdar öz bilimderin jetildiru maqsatında jılına eki ret pändik emtihandar tapsırıp otıradı. Oyımızdı tüyinder bolsaq, bizge barımızdı bağalay otırıp, halıqaralıq märtebege say qazaq-japon, qazaq-german, qazaq-qıtay siyaqtı liceyler aşa alsaq, nwr üstine nwr! YAğni, bilim salasında bäsekelestikti arttırar mümkindikterdi tübegeyli qolğa alu kerek.

 

Didar BEGALIEV
 «Oñtüstik Qazaqstan» gazeti 27 mamır 2009 jıl

0 pikir